فصل هشتم — تشریح گردن
گردن برای قصبهالریه آفریده شده است و نای را فوایدی است که در جای خود ذکر خواهیم کرد. از آنجا که مهرههای گردن همه بالانشین هستند و بر روی مهرههای پشتی (۹۰—الف) بار شدهاند بایسته است که کوچکتر باشند.
۹۰ — الف — مهرههای قفس سینهای.
چه اگر مطلوب این باشد که حرکات به طور طبیعی انجام گیرد، وزن بار باید از حامل آن سبکتر باشد. همینطور این محل که ابتدای مسیر نخاع به سوی بدن است بایستی مجرای وسیعتر و خللناپذیرتر داشته باشد، همچنان که رودخانهای که تازه از چشمه جدا میشود به مجرای وسیع و محکم نیاز دارد. چنانچه از نخاع برای پیهای بالایی تخصیص یافته است بیشتر از بخشی است که باید به قسمتهای پایینتر برسد، بنابراین لازم است که سوراخ مهرههای گردن نیز فراختر باشد. و چون کوچک بودن مهره و فراخی مجرای آن، جسم را رقیق میکرد لازم بود چیزی در آن باشد که جسم را از آسیب محفوظش بدارد و چنین نیز شده است و این مهرهها سختترین مهرهها هستند و چون جرم آنها نیز رقیق است لبههای کوچکی نیز برای آنها آفریده شده است. اگر لبهها بزرگ بودند در برخورد با چیزهای سخت و نیرومند مهرهها را در معرض آسیبدیدگی و شکست قرار میدادند و لبهها گرچه کوچک هستند ولی بالای آنها بزرگ است و هر یک دارای دو پره یا دو سر مضاعف میباشد. از آنجا که مهرههای گردن، بیشتر از آرامش به جنبش نیازمندند، دارای استخوانهای ریز کمتری نسبت به مهرههای پایینتر از خود میباشند (تعداد استخوانهای مهرههای گردن از استخوانهای مهرهی پشت (مهرهی قفسهی سینه) کمتر است) و باز از این روی، مفصلهای مهرههای گردن از مفصلهای مهرههای پایینتر نرمش پذیرترند. و چون به لحاظ همین نرمشپذیری مقداری استحکام را از دست میدهد، این کمبود استحکام و حتی بیشتر از آن مقدار، به وسیله آنهایی که در پیرامونشان قرار گرفتهاند جبران میشود و به آنها باز میگردد و به حدی پی و ماهیچه و رگها از آن میگذرند که از استحکام زیاد مفصلها بینیاز میگردند وقتی نیاز به استحکام مفصلها کم شد، هر اندازه که متناسب وضع آنهاست از عمل خود به دست میآورند. به این جهت زائدههای مفضلی بالاگرا و پایینگرا در مهرههای گردن برعکس مهرههای پایینتر از آنها بزرگ و بسیار پهن نیستند، بلکه پایههای مهرههای گردن درازتر و زردپیهایشان نرمتر است و محل بیرون آمدن پیها در مهرهها همانطور که ذکر شد مشترک است، زیرا مهرههای گردن — به استثناء برخی از آنها که وضعشان را بیان میکنیم — هیچیک به مناسبت نازکی، رقت و کوچکی جسمشان و فراخی مجرای عبور نخاع در آنها نمیتوانستند سوراخ منحصراً مختص به خودشان داشته باشند.
اینک میگوییم: گردن هفت مهره دارد و این مهرهها از لحاظ درازا و زوائد هماهنگ هستند. هر یک از مهرههای گردن (به جز اولین مهره) دارای یک لبه، دو بال و چهار زائدهی مفصلی بالاگرا و چهار زائدهی مفصلی پایینگرا (دو زائدهی مفصلی فوقانی و دو زائدهی مفصلی تحتانی) است. هر بالی دو شاخه دارد. علاوه بر این زواید یازدهگانه (۹۰—ب) هر مهرهای با مهره مجاور مشترکاً موضوع جهت خروج بیها دارند.
۹۰ — ب — ۱۱ زائده عبارتند از: دو زائدهی فوقانی و دو زائدهی تحتانی مفصلی، دوپایک (Pedicle)، دوتیغه (Lamina)، دوزائدهی عرضی (Proc . transverse)، و یکزائدهی شوکی (Proc . spinous).
مهرههای اول و دوم ویژگیهایی دارند که سایر مهرهها فاقد آن هستند.
مهرهی اول یا فقرهی عنقیه اولی، امروز اطلس (اتلس — Atlas) نامیده میشود که به وسیلهی دو سطح مفصلی خود به برجستگیهای استخوان کاسهی سر مربوط میشود. مهرهی دوم را آسه یا محوری (Axis) مینامند که دارای زائدهی قائمی (زائدهی دندانی) است و این زائده در حفرهی ناحیهی جلوی استخوان اطلس داخل شده است و اطلس با جمجمه بهدور این زائدهی آسه که مانند محوری است میچرخد.
قبل از هر چیز باید بدانی که حرکت سر به سمت راست و چپ به وسیلهی مفصلی انجام میگیرد که در بین سر و مهرهی نخستین قرار دارد و حرکت سر به طرف جلو و عقب بستگی با مفصلی دارد که بین سر و مهرهی دوم میباشد.
حرکت سر به چپ و راست به وسیلهی مفصل بین مهرهی اطلس و آسه؛ و حرکت جلو به عقب توسط مفصل بین اطلس و استخوان پشتسری (Occipital) صورت میگیرد.
بایسته است که ابتدا دربارهی مفصل اول بحث کنیم و میگوییم: بر دو بخش برآمده راست و چپ مفصل اول، دو گودی وجود دارد که دو زائدهی استخوان سر در آنها فرو میروند. هرگاه یکی از این زایدههای سر که در گودیهای مذکور قرار دارد بالا رود و دومی بیشتر در گودی فرو رود سر به طرف دومی میل پیدا میکند. مفصل دوم نمیتوانست روی مهرهی اول باشد، به این جهت مهرهی دیگر یعنی مهرهی دوم برای آن اختصاص یافته است. در طرف جلو و رو به داخل این مهره، زائده دراز و سختی هست که در جلوی نخاع داخل سوراخ مهرهی اول میشود. این سوراخ در بین هر دو مورد مشترک است. این سوراخ در جهت عقب به جلو درازتر از سوراخی است که در سمت راست و چپ وجود دارد. و این از آنجا ناشی میشود که در بین دو بخش جلو و بخش عقب دو سوراخ هستند که بیشتر از یک سوراخ فضا اشغال کردهاند، لیکن مقیاس عرض آن، بزرگترین سوراخ از دو سوراخ جلو و عقب است. این زائده را (زائدهی دراز و سخت مهرهی دوم) دندانه (زائدهی دندانی) مینامند. چون ممکن بود نخاع بر اثر حرکت و فشار این زائدی دندانی دچار خراشیدگی شود، در بین (زائدهی دندانی) مزبور و نخاع، زردپیهای قوی روئیدهاندهند و آنها را از هم جدا کردهاند. این زائده بعداً از مهرهی اول سر در بیرون میآورد و در گودی استخوان سر فرو میرود.
بر اثر چرخش گودی در حول این زائده، حرکت سر از جلو به عقب ممکن میگردد. رویش این زائده در بخش جلویی مهره دو فایده دارد: یکی آنکه موجب حفاظت بیