لوراکین، موس و حکایات دیگر

آیا فقط انسان‌های باهوش و توانا می‌توانند اعتماد به نفس متعادل داشته باشند؟

لزوماً اینگونه نیست که فقط انسان‌های باهوش و کسانی که از توانایی‌های خاصی برخوردارند بتوانند اعتماد به نفس متعادل داشته باشند. البته انسان برای داشتن اعتماد به نفس متعادل واقعی به حداقلی از هوش طبیعی نیاز دارد، اما اینگونه نیست که حتماً باید از هوش خیلی بالا برخوردار باشد. یعنی می‌شود اعتماد به نفس خوبی داشت ولی چندان باهوش هم نبود.

همانطور که در بحث خلاقیت مطرح می‌شود، کسی که خلاق است حتما لازم نیست هوش فوق العاده بالایی داشته باشد. بسیاری از افراد هستند که هوش بسیار بالایی دارند ولی آدم‌های خلاقی نیستند، و بسیاری از آدم‌ها را می‌بینیم که هوش زیاد بالایی ندارند اما کارهای خلاقانه‌ای انجام می‌دهند.

هر کسی که از حداقلِ هوش طبیعی برخوردار باشد، با بررسی محیط اطراف و شناختن درست خود و نزدیک کردن تصویرهای ذهنی‌اش با واقعیت، می‌تواند اعتماد به نفس خود را به سطح متعادل و قابل قبولی برساند.

در واقع نقش خانواده، تربیت و خصوصیات شخصی فرد خیلی بیشتر، پررنگ‌تر، و مؤثرتر از سطح بهره‌ی هوشی اوست.

آیا خودباوری بر اثر عوامل بیرونی شکل می‌گیرد یا عوامل درونی؟

خودآوری می‌تواند هم از عوامل درونی متأثر باشد و هم از عوامل بیرونی. ولی خیلی بهتر است که درونی باشد، چون اگر خودباوری‌مان درونی نباشد و فقط بخواهیم آن را از بیرون دریافت کنیم، دیگر خودِ واقعی‌مان نیستیم. افرادی که خودباوری‌شان بیرونی است مانند خمیری هستند که هر شخصی می‌تواند آنها را طوری که می‌خواهد شکل بدهد. این افراد هنگامی که با کسی صحبت می‌کنند تمام مدت می‌خواهند طوری رفتار کنند که نشان دهند حرف طرف مقابل صحیح است یا می‌خواهند به گونه‌ای باشند که طرف مقابل برداشت مثبتی از آنان داشته باشد و مخالفت کردن با نظر و گفته‌های فرد مقابل را توهین به او تلقی می‌کنند، در حالی که منظور از مخالفت کردن، داد کشیدن یا برخورد فیزیکی نیست.

کسی که خودباوری‌اش را فقط از بیرون می‌گیرد، معمولا حرف خودش را نمی‌زند و در مقابل دیگران نمی‌تواند اظهار نظر کند و همیشه طوری رفتار می‌کند که دیگران را راضی نگه دارد، ولی در تنهایی از خود شکایت و انتقاد می‌کند که «من چی هستم، من کی هستم، من هیچی نیستم، اصلاً کسی مرا قبول ندارد».

ما باید به گفت‌وگوی درونی خودمان توجه کنیم، که اگر واقعاً مسئله‌ای را درست می‌دانیم یا اگر می‌بینیم کاری را درست یا اشتباه انجام داده‌ایم با آن به درستی و با منطق مواجه شویم. اگر جایی اشتباه کرده‌ایم، اشتباه خود را بپذیریم و اگر جایی درست عمل کرده‌ایم، آن را قبول داشته باشیم. یعنی نه کارهای اشتباه خود را تأیید کنیم و نه کارهای درست خود را زیر سؤال ببریم.

ما نباید از خودمان انتظار داشته باشیم که همیشه و همه جا کامل باشیم. به درس در گفت‌وگوی درونی خود بگوییم: «من هم مثل بقیه می‌توانم اشتباه کنم، ولی باید سعی کنم از تجربه‌ی خطاهایی که انجام داده‌ام بهره ببرم و تلاش کنم دیگر آن‌ها را تکرار نکنم». البته نباید روی اشتباهات خودمان خیلی توقف کنیم و آنها را بزرگ جلوه دهیم، فقط باید کارهای خود را بررسی کنیم و جلوی تکرار اشتباهات را بگیریم. با این روش می‌توانیم عملکرد خود را ارتقا دهیم.

