

جملهی دوم — ماهیچه ها
و آن مشتمل بر سی فصل است.
فصل اول — گفتاری درباره ماهیچهها، عصب، پدر و زردپی
گوییم: از آنجا که حرکت ارادی اندامها از نیروی سرچشمه میگیرد که از طرف مغز به وسیله اعصاب به آنها میرسد، و از آنجا که اعصاب نمیتوانستند با استخوانها به خوبی بپیوندند و استخوانها در واقع شالودههای اولیهی اندامهای جنبنده هستند – و این بیگانگی اثر و استخوان از آن است که استخوانها سخت و اعصاب نرمند – خداوند تعالی عنایت فرمود چیزی از استخوان رویانید که شبیه عصب است و آن را عقب و زردپی مینامند. عقب را با عصب در هم تنید و مانند یک جسمش گردانید. و چون جسمی که از عصب و زرد پی فراهم آمده بود به هر حال باریک است – زیرا پی وقتی به اندامها میرسد حجم و غلظت آن به اندازه لازم نیست – و چنان به باریکی میانجامد که نتوان بر آن اعتماد کرد، زیرا پی در نزدیکی رستنگاهش دارای حجمی بود که با گوهر مغز و نخاع و حجم سر و محل بیرون آمدن پیها سازگار و مناسب بود. اگر جنباندن اندامها نیز به تنهایی به عصب واگذار میشد و به همان حجم اولیه باقی میماند، به ویژه پس از آنکه ماموریت توزیع نخاع را در اندامها به عهده میگرفت برای این کار بایستی شاخه شاخه میشد و از آن رشتههایی پدید میآمد و آنچه سهم استخوانی را میرسانید بسیار باریکتر از حجم اصلی میشد و در چنین حالت باریکی از رستنگاه خویش دور میافتاد و در این صورت تباهی رخ میداد – پس خداوند بزرگوار به حکمت خویش از تابیدهای که از به هم بافتن عصب و زرد پی پدید آورده بود، رشتهها پراکند و میان آنها را با گوشت آکند، آنها را با غاشهای پوشان و ستون محور مانندی از گوهر عصبی در میانه آن جای داد و از جمله این همه عصب و عقب و رشتههای تارهای آنها از گوشت و غشا پوشنده اندامی را آفرید که آن را ماهیچه مینامیم. وقتی ما اینجا منقبض میشود وتری را که از عصب و زرپی فراهم آمده است و از ماهیچه سر بیرون آورده است به سوی خود میکشد و اندام انقباض مییابد و بر اثر فشار کشیده میشود. وقتی ماهیچه انبساط مییابد و ترسوست میگردد و اندام دور میشود.
فصل دوم — تشریح ماهیچههای صورت
آنچه آشکار است اینکه تعداد ماهیچههای صورت به اندازه اندامهای متحرک صورت است و اندامهای متحرک صورت عبارتند از: دو کره چشم، پیشانی، دو پلک زبرین، گونه با اشتراک لبها، کناره پرههای بینی و آرواره زیرین.
فصل سوم — تشریح ماهیچه پیشانی
حرکت پیشانی به وسیله ماهیچه باریک و متمایل به پهن و غشایی (غلاف عضلانی) صورت میگیرد که در زیر پوست پیشانی گسترش یافته است و با آنچنان در هم آمیخته است که گویی جزئی از آن است و ممکن نیست این دو را از هم جدا کرد. در این در آمیختگی نزدیک نیازی به وتر نیست و پیشانی به طور مستقیم ماده حرکت را از ماهیچه دریافت میدارد. عامل حرکت، پوستی چنان پهن و سبک است که به وسیله وتر نشاید آن را جنبش داد. با جنبش این ماهیچه ابروها بالا میآیند و وقتی این ماهیچه به خود سستی میدهد چشم را در بر هم نهادن پلک یاری مینماید.
فصل چهارم — تشریح ماهیچههای کرهی چشم
حرکت کره چشم بر عهده ۶ ماهیچه است. ماهیچههای راست فوقانی – راست تحتانی – راست خارجی – راست داخلی – مایل فوقانی –مایل تحتانی
چهار ماهیچه از آنها در چهار سمت بالا و پایین دو گوشه چشم است و این ماهیچههای گوشهای، چشم را به سوی خود میگردانند و دو ماهیچهی دیگر مورب هستند و کره چشم را به طور دایرهای میچرخانند. در عقب کره چشم ماهیچهای (حلقه اوتار مشترک ماهیچههای چشم که عصب بینایی را احاطه کرده است.) وجود دارد که عصب توخالی را – که بعداً به آن اشاره خواهیم کرد – در خود جای داده است و آن عصب در کره چشم و آنچه با کره چشم است چنگ میزند و آن را سنگین میکند و نمیگذارد که چشم چنان سرخ شود که از حدقه بیرون دهد و در موقع خیره شدن آن را نگه میدارد. چون پوششهای رباتی این ماهیچهها را از انشعاب باز داشته است پژوهشگران را دچار تردید ساخته است: برخی آن را یک ماهیچه وعدهای دو ماهیچه و گروهی سه ماهیچه تصور میکنند، ولی این ماهیچه (ماهیچه مولر) در صورتی که باشد دارای یک سر است.