
تغییرات فیزیکی و روانی دوران بلوغ چگونه بر اعتماد به نفس تأثیر میگذارند؟
در دوران بلوغ تغییرات هورمونی و بیولوژیکی بسیار زیادی در نوجوانان ایجاد میشود. و آنان را به جایی میرساند. که نه کودک هستند و نه بالغ. به همین دلیل این دوران را «دوران بحران هویت» نیز مینامند. در دوران بلوغ رفتارهایی از نوجوانان سر میزند که به آنها علاقهای ندارند و گاه از اختیارشان خارج است. اما والدین بر اساس این رفتارها در مورد آنان قضاوت میکنند و گاه به مقابلهی با آنان می پردازند و درگیریهایی بین والدین و نوجوانان پیش میآید.
برای نوجوانان نظر دیگران در مورد تغییرات ظاهری و رفتاری آنان بسیار مهم است و این مسئله موجب میشود به ظاهر و رفتارشان خیلی توجه کنند. نوجوانان خود را با دیگران مقایسه میکنند و نظر دیگران را معیاری برای ارزشگذاری خود میدانند. برداشت ذهنی نوجوانان نسبت به خودشان به میزان زیادی بر اساس نظر دیگران به وجود میآید.
بخش عمدهای از اعتماد به نفس نوجوانان بر اثر این برداشت ذهنی شکل میگیرد که دیگران از من برترند یا من از دیگران برترم. گاهی نوجوانان کسی را در حد ایده آل میبینند و در ذهنشان از او یک بت بینقص میسازند، گاهی هم کسی را در نقطهی صفر میبینند و به هیچ وجه به او اعتماد نمیکنند. حتی اگر خلاف این موضوع به آنان ثابت شده باشد. این برداشت ذهنی و این نوع طرز تفکر باعث میشود نوجوانان از واقعیت دور شوند و تصویرها و تصورهایی را در ذهن خود بپرورانند که ارتباط چندانی با واقعیت ندارند. این نوجوانان وقتی با دنیای واقعی مواجه میشوند و محاسباتشان درست از آب در نمی آید، دچار سرخوردگی و افسردگی میشوند و ناگهان اعتماد به نفسشان افت میکند. نمونهی این مسئله را به وفور میتوان در عشقهای کودکانهی این دوره و اختلافاتی دید که بین والدین و نوجوانان پیش میآید.
در محیط دبیرستان با جدیتر شدن مسئلهی تحصیل و برنامهریزی برای آینده ی نوجوانان با یکدیگر وارد رقابتهای تنگاتنگی میشوند.
کسانی که از اعتماد به نفس خوبی برخوردارند عملکرد بهتری دارند. با اطمینان میتوانند برنامهریزی کنند و مراحل تحصیلی و کاری خود را به خوبی طی کنند. ولی کسانی که به هر دلیل مراحل رشد را به درستی طی نکردهاند تصویرهای ذهنی دور از واقعیت دارند و از اعتماد به نفس خوبی برخوردار نیستند، آنها مشکل پیدا میکنند. نیاز به کمک دارند.
آیا دیدگاه شناختی - رفتاری در افزایش اعتماد به نفس کاربرد دارد؟
شناخت شکل دهندهی خودپنداره احساسات و رفتارهای ماست و از آن جا که اعتماد به نفس در نتیجهی خودپنداره ایجاد می شود، دیدگاه شناختی - رفتاری میتواند در ارتقای سطح اعتماد به نفس به شکل مؤثری به درمانگران یاری برساند. مسئلهای که موجب میشود افراد اعتماد به نفس خوبی نداشته باشند، این است که خود پندارهی آنان خوب نیست. آنها توقعات انتظارات و برداشتهایی از خودشان دارند که با واقعیت همخوانی ندارد و موجب میشود خودشان را در بعضی زمینهها ضعیف ببینند. این جاست که ما در جلسات مشاوره سعی میکنیم این دید را در شخص تعدیل کنیم و تغییر بدهیم، به طوری که بتواند شناخت خوب و صحیحی از خودش داشته باشد.
