روزی بود و روزگاری بود. در زمان قدیم در یکی از شهرهای فارس یک مرد خداپرست و صالح بود که او را «درویش دانادل» میگفتند و همهی اهل شهر او را میشناختند و برای اخلاق پسندیدهاش به او احترام میگذاشتند.
دانادل یکسال میخواست به حج برود و تصمیم گرفت قدری زودتر از آنکه کاروان از راه بیفتد تنها حرکت کند و آهستهآهسته در شهرهای بین راه گردش کند. خرج سفر خود را برداشت و با زاد و توشهی خود به راه افتاد.
آن سال، ماه حج در تابستان بود و دانادل پیش از نوروز عازم سفر شده بود. روزها راه میرفت و شبها در دهات و آبادیهای سر راه منزل میکرد. اما روز سوم در میان بیابان به کاروانسرای خرابهای رسید که محل دزدها بود.
دزدان راهزن وقتی دانادل را با زاد و توشه دیدند خوشحال شدند که تنهاست و زورش به آنها نمیرسد. پس اپ را در میان گرفتند و به خیال اینکه او با آنها جنگ خواهد کرد با چوب و چماق قصد زدن او را کردند. دانادل که خود را گرفتار دید اول عصایی را که در دست داشت به زمین انداخت و به دزدها گفت: «صبر کنید، من یک نفر بیش نیستم و شما چند نفر، اول به حرف من گوش بدهید بعد هر کار میخواهید بکنید.»
دزها گفتند: «بیخود به خودت زحمت نده که با زبانبازی نمیتوانی از چنگ ما فرار کنی.»
دانادل گفت: «نه، من حیلهای ندارم که به کار ببرم، میگویم که من پول و دارایی زیادی همراه ندارم، لباس من هم به درد شما نمیخورد، من یک درویش هستم که به زیارت میروم و تنها هستم و اذیت کردن من از مردانگی دور است. درست است که شما کارتان دزدی و راهزنی است، اما جوانمردی سرتان می شود. زور گفتن به من برخلاف جوانمردی است.»
دزدها جواب دادند: «حالا دیدی که میخواهی ما را خام کنی و از چنگ ما فرار کنی! مرد حسابی ما اسم خودمان را دزد گذاشتهایم و خود را پیش خدا و خلق خدا روسیاه کردهایم که این فکرها را نکنیم و اگر میخواستیم در فکر خوبی و بدی باشیم و وجدان و شرافت داشتیم که میرفتیم مثل بچهی آدم کار میکردیم و نان میخوردیم.»
دانادل گفت: «بسیار خوب، حالا که حرف حسابی سرتان نمیشود این من و این هم زاد و توشه و داروندارم. من فقط کمی پول سفر همراه دارم و اگر شما از گرفتن این چند سکهی ناچیز به آرزوی خودتان میرسید هرچه دارم بگیرید و رهایم کنید تا بروم. من هم با هر سختی و دشواری میروم تا به آرزوی خودم که زیارت است برسم.»
دزدها گفتند: «عجب آدم سادهای هستی! خیال میکنی داری بچه گول میزنی؟ اگر تو را رها کنیم میروی و جای ما را به مردم نشان میدهی و ما را گرفتار میکنی، بهتر این است که اگر وصیتی داری بکنی و دعایت را بخوانی و آمادهی مرگ باشی.»
دانادل گفت: «البته این کاری است که از دست شما برمیآید، اما ریختن خون بیگناه برای شما بدبختی میآورد و زودتر از آنچه خیال میکنید به پنجهی عدالت و مکافات عمل خود گرفتار میشوید.»
دزدها بنا کردند به قاهقاه خندیدن و گفتند: «در این بیابان بی آب و علف پنجهی عدالت کجا بود و چه کسی شهادت خواهد داد و مکافات عمل یعنی چه؟ ما که دزدیم، تو هم که کشته میشوی، کسی دیگر هم که اینجا نیست و تمام شد و رفت . . .»
و خنجرها را کشیدند و دور او را گرفتند و قصد کشتنش کردند. دانادل که دیگر امیدی به رحم آنها نداشت مانند همهی کسانی که در معرض خطر قرار میگیرند حیران و سرگردان به چپ و راست نگاه میکرد و منتظر بود بلکه کسی پیدا شود و او را نجات دهد، اما هیچ بوی امیدی نمیآمد. فقط بالای سر آنها یک دسته مرغ صحرایی (سار) ایستاد با هم پرواز میکردند و جیکجیکنان سروصدای زیادی راه انداخته بودند. دانادل از روی ناچاری و ناامیدی نگاهی به مرغها کرده و گفت: «آهای مرغها! ببینید و شاهد باشید. من در این بیابان به چنگ راهزنان بیرحم و خدانشناس گرفتار شدهام و جز خدا کسی دیگر نمیبیند و نمیداند، شما شاهد باشید و انتقام خور مرا از این ظالمها بگیرید.»
دزدها باز به این حرف خندیدند و به او گفتند: «عجب آدم ساده و هالویی هستی! اسمت چیست؟»
گفت: «دانادل.»
گفتند: «عجب اسمی داری! اسمت دانادل است و خودت اینقدر نادان! مرغهای هوا را به کینهجویی و انتقامخواهی میطلبی؟ حقا که ریختن خون آدمی به این نفهمی هیچ بازخواستی ندارد . . .»
بعد او را مسخره کردند و کشتند و مالش را برداشتند و از آنجا فرار کردند و رفتند. هر وقت فکر میکردند که دانادل از مرغهای هوا خواسته که انتقام خونش را بگیرند به این حرف میخندیدند.
روز بعد، چند مسافر از آن راه به شهر میآمدند، همین که خبر قتل دانادل به شهر رسید مردم خیلی غمگین شدند. مجلس ترحیمی برپا کردند و چون دانادل هرگز به کسی بدی نکرده بود و دشمنی نداشت به هیچکس گمان بد نمیرفت، ولی اهل محل و آشنایان منتظر بودند که قاتلان دانادل پیدا شوند و میگفتند: «خون بیگناه عاقبت دامن جنایتکار را میگیرد و او را رسوا میکند.»
چندی گذشت و نوروز پیش آمد و بعد ۱۳ نوروز شد. در این روز مردم دستهدسته در سبزهزارها و زیر درختها دور هم مینشستند. از اتفاق آن دسته دزدان قاتل دانادل هم به صحرا آمده بودند و در گوشهای زیر درخت بزرگی دور هم نشسته بودند و به تفریح و گفتن و شنیدن سرگرم بودند. عدهای از بچه محلیهای دانادل هم در نزدیکی آنها زیر درخت دیگری جمع شده بودند. البته کسی دزدها را نمیشناخت و آنها هم مثل دیگران بودند و موضوع دانادل هم دیگر داشت فراموش میشد و کسی به یاد او نبود.
در این روز که هوا خوب و دلپذیر بود، دستهای گنجشک روی درختها مینشستند و بلند میشدند و پرواز میکردند و جیکجیک میکردند. آنها هم برای خودشان از هوای بهار و گردش سبزهزار استفاده میکردند. گاهی که گنجشکها روی درختی جمع میشدند و زیاد شلوغ میکردند، کسانی که زیر آن درختها نشسته بودند آنها را میپراندند. باز همین که دور هم جمع میشدند جیکجیک خود را سر میدادند و آواز میخواندند و از این شاخه به آن شاخه میپریدند.
یکبار هم گنجشکها بالای سر دستهی دزدان، روی درختی که آنها زیر آن نشسته بودند جمع شدند و با جیکجیک خود غوغایی راه انداخته بودند. چون فضلهی آنها روی سر دزدان ریخته بود یکی از دزدها همانطور که با صدای بلند با دوستان خود صحبت میکرد گفت: «این مرغها را ببین چه شلوغ کردهاند.»
یکی از دزدها با خنده جواب داد: «به نظرم آمدهاند خون دانادل را مطالبه کنند.»
دیگری جواب داد: «نه، اینها گنجشک هستند و آنها سار بودند.»
دیگری گفت: «اما راستی طفلک دانادل عجب هالویی بود که از ترس جان، مرغها را شاهد میگرفت . . .»
دوستان صحبت میکردند و از اطراف خود غافل بودند.
همین که همسایههای دانادل این حرفها را از این چند نفر شنیدند با هم گفتند: «یک چیزی هست که اینها از دیدن گنجشکها به یاد دانادل و موضوع مرگ او افتادهاند و لابد چیزی میدانند. . . باید دید که موضوع به گنجشکها چه ربطی دارد.»
این بود که زود گزمه، یعنی مأموران حکومتی آن زمان را خبر کردند و موضوع را گفتند و آن چند نفر دستگیر شدند. چون همیشه در میان اشخاص تبهکار اختلافهایی وجود دارد آنها کمکم در حرفها مجبور به اعتراف شدند و یکدیگر را لو دادند مراقبت خون بیگناه کار خود را کرد و مرغهای هوا مأموریت کارآگاهی خود را انجام دادند و دزدها به مکافات خودشان رسیدند.
