کریس ۳۵ساله است. او در رشتهی فلسفهی اجتماعی تحصیل کرده و از زمانی که نوجوان بوده به کشورهای در حال توسعه علاقه داشته. بعد از فارغالتحصیلی، دو سال برای صلیب سرخ در آفریقای غربی کار کرد و سپس سه سال هم در مقر آن در ژنو بود و در آن سازمان تا ریاست بخش کمک به آفریقا ارتقا پیدا کرد. او سپس مدرک امبیای خود را گرفت و پایاننامهاش را دربارهی مسئولیت اجتماعی جمعی نوشت. کدامیک محتملتر است؟ الف) کریس در بانک بزرگی کار میکند یا ب) کریس در بانک بزرگی کار میکند و آنجا ریاست سازمان جهان سوم برعهدهی اوست. الف یا ب؟
بیشتر مردم ب را انتخاب میکنند. متأسفانه این جواب غلط است. طبق گزینهی ب، نهتنها کریس در یک بانک بزرگ کار میکند، بلکه شرایط اضافی نیز در آن اعمال شده است. کارمندانی که به طور مشخص در سازمان جهان سوم یک بانک کار میکنند زیر مجموعهی کوچکی از کارمندان بانک را تشکیل میدهند. پس گزینهی الف محتملتر است.وقتی یک زیرمجموعه اینچنینی بزرگتر از کل مجموعه جلوه میکند، خطای همزمانی اتفاق میافتد. در حالی که براساس تعریف، چنین چیزی درست نیست. دانیل کانمن و آموس تورسکی، برندگان جایزهی نوبل، مفصل به مطالعهی این پدیده پرداختهاند.
ما خیلی ساده در دام خطای همزمانی میافتیم، چون کششی ذاتی بهسمت داستانهای «باورکردنی» و «محتمل» داریم. هرچه کریس، کارمند گروههای کمک به آفریقا، باورپذیرتر، مؤثرتر یا روشنتر تصویر شود، خطر استدلال غلط بیشتر میشود. اگر مسئله را به شکلی متفاوت بیان میکردم، جزئیات اضافی را بیشاز حد ویژه درنظر میگرفتی. برای مثال، کریس ۳۵ساله است. کدامیک محتملتر است؟ الف) کریس در بانک کار میکند یا ب) کریس در بانکی در نیویورک کار میکند و دفتر او در طبقهی بیستوچهارم و مشرف به پارک مرکزی است.
یک مثال دیگر: کدامیک محتملتر است؟ فرودگاه سیاتل تعطیل شده. پروازها لغو شدهاند. به) فرودگاه سیاتل به خاطر بدی آبوهوا تعطیل شده. پروازها لغو شدهاند. الف یا ب؟ اینبار درست جواب میدهی. گزینهی الف محتملتر است، چون در گزینهی ب بهطور ضمنی شرط اضافهی بدی آبوهوا اعمال شده است در حالی که تهدید به بمبگذاری، حادثه یا اعتصاب میتوانست علت بستهشدن فرودگاه باشد. بااینحال، وقتی با یک داستان «محتمل» مواجهایم، چنین ملاحظاتی را درنظر نمیگیریم. حالا که قضیه را میدانی، آن را با دوستانت امتحان کن. خواهی دید بیشترشان گزینهی ب را انتخاب میکنند.
حتی کارشناسان هم از خطای همزمانی در امان نیستند. در سال ۱۹۸۲، در یک کنفرانس بینالمللی برای تحقیقات آینده، کارشناسانی از فضای آکادمیک به دو گروه تقسیم شدند. دانیل کانمن به گروه الف این پیشبینی راه برای سال ۱۹۸۳ ارائه کرد «مصرف نفت سیدرصد کاهش پیدا میکند.» گروه ب هم این جمله را شنید «افزایش چشمگیر قیمت نفت باعث کاهش سیدرصدی مصرف آن خواهد شد.» هر دو گروه باید میگفتند سناریوها از نظر آنها چقدر محتمل آمد. نتایج مشخص بود. گروه ب نسبت به گروه الف در مورد پیشبینی مربوط به خود احساس قویتری داشت.
کانمن براین باور است که دو شیوهی فکر کردن وجود دارد. نوع اول ذاتی، خودکار و مستقیم است. دومی آگاهانه، عقلانی، آرام و پُرزحمت و منطقی است. متأسفانه تفکر ذاتی خیلی قبلتر از تفکر آگاهانه نتیجهگیری میکند. برای مثال، من چنین چیزی را بعد از حملات یازدهم سپتامبر به مرکز تجارت جهانی تجربه کردم. میخواستم خودم را بیمهی سفر کنم و به شرکتی برخوردم که «بیمهی پوشش تروریسم» را هم ارائه میداد. گرچه سایر طرحها هم در مقابل تمام حوادث ممکن (از جمله تروریسم) از من محافظت میکردند، ناخودآگاه این پیشنهاد را پذیرفتم، نکتهی اصلی چنین کار بیهودهای این بود که من حاضر بودم برای این بند فریبنده و در عین حال زائد پول بیشتری بدهم.
در نتیجه، نیمکرهی چپ و راست مغز را فراموش کن. تفاوت بین تفکر ذاتی و تفکر آگاهانه به مراتب قابل ملاحظهتر است. در مورد تصمیمهای مهم یادت باشد که در سطح ذاتی، ما در برخورد با داستانهای محتمل نقطهضعف داریم. بنابراین، مراقب جزئیات راحت و پایانهای خوش باش. یادت باشد: اگر یک شرط اضافی اعمال شد، بدون اهمیت به این که چقدر محتمل بهنظر میرسد، احتمال آن اتفاق کمتر میشود نه بیشتر.