




روزی بود و روزگاری. یک روز یک زاغ سیاه¹، در ضمن پرواز و گردش به صحرای سرسبز و خوشمنظرهای رسید و برای رفع خستگی بر شاخهی درختی نشست و همینطور که از چپ و راست تماشا میکرد یک شکارچی را دید که دارد میآید.
زاغ اول کمی ترسید که مبادا صیاد برای گرفتن او میآید، ولی بعد با خود گفت: «نه، تا کبوترها و بوقلمونها و آهوها و خرگوشها و مرغها و حیوانات دیگر هستند، کسی کاری به زاغ ندارد و همیشه خطر و گرفتاری برای کسانی است که ارزشی دارند.»
صیاد به زاغ نگاه هم نکرد و قدری دورتر از درخت، دام صیادی را پهن کرد و دانه باشید و خودش رفت در سایهی بوتهی علفی که تا آنجا خیلی فاصله داشت خوابید. از طرف دیگر هم که دسته کبوتر، بازیکنان و پروبال زنان رسیدند. همین که از بالا دانهها را دیدند خواستند روی دانهها بنشینند.
رئیس آنها که کبوتری دنیادیده بود و از آنجا که دور گردنش خط سفیدی بود او را «طوقی» میگفتند، به همراهان خود گفت: «عجله نکنید، صبر کنید ببینیم خطری در پیش نباشد.»
کبوترها گفتند: «نه، ما خیلی گرسنه این و ممکن است دیگران بیایند دانهها را بخورند، اینجا هم میان صحرا هیچ خطری نیست.»
پس همه با هم فرود آمدند و در دام گرفتار شدند.
پرندگان همینکه فهمیدند در دام افتادهاند، خیلی غمگین شدند و هر یک کوشش میکردند خود را رها کنند، ولی ممکن نبود. از آن طرف صیاد با خوشحالی از جای خود حرکت کرد که بیاید و شکارهای خود را بگیرد. زاغم بالای درخت تماشا میکرد.
در این وقت کبوتر طوقی به همراهانش گفت: «بچهها گوش کنید، خیلی عجله کردید، ولی حالا نباید وقت را تلف کرد. شکارچی دارد میآید و اگر غفلت کنیم فرصت چاره از دست میرود. اینطور که هر یک از شما به فکر خودتان هستید فایده ندارد. باید همدل و همراه باشیم و همکاری کنیم تا نجات پیدا کنیم.»
کبوترها گفتند: «چهکار کنیم؟ هرچه بگویی میکنیم.»
طوقی گفت: «بیایید تا صیاد به ما نرسیده با هم پرواز کنیم و تور شکار را با خود ببریم تا بعد من راه نجات را بگویم.» کبوترها قبول کردند و با همهی توان تور را با خود به هوا بلند کردند. مرد صیاد هم به دنبال آنها میدوید که شاید خسته شوند و به زمین بیفتند. هرچه صیاد تندتر میدوید، کبوترها هم تندتر میرفتند.
زاغ که این وضع را تماشا میکرد چون هیچوقت زرنگی مرغها را ندیده بود، خیلی خوشش آمد و او هم از پی آنها پرواز کرد تا ببیند آخرش چه میشود.
کبوترها مدتی رفتند و صیاد هم دنبال آنها میدوید. طوقی گفت: «بچهها! تا وقتی این صیاد ما رو میبیند دست از سرما برنمیدارد و ما به زودی خسته میشویم بیایید از این طرف خود را به پشت دیوارها برسانیم تا دیگر ما را نبیند و امیدش قطع شود.»
پس راه خود را به طرف آبادی کج کردند و چون پشت دیوارها ناپدید شدند صیاد دیگر از دست یافتن به آنها مأیوس شد و برگشت. آنوقت کبوترها گفتند: «خوب حالا چگونه خود را از این تور نجات دهیم؟»
طوقی گفت: «این کار دیگر از خود ما ساخته نیست و باید از همکاری و کمک دیگران استفاده کنیم، من در این نزدیکی یک موش را میشناسم که مدتی با هم همسایه بودیم و من به او خوبیهای بسیار کردم و نام او «زیرک» است. او میتواند رشتههای دام ما را با دندان خود ببرد. فایدهی دوستی و مهربانی با مردم در چنین وقتها معلوم میشود.»
پس در خرابهای که منزل موش بود فرود آمدند و طوقی موش را به یاری خواست.
موش از دیدن آن منظره تعجب کرد و به طوقی گفت: «ای رفیق مهربان با آن همه کاردانی و هوشیاری چه شد که به دام افتادی؟»
طوقی گفت: «اول به طمع دانه، بعد به سبب عجله بود. علاوه بر این در دنیا، ماجراهای خوب و بد بسیار است و هر کسی گاهی اشتباه میکند؛ اما شخص عاقل آن است که ناامید نشود و حالا وقت این حرفها نیست. خواهش میکنم زودتر دوستان مرا از این بند نجات بده!»
موش هم فوری مشغول بریدن و چیدن رشتهها شد و چون اول به بریدن بندهای طوقی پرداخت، طوقی گفت: «دوست عزیز، اول رشتههای بند دوستان مرا باز کن.»
موش گفت: «به آنها هم میرسم، مگر تو جان خودت را دوست نمیداری؟ من که از تو خوبی بسیار دیدهام علاقه دارم اول تو را آزاد کنم.»
طوقی گفت: «از وفای تو سپاسگزارم، اما چون من دوست تو هستم اگر اول آنها را خلاص کنی اگرچه بسیار هم خسته شده باشی دربارهی من کوتاهی نمیکنی، اما با همکاری اینها بود که من هم از چنگ صیاد خلاص شدم و چون من رئیس و پیشوای آنها هستم وظیفهام این است که اول سعادت آنها را بخواهم. کسی که پیشوای جمعی باشد باید در هنگام بلا و سختی هم در غم آنها شریک باشد و با آنها همراه باشد نه اینکه فقط هنگام خوشی بر آنها ریاست کند. این است که خواهش میکنم اول دوستان مرا به آزادی برسانی.»
موش گفت: «آفرین به فکر روشن تو که به راستی نشانهی پیشوایی و بزرگواری، همین دلسوزی و غمخواری دربارهی دیگران است.»
پس با سرعت تمام بندها را برید و همه را آزاد کرد و با خوشحالی از هم وداع کردند و رفتند. موش هم رفت توی خانهاش.
زاغ که دستگیری و کمک موش را دید خیلی در دل خود او را ستایش کرد و به دوستی او مایل شد و با خود گفت: «من هم از چنین حادثهای در امان نیستم و داشتن دوستی چنین خیرخواه نعمت بزرگی است.»
پس آهسته به در خانهی موش آمد و او را به نامش که «زیرک» بود صدا زد. موش گفت: «من تو را نمیشناسم. کیستی و نام مرا از کجا میدانی و از من چه میخواهی؟»
زاغ گفت: «من زاغم و خانهی من فلانجاست، تا امروز بدخواه تو بودم، اما امروز از اینجا میگذشتم، گرفتاری کبوتران و جوانمردی و وفاداری تو دربارهی ایشان دیدم و فایدهی دوستی و همکاری را فهمیدم و حالا امید و آرزو دارم که مرا هم به یاری و دوستی خود قبول کنی و بدانی که بعد از این از جان و دل به دوستی تو وفادار خواهم بود.»
موج جواب داد: «از حرفهای خوب تو متشکرم، ولی این را بدان که میان ما و تو دوستی نمیشود، چراکه موش خوراک زاغ است و زاغ دشمن موش است و هرگز میان قوی و ضعیف و گوسفند و قصاب دوستی معنی ندارد. کسانی میتوانند با هم دوست باشند که سود یکی در زیان دیگری نباشد و این نخستین شرط دوستی است.»
زاغ جواب داد: «بلی، زاغها دشمن موشها هستند، اما وقتی من فایدهی دوستی تو را میدانم دیگر آزاری به تو نمیرسانم.»
موش گفت: «این حرف قانعکننده نیست، دوست خوب و حقیقی کسی است که با دوستان رفیقش هم دوست باشد و با دشمنان رفیقش هم دشمن باشد و شخص عاقل باید از دوست دشمنان خود و از دشمن دوستان خود هم دوری کند. وقتی تو با زاغها دوستی میکنی و با دیگر موشها دشمنی میکنی دوست بودن ما چه معنی دارد؟»
زاغ گفت: «ای زیرک، من آنقدر جوانمردی و وفاداری تو را میپسندم که دیگر با زاغان دوستی نمیکنم و با موشان هم دشمنی نمیکنم. من مثل آدمها نیستم که برای فریب دادن و گول زدن یکدیگر هزارها قسم میخورند و قول میدهند و بعد از اینکه کارشان گذشت بر خلاف آن رفتار میکنند، من زاغی بیش نیستم اما به اندازهی زاغی خود، شرافت دارم.»