ما نباید معیار ارزش خودمان را فقط در دیگران ببینیم و به خود بگوییم: «دلیلی ندارد که دیگران من را آنطور که نیستم ببینند». در این صورت خیلی راحت می‌توانیم با دیگران ارتباط برقرار کنیم و ذهنمان مدام مشغول بررسی برداشت دیگران از خودمان نمی‌شود. اگر بتوانیم به خوبی با خود گفت‌وگو کنیم، نظر دیگران به عنوان یک مسئله‌ب بزرگ همه‌ی ذهنمان را نمی‌گیرد و دچار اضطراب نمی‌شویم. در این دو جنبه‌ی تربیتی و فرهنگی اهمیت پیدا می‌کند. در فرهنگ ما به کودکان یاد نمی‌دهند در جمع صحبت کنند. بچه‌ها در خانواده جلوی بزرگترها حرف نمی‌زنند و زیاد اجازه‌ی ابراز نظر و حتی اجازه‌ی تصمیم‌گیری ندارند. والدین برایشان خرید می‌کنند، می‌گویند چه لباسی بپوشند، چه کفشی بخرند، چه غذایی بخورند و ... به همین دلیل حتی توانایی قبول کردن مسئولیت امور ساده‌ای مثل انتخاب لباس و کفش هم در آن‌ها ایجاد نمی‌شود و شخصیتشان به درستی شکل نمی‌گیرد.

تا به حال اندیشیده‌اید که چرا بچه‌های ما از درس انشاء فراری هستند؟ دلیلش این است که نیاموخته‌اند نظر خود را بیان کنند، خودشان را قبول ندارند، نمی‌دانند چه بنویسند، همیشه نگرانند که دیگران نظرات آن‌ها را مسخره کنند، چرا که در خانواده مدام سرکوب و تحقیر شده‌اند.

یا آیا تا به حال فکر کرده‌اید که چرا بچه‌ها اینقدر از امتحان می‌ترسند؟ چون همیشه نگرانند که با دیگران مقایسه شوند. می‌ترسند که به آن‌ها بگویند: «دختر خاله‌ات را نگاه کن، نمره‌اش از تو بیشتر شده.» کودک ممکن است درسش را خوب خوانده باشد و بداند که می‌تواند به سؤال‌ها پاسخ دهد، اما با این حال نگرانش که جایی اشتباه کند و والدین و معلمان او را با دیگران مقایسه کنند.

این روش تربیت که خودباوری را از بیرون به فرد القا می‌کند، باعث می‌شود که فرد اعتماد به نفس متزلزلی داشته باشد و دائم به نظر دیگران و جایگاه خود در مقایسه با دیگران فکر کند. اما اگر خودباوری را از درون خود کسب کند، دیگر به این مسائل فکر نمی‌کند چون که می‌داند تلاشش را کرده و به راحتی می‌تواند در امتحان موفق شود.

در جوامع فردگرا افراد به تنهایی تصمیم می‌گیرند، به تنهایی کاری را انجام می‌دهند و حرف خودشان را می‌زنند، چه پدر، مادر یا دیگران دوست داشته باشند چه دوست نداشته باشند.

اما افراد جوامع جمع‌گرا همیشه دیگران را به خود ترجیح می‌دهند، آن‌ها مراقبند با تصمیمی که می‌گیرند دیگران را ناراحت نکنند و تصمیم‌هایشان مورد تأیید دیگران باشد. مثلاً همیشه به عنوان یک فرزند خوب، یک همکار خوب یا یک همسر خوب پذیرفته شوند. اما در عمل می‌بینیم که افرادِ این جوامع برای هم نقش بازی می‌کنند، چرا که این نوع رفتارها مال آنها نیست، از آنِ خودشان نیست، به آنها تحمیل شده و آنان مجبورند که اینگونه رفتار کنند. پس افراد فقط نقشِ یک فرزند خوب، همکار خوب و همسر خوب را بازی می‌کنند، در حالی که در درون خود چیز دیگری هستند.

اعتماد به نفس پایین را چطور می‌توان درمان کرد؟

میزان اعتماد به نفس افراد به خودباوری آنان بستگی دارد که در دوران کودکی و رشد، شکل می‌گیرد. هرچه سن افراد کمتر باشد تغییر دادن خودباوری و نحوه تفکر آنان ساده‌تر، و در نتیجه درمان اعتماد به نفسشان راحت‌تر است. اما هرچه زن افراد بالاتر می‌رود خودباوری‌شان ریشه‌دارتر و تغییر دادن آن مشکل‌تر می‌شود، اما با این حال برای افرادی هم که به میانسالی رسیده‌اند و اعتماد به نفس پایین دارند خیلی کارها می‌توان کرد، فقط به شرط اینکه خودشان انگیزه داشته باشند، بخواهند و تلاش کنند. تنها در این صورت است که می‌توان برای تغییر دادن نوع نگاه آنان قدمی برداشت و باورهای نادرستی را که در آنان شکل گرفته کمرنگ کرد تا اعتماد به نفسشان متعادل شود و احساس رضایت از زندگی پیدا کنند.