ما سعی میکنیم دیدگاه کسانی را که اعتماد به نفس پایین دارند به دیدگاه افرادی نزدیک کنیم که اعتماد به نفس متعادل دارند. اشخاصی هم که اعتماد به نفس خوبی دارند بدون ضعف نیستند؛ اما این افراد مشکلاتشان را به صورت ضعف نمیبینند آنها را به عنوان یک واقعیت قبول میکنند و میپذیرند که کارهایی را نمیتوانند انجام دهند. در نتیجه حساسیتی روی آنها ندارند. حتی نقطهضعفهایشان را به شوخی بیان میکنند. یعنی خودشان را آنطور که هستند میپذیرند. در مورد دیدگاه شناختی - رفتاری پنج گام مطرح میشود که با این پنج گام میتوانیم تغییرات لازم را در خودمان به وجود بیاوریم.
پنج گام دیدگاه شناختی - رفتاری در درمان اعتماد به نفس پایین کدامند؟
افرادی که اعتماد به نفس پایین دارند ممکن است تمام نظرات درمانگر خود را تأیید کنند و آنها را باور داشته باشند، ولی این مسئله باعث نمیشود اعتماد به نفسشان ناگهان تغییر کند. پیدا کردن دید و باور جدید و تعدیل و جایگزینی افکار، زمان میبرد. درمان اعتماد به نفس پایین به زمان زیادی نیاز دارد. در ضمن هرچه سن بالاتر میرود درمان آن مشکلتر میشود چرا که باورها، اعتقادات و برداشتهایی فرد سالهاست که در او وجود دارند و تغییر دادن آنها مشکل است.
اعتماد به نفس پایین را میتوان با استفاده از دیدگاه شناختی - رفتاری در پنج گام درمان کرد:
مؤثرترین عامل در درمان شناختی - رفتاری انگیزهی خود فرد است. یعنی فرد باید بخواهد که تغییراتی را در خودش ایجاد کند و در این راه پشتکار داشته باشد تا خود فرد نخواهد که بهبود یابد کار زیادی از درمانگر ساخته نیست. اگر فرد واقعاً قصد داشته باشد که از وضعیت نامطلوب خود خارج شود و موقعیت بهتری پیدا کند، با اعتماد به درمانگر، میتواند خیلی زودتر به حال و وضع بهتری برسد.
در گام دوم به فرد کمک میکنیم تا نسبت به باورها، افکار و تواناییهای خود شناخت به دست آورد. یعنی اینکه فرد چگونه فکر میکند چه اعتقاداتی دارد و چه چیزهایی باورهای ذهنی او را تشکیل میدهند.
در این گام از فرد میخواهیم وضعیتهایی را شناسایی کند که در آنها بیشترین مشکل را دارد. از او میخواهیم اگر تا به حال به طور جدی به این موضوع فکر نکرده است آن را کاملاً مورد بررسی قرار دهد. روی آن فکر کند و ببیند در چه موقعیتهایی احساس میکند که اعتماد به نفس ندارد و برای انجام دادن چه کارهایی احساس ضعف و ناتوانی میکند.
در گام سوم از فرد میخواهیم که روی کاغذ یک جدول دوستونه بکشد. جنبههای مثبت خود را در یک ستون و جنبههای منفی خود را در ستون دیگر بنویسد.
این نکات مثبت و منفی میتوانند جنبههای رفتاری روانی یا جسمی باشند. یعنی از فرد میخواهیم هر فکر و تلقی که از خودش دارد به دو دستهی مثبت و منفی تقسیم کند و در این جدول بنویسد. جنبههای رفتاری مثلاً این که فرد به طور کلی خیلی راحت با دیگران کنار میآید همیشه به نوعی کنارهگیری میکند و ... . جنبه های روانی مانند این که فرد فکر میکند بیشتر اوقات افسرده است، شاد است، دیگران همیشه به او میگویند: «تو یک منبع انرژی هستی.» یا این که احساس میکند کسی حوصلهی او را ندارد و ... .
از لحاظ جسمی هم میتوان به این نکات اشاره کرد که فرد از اندام و قیافهی خودش بدش میآید فکر میکند که بینی خیلی بزرگی دارد، چشمهای خیلی ریزی دارد یا این که موهای خیلی قشنگ و اندام مناسبی دارد.
ما از این افراد میخواهیم به یک سؤال سخت و آسان پاسخ بدهند که «خودت را چطور میبینی؟» از آنان میخواهیم بگویند وقتی جلو آینه میایستند یا با خود خلوت میکنند چه احساسی دارند و از آنان میخواهیم همهی آنچه را که فکر و احساس میکنند در یک جدول بنویسند.