و بسیار سخن گفتند و داستانها نقل کردند تا سرانجام موش فهمید که زاغ درست میگوید. پس با هم عهد دوستی و یکرنگی بستند و موش از سوراخ بیرون آمد و از دیدار یکدیگر شاد بودند و تا چند روز از وفاداری و بیوفایی آدمیان و جانوران داستانها میگفتند و میشنیدند.
یک روز موش به زاغ گفت: «خوب است و هم در همینجا آشیانه بسازی و نزدیک هم باشیم.»
زاغ گفت: «اینجا مرد آمد و رفت شکارچیان و نزدیک راه مسافران است و آسودگی کمتر به دست میآید، اما در سبزهزاری که بر لب چشمهی آبی است و من و دوست دیگرم سنگپشت منزل داریم، جایی باصفاست و خوراک برای من و تو فراوان است و محل امن و آبادی است و چه خوب است تو هم در محل ما منزل کنی و یقین دارم که آنجا به ما بسیار خوش میگذرد.»
موش دعوت زاغ را قبول کرد و زاغ موش را در سبدی گذاشت و برداشت و پرواز کرد تا به سرچشمهی سنگپشت رسیدند. سنگپشت اول در آب پنهان شد، اما چون صدای آشنایی شنید بیرون آمد و از دیدن زاغ خوشحالی کرد و زاغ آنچه را دیده بود شرح داد. سنگپشت هم که بسیار دنیادیده و باتجربه و چیزفهم بود از جوانمردی موش ستایش کرد و مشغول صحبت بودند که دیدند از دور آهویی دواندوان میآید. چون گمان کردند صیادی در پی آهوست فوری زاغ بر درخت پرید و موش به سوراخی خزید و سنگپشت در آب جست، ولی وقتی آهو رسید، قدری آب خورد و بعد مات و مبهوت ایستاد و اطراف بیابان را نگاه میکرد. زاغ که بر سر درخت بود، چون دید صیادی به دنبال آهو نیست سنگپشت را صدا زد، موش هم بیرون آمد. سنگپشت هم از آهو پرسید: «چرا ناراحتی و از کجا میآیی؟»
آهو گفت: «من در این صحرا تنها هستم و مدتی با آسودگی چرا میکردم، امروز یک سیاهی از دور دیدم و گمان کردم دشمن است گریختم و به اینجا رسیدم. اگر برای شما زحمت داشتهام مرا ببخشید.»
سنگپشت جواب داد: «تو هم حیوان بیآزار و خوبی هستی و اینجا محل امن و راحت و آبادی است و ما سه نفر دوست همدلیم که با خیال راحت در اینجا به سر میبریم، اگر مایل باشی میتوانی با ما دوست باشی.»
پس آهو هم همانجا ماند و آنها هر روز در جایی جمع میشدند و از همهچیز و همهجا صحبت میکردند و سنگپشت بیش از همه داستانها و قصههای شیرین میگفت و همه خرم و خوشحال بودند.
یک روز باغ و موش و سنگپشت در محل ملاقات مدتی منتظر بودند و آهو نیامد. این بود که نگران شدند و به زاغ گفتند در اطراف صحرا چرخی بزند و خبری از آهو بیاورد. زاغ پرواز کرد و زود برگشت و گفت: «در نزدیکی درخت بید مجنون صیادی دام گذاشته و آهو در دام افتاده.»
سنگپشت به موش گفت: «وقت همکاری و فداکاری تو است بشتاب و آهو را از بند نجات بده.»
پس زاغ دم موش را گرفت و به نزدیک دام آورد و موش شروع کرد به بریدن رشتههای دام. وقتی آخرین رشتهی دام بریده شد و آهو خلاص شد سنگپشت هم رسید و اظهار همدردی کرد. آهو گفت: «ای دوست عزیز، ما همیشه از تجربههای تو استفاده کردهایم و حالا زمان فرار است، تو که پای گریز نداری چرا به اینجا آمدی؟»
سنگپشت گفت: «شرط دوستی را به جا آوردم که اگر بلایی رسیده باشد با هم باشیم.»
ولی همه سفارش کردند که سنگپشت زود به خانه برگردد و همین که او چند قدم دور شد زاغ هم پرواز کرد. آهو هم فرار کرد. موش هم پا به دو گذاشت. در همین موقع صیاد بر سر دام رسید و دید بندهای دام بریده و آهو در حال فرار است. به چپ و راست نگاه کرد، کسی را ندید و تعجب کرد که چگونه آهودام را پاره کرده است. پس دام را برداشت که برگردد. ولی ناگهان در چند قدمی چشمش به سنگپشت افتاد. با خود گفت: «اگرچه یک سنگپشت چیز تُحفهای² نیست، ولی از هیچ، بهتر است.»