می‌توان برای درمان اعتماد به نفس پایین، گام‌های برداشت که نگاه فرد نسبت به خودش و دید دیگران نسبت به او تغییر کند تا از این طریق بتواند به خودشناسی بهتری برسد. می‌توان به افرادی که اعتماد به نفس پایین دارند یا توانایی‌های خود را محدود و بی‌ارزش می‌بینند آموزش‌هایی داد تا به وسیله‌ی آن‌ها نگاه خود را تغییر دهند.

به عنوان مثال می‌توان از آنها خواست در طول هفته جنبه‌های مثبت و منفی خود را یادداشت کنند.

بعضی‌ها فکر می‌کنند که اصلاً هیچ جنبه مثبتی ندارند اما اگر برای مثال ۳۵ مورد منفی داشته باشند و دو مورد مثبت، بعد روی همان دو مورد فکر کنند. ممکن است فردی بگوید: «چشمان من قشنگ است.» اما دوستانش با این نظر موافق نباشند، در این حالت فرد نباید به حرف دیگران توجه کند. مهم نیست آن‌ها چه فکر می‌کنند، فرد باید این مسئله را برای خودش یک امتیاز در نظر بگیرد و به آن فکر کند.

گاهی اوقات جنبه‌های مثبت افراد به علت وضعیتی که در آن قرار دارند منفی می‌شود. مثلاً فردی بسیار مهربان است، اما احساس می‌کند به نوعی از مهربانی او سوء استفاده می‌شود و تصور می‌کند که این مسئله به او لطمه می‌زند، در این صورت مهمان بودن را جنبه منفی و به عنوان یک نقطه‌ضعف تلقی می‌کند. اما این برداشت اشتباه است.

همواره باید دقت داشته باشیم که صفات و خصوصیات خود را درست ارزیابی کنیم، چرا که ما خودمان را با دیدگاه‌ها، برداشت‌ها و باورهایی که از خودمان داریم، ارزش‌گذاری می‌کنیم.

فروید معتقد است از دیدگاه روانکاوی حافظه افراد هیچگاه پاک نمی‌شود. تمام اطلاعاتی که از اَوان زندگی به دست می‌آوریم و هر آنچه می‌بینیم و می‌شنویم و تجربه می‌کنیم، در ذهن ما نقش می‌بندد و ثبت می‌شود، اما فقط درصد کمی از آن‌ها در اختیار بخش خودآگاه ذهن ما قرار دارد. درست مثل یک کوه یخ که بخش اعظم آن زیر آب است و فقط بخش کمی از آن بالای سطح آب دیده می‌شود.

بخش اعظم اطلاعات و تجربیات ما که در ناخودآگاه ذهنمان وجود دارد، همان‌جا محبوس شده است و دسترسی به آن ممکن نیست، ولی گاهی بر اثر یک اتفاق یا به دنبال یک تصمیم یا با کمک انگیزه‌ها و یا با تداعی شدن یک موضوع، این اطلاعات از بخش ناخودآگاه وارد بخش خودآگاهمان می‌شود و جهت و مسیر احساسات و تفکرات ما را تغییر می‌دهد.

ممکن است یک خاطره یا یک موضوع خاص که سال‌ها پیش برای ما پیش آمده، بر سر یک اتفاق معمولی دوباره زنده شود و ذهن ما را درگیر خود کند. حالا این اطلاعاتی که از بخش ناخودآگاه وارد بخش خودآگاه شده، ممکن است برای ما مفید باشد و منبع الهام و بروز خلاقیت شود، یا تجربه‌ی ناگواری را به یاد ما به یاورت که روی خودباوری و احساسات‌مان تأثیر نامطلوبی بگذارد.

به عنوان مثال، مرد ۶۵ ساله‌ای را دیدم که بسیار ناراحت بود و گریه می‌کرد، دلیل اینکه یادش افتاده بود وقتی کودک بوده همیشه مادرش به او می‌گفته: «من تو را نمی‌خواستم، تو به درد نمی‌خوری،من منتظرم یک آشغالی بیاید تا تو را بدهم ببرد، اگر همون وقت تو را سقط کرده بودم دیگر این دردسرها را نمی‌کشیدم.» به همین دلیل هر وقت مشکلی برای او پیش می‌آمد با اینکه بیش از ۶۰ سال از آن روزگار گذشته بود، یاد حرف‌های مادرش می‌افتاد و احساس می‌کرد زیادی است و از این مسئله رنج می‌کشید.

اگر نیازهای فرد در زمان مناسب برآورده شوند و شخصیت او به مرور رشد یابد، می‌تواند به مرزهای خودباوری و خودشکفایی برسد و در نتیجه، از اعتماد به نفس بالاتری برخوردار شود.