این کار برای کسانی که اعتماد به نفس پایین دارند مشکل است و وقتی که از آنان میخواهیم چنین جدولی را پر کنند میگویند خیلی سخت است و معمولاً نکات مثبتی که مینویسند خیلی کم تر از نکات منفی است به عنوان مثال جدول را اینگونه پر میکنند:

درمان کردن اعتماد به نفس زمان میبرد. زیرا یافتن دید و باور جدید و تعدیل و جایگزینی افکار نیاز به وقت دارد.
بعد از این که فرد احساسات خود را یادداشت کرد، از او میخواهیم نظر دیگران را هم در مورد خودش یادداشت کند. ممکن است نظری که دیگران میدهند مورد تأیید او نباشد. مثلاً دیگران او را خیلی آدم مثبتی ببینند ولی او خود را اینگونه نبیند. ما از او میخواهیم همهی این نظرات ضد و نقیض را یادداشت کند. به او توصیه میکنیم که نظر چند نفری را که فکر میکند شناخت بیشتری از او دارند، به آنها نزدیک است و قبولشان دارد بخواهد و نظرات آنان را در جدول یادداشت کند.
یکی از مشکلات افرادی که اعتماد به نفس پایین دارند این است که به جنبههای مثبت خودشان توجهی ندارند. وقتی با این افراد صحبت میکنیم و از آنان میخواهیم فهرستی از نکات مثبت و منفی خود تهیه کنند، معمولاً چنین گفتوگویی صورت میگیرد:
درمانجو: «من واقعاً نکتهی مثبتی ندارم. یا اگر هم داشته باشم می توانم همین الان برایتان بگویم سه یا چهار مورد بیشتر نیست؛ اما اگر منفی ها را بخواهید دست کم صدتا را میتوانم نام ببرم.»
درمانگر: «قبول. نکات مثبت تو کم است ولی من الان از تو می خواهم بروی و به این موضوع فکر کنی.»
درمانجو: «حالا فرضاً من بگویم که چهرهی قشنگی دارم. چشمهایم خیلی قشنگ است. خب این چه مشکلی را حل میکند؟»
درمانگر: «تو اگر همین را هم باور داشته باشی و قبول کنی باید به خاطرش برای خودت ارزش قائل شوی. تو ممکن است چیزی را دوست داشته باشی اما دیگران از آن خوششان نیاید؛ ولی نظر دیگران نباید روی نظر تو تأثیر بگذارد. تو فقط باید از نظر دیگران کمک بگیری که دیدگاهت را به واقعیت نزدیکتر کنی.»
ما میخواهیم که افراد همیشه بتوانند جنبههای مثبت خود را ببینند. به این ترتیب آنان میتوانند به یک برداشت کلی از خود برسند و در گامهای بعد به آنها کمک میکنیم تا با واقعیت بهتر کنار بیایند.
در گام چهارم برداشتهل و افکاری را که فرد از خود دارد به چالش میکشیم. از او میخواهیم فکر کند که چه چیزی باعث شده او چنین برداشتی از خودش داشته باشد. آن وقت میتوانیم روی این مسئله بحث کنیم. از دیدگاه شناختی - رفتاری افراد میتوانند تحتتأثیر اعتقادات و باورهای خود، برداشت و نظرشان را نسبت به رفتارها یا خصوصیات خودشان تحریف کنند این تحریف را میتوان با استفاده از گفتوگوی درونی درست به حداقل رساند.
یکی از مسائل مطرح در رواندرمانی مسئلهی گفتوگوی درونی است. گفتوگوی درونی یا گفتوگو با خود یعنی آن چه راجع به موضوعات مختلف به خودمان میگوییم. برداشتمان از مسائل و این که هر موضوع را چگونه برای خودمان تعبیر و تفسیر میکنیم.
رواندرمانگران به گفتوگوی درونی افراد خیلی اهمیت میدهند و به آن دقت میکنند. ممکن است در برخی موقعیتها تعبیر و تفسیر و احساسی که فرد نسبت به مسائل دارد،خیلی مثبت و در موقعیتی دیگر منفی یا خنثی باشد.
در جلسات مشاوره یا رواندرمانیها در مورد این افکار و باورهای فرد صحبت میشود که گفتههای او چقدر حقیقت دارد. خود فرد تا چه حد به آنها اعتقاد دارد چه قدر از باورهای او نسبت به خودش میتواند درست و چه قدر از آنها ممکن است نادرست باشد.
گاهی از افراد میخواهیم که بین دو جلسهی درمانی تمام احساسات خود را یادداشت کنند. این کار به فرد کمک میکند تا بتواند در مورد احساسات درست و غلط خود به درستی قضاوت کند. ممکن است فرد به یک خصوصیت خود علاقه داشته باشد، اما به دلیل واکنشهای منفی که از دیگران دیده یا شکستهای که خورده، نسبت به آن دید منفی پیدا کرده باشد. اما وقتی آن را مینویسد و روی کاغذ به بررسی آن میپردازد متوجه میشود که اشتباه میکرده. به عنوان مثال، فردی که فکر میکند چون زیادی مهربان است، دیگران از او سوء استفاده میکنند و از این بابت ناراحت است، وقتی افکار و احساساتش را مینویسد یا به قولی روی کاغذ فکر میکند، متوجه میشود که مهربان بودن بد نیست و باعث نمیشود دیگران از او سوءاستفاده کنند. بلکه اشکال در روش و طرز عمل اوست که دیگران را به این کار واداشته. پس خیلی راحت میتواند با تغییر دادن شیوهی خود این مشکل را برطرف کند. به این ترتیب فرد متوجه میشود که خصوصیت شخصیتی او منفی نیست و مشکل به وجود او برنمیگردد. بلکه راهی که رفته نادرست بوده و میتواند با اصلاح آن از مشکل عبور کند. وقتی اینگونه دیدهای منفی در فرد اصلاح شود اعتماد به نفس او خود به خود افزایش پیدا میکند.
آخرین گام درمان اعتماد به نفس به روش شناختی - رفتاری این است که تلاش کنیم بخشی از افکار و باورهای فرد را تغییر دهیم.
اهمیت گام اول یعنی انگیزهی فرد در این مرحله مشخص میشود. از آن جایی که تغییر دادن نحوهی نگاه و تفکر افراد مشکل و زمان بر است اگر فرد انگیزهای برای این کار نداشته باشد، شاید نتوان در او تغییری ایجاد کرد. اما اگر بخواهد میتواند در خیلی از زمینهها در نوع فکر و دیدگاه خود تغییر ایجاد کند. بسیاری از افکار ناصحیحی را که در ذهنش وجود دارند اصلاح کند و راههای سازندهتری را پیدا کند تا بتواند به اعتماد به نفس خود تعادل ببخشد.
همچنین در این مرحله به فرد آموزش میدهیم که چگونه فکرهای خود به خودی و ناراحتکننده را مهار کند و آنها را تغییر بدهد. در این زمینه چند راهکار وجود دارد که به طور خلاصه آنها را توضیح میدهیم.
ما باید سعی کنیم واژههایی را که به کار میبریم عوض کنیم و واژههای مثبت را جایگزین واژههای منفی کنیم. «باید» یکی از کلماتی است که برای افراد مشکل ایجاد میکند. بهتر است بایدها را از کلاممان حذف کنیم. باید یعنی یک چیز مطلق. یک چیز صد در صد. در حالی که هیچچیزی مطلق نیست. خیلی خوب است که بگوییم: «ترجیح میدهم» یا «میخواهم»؛ این باعث میشود که اگر چیزی مطابق میل ما نشد ناراحت نشویم. یا اگر ناراحت شدیم افکار منفی برای چند روز نشخوار ذهنی ما نشوند. و بعد از مدتی کمرنگ شوند و به حالت عادی برگردیم.
بنابراین سعی کنید کلمات منفی را کمتر به کار ببرید؛ به جای من نمیتوانم بگویید من سعی میکنم. خود این عبارت میتواند در شما انگیزهی تلاش ایجاد کند و به جای کنار کشیدن مجبور میشوید کمی در مورد خودتان و برای کاری که میخواهید انجام دهید احساس مسئولیت کنید و در نهایت موفق شوید.
نوع کلام شما در برخورد با دیگران بسیار مهم است. کسی که اعتماد به نفس خوبی دارد وقتی میخواهد صحبت کند کلمات را بسیار راحت و با صدایی رسا بیان میکند. اما افرادی که اعتماد به نفس ندارند، همواره میگویند: «خیلی ببخشید، خیلی عذر میخواهم» خوب چه چیزی را ببخشیم؟ چرا عذر میخواهی؟ باید خودتان را قبول داشته باشید و به خودتان بگویید که من آدمی هستم مثل بقیه، من هم میتوانم خیلی چیزها را بخواهم. خیلی چیزها حق من هم هست و به این نتیجه میرسید که چرا باید این قدر عذرخواهی کنم. البته باید متوجه گفتار و کلام خودتان باشید و در جای لازم از دیگران عذرخواهی کنید. مراتب ادب را بدانید و نوع گفتوگو با خود و دیگران را اصلاح کنید.
لازم نیست همیشه به خاطر دیگران کاری را انجام بدهید اگر فقط به خاطر دیگران زندگی کنید، منتان محو میشود و خود را در سایهی دیگران و نیازمند تأیید دیگران میبینید.
حتماً به خودتان و به جنبههای مثبتتان هر چند کوچک فکر کنید. مثلاً به خودتان یادآور شوید که من قبلاً این کار را نمیتوانستم انجام بدهم. ولی الان توانستم. هر چند کوچک است ولی بابت کاری که انجام دادهام از خودم احساس رضایت میکنم.» و به خودتان امتیاز و پاداش بدهید و برای خودتان ارزش قایل شوید.
حتماً خود را تشویق کنید تشویق میتواند به صورت کلامی باشد. مثلاً به خودتان بگویید: «آفرین تو توانستی این کار را بکنی!» تشویقهای دیگری هم وجود دارد. مثلاً میتوانید برای خودتان جشن بگیرید و بروید و آن چیزی را که دوست داشتهاید برای خودتان بخرید. این خودش یک یادآوری است. اگر خودتان را برای موفقیتی که به دست آوردهاید، تشویق کنید خیلی زود میتوانید اعتماد به نفس متعادل و مناسبی پیدا کنید.
اگر فرد از خصوصیات جسمی خود رضایت نداشته باشد، راه درمان متفاوت است. ممکن است فرد بگوید من اصلاً حاضر نیستم جلوی آینه بروم. من خیلی زشت هستم. من خیلی قدکوتاه هستم و ... . در این وضعیت نمیتوان به فرد گفت: «نه تو خیلی قد بلند هستی.» او خودش واقعیت را میداند. ما باید ذهنیت او را نسبت به ظاهرش تغییر دهیم و به او کمک کنیم که منطقیتر نگاه کند. به کسی که در سن رشد است، میتوان گفت که با ورزش و تغذیهی مناسب میتواند قدش را بلند کند؛ اما کسی که از سن رشد گذشته دیگر نمیتواند قد بکشد؛ دید و ذهنیت این فرد را باید تغییر داد. میتوان از او پرسید: «به نظر تو آدمهای قدبلند چه مزیتی بر آدمهای قدکوتاه دارند؟» یا «آیا به نظر تو ارزش آدمها را از روی قد آنها میسنجند؟ و از این نوع سؤالها، که دیدگاه و باورهای فرد را به چالش بکشد. فرد باید بیندیشد که از زندگی چه میخواهد و چه چیزهایی میتوانند معیارهای درست ارزشگذاری روی آدمها باشند.
ما به کسانی که اعتماد به نفس کمی دارند و نمی توانند به درستی در جامعه حاضر شوند و با دیگران ارتباط برقرار کنند، تکلیف خانه میدهیم و به آنها میگوییم که مثلاً: «از این هفته تا جلسهی بعد هر روز به دو مغازه برو و در را باز کن. چیزی بپرس و بیرون بیا.» یا «هر روز به یک نفر تلفن بزن و با او صحبت کن. حالش را بپرس و بعد هم خداحافظی کن و گوشی را بگذار.» اینگونه تمرینها به آنها کمک میکند تا کمکم بتوانند با دیگران رابطه برقرار کنند.
اگر انجام دادن کار سادهای مثل خرید کردن، پسدادن جنسی که از آن راضی نیستید یا تلفن کردن و پرسیدن احوال دوستان و آشنایان برایتان مشکل است، کافی است چند بار خود را مجبور به انجام دادن آن کار بکنید. بعد از مدتی خواهید دید که ترستان میریزد و انجام دادن آن برایتان راحت میشود.
در جلسات درمانی اگر درمانجو بگوید که مثلاً فلانی با من چنین برخوردی کرد، بسیار ناراحت شدم چون خواست به من نشان دهد که بیارزش هستم، با او بحث میکنیم که حالا اگر من تو را دوست نداشتم و تأییدت نکردم دلیل بر این است که تو بیارزشی؟! البته تغییر دادن اینگونه باورهای افراد زمان زیادی میبرد.