پس آن را گرفت و در توبرهای³ که همراه داشت انداخت و در توبه را با نخ محکم بست و آن را روی دوش انداخت و تور پاره را به دست گرفت و روانه شد.
وقتی موش و زاغ و آهو به هم رسیدند سراغ سنگپشت آمدند و چون او را در راه ندیدند فهمیدند که صیاد او را گرفته است. آهو از این بابت خیلی غمگین شد و گفت: «به خاطر اشتباه من بود که همه در زحمت افتادید و برای دیدار من بود که سنگپشت به جنگ صیاد گرفتار شد. حالا هیچ کاری هم نمیتوانیم بکنیم.»
زاغ گفت: «چرا نمیتوانیم؟ تا وقتی که گروهی با هم یکدل و متحد هستند و برای فداکاری و همکاری حاضرند، همه کار میتوان کرد. چارهی این گرفتاری هم به دست ماست.»
آهو گفت: «چه باید کرد؟»
گفت: «خوب حواستان را جمع کنید. ما الان میخواهیم یک نمایش خیلی خوب بازی کنیم. آهوی عزیز! راهکار این است که تو میروی در راه عبور صیاد میخوابی. آنوقت من میآیم و به تو حمله میکنم مثل اینکه بخواهم چشم تو را در بیاورم، آن وقت صیاد ما را میبیند و تو مثل اینکه از من ترسیدهای برمیخیزی و درست مثل یک آهوی بیمار لنگلنگان میروی. آنوقت صیاد که میبیند تو نمیتوانی فرار کنی میخواهد تو را بگیرد، وقتی او نزدیک شد تو تندتر میروی و صیاد برای اینکه بتواند تندتر بدود توبرهاش را زمین میگذارد. آن وقت موش خودش را به توبه میرساند و آن را سوراخ میکند و وقتی سنگپشت خودش را پنهان کرد همه فرار میکنیم.»
همه این نقشه را پسندیدند. آهو دوید و در راه صیاد خوابید، زاغ به او حمله کرد. آهو برخاست و آهستهآهسته و لنگلنگان رفت. صیاد دنبال او راه افتاد که آهو را بگیرد. آهو قدری تندتر رفت، صیاد برای اینکه تندتر بدود توبره را زمین گذاشت و موش مشغول سوراخ کردن توبره شد. آهو هم اول قدری دوید و بعد خوابید تا صیاد مأیوس نشود و خیال کند که آهو دیگر نمیتواند فرار کند. همین که صیاد نزدیک میشد، آهو قدری میدوید و باز میایستاد، زاغ هم گاهی پرواز میکرد همین که دید موش سنگپشت را نجات داده و آنها مخفی شدهاند، آنوقت آهو را خبر کرد. آهو پا به فرار گذاشت و زاغ هم فرار کرد و صیاد که از گرفتن آهو ناامید شده بود به سر توبره برگشت و با تعجب بسیاری توبره هم پاره شده و سنگپشت هم گم شده است. آنوقت مرد شکارچی چون اسرار این پیشامدها را نمیدانست از فرار آهو و پاره شدن دام و گم شدن سنگپشت و پاره شدن توبره به فکر فرورفت و با خود گفت: «شاید این بیابان جای جن و پری و غول است و این کارها را غولها کردهاند.»
آن وقت از این فکر خیلی ترسید و توبره و تور پارهاش را به کول انداخت و به شهر برگشت و به همهی صیادها گفت که این بیابان جایی از ما بهتران و جن و پری است و دیگر کسی به آنجا برای شکار نیامد.
ایجاد صیاد سادهلوح نمیدانست که غول افسانه است و چون ما خودمان اسرار بعضی چیزها و کارها را نمیدانیم، خیال میکنیم غول در آن دخالتی داشته. موش و زاغ و سنگپشت آهو که با همکاری و همفکری چند بلا و گرفتاری را از یکدیگر دور کرده بودند، با سلامت و خوشی سالهای سال در آن صحرا زندگی میکردند.
پرندهای حلالگوشت از خانواده کلاغها، از آنها کوچکتر و پرهایش سیاه است.
هرچیز با ارزش.
کبیسه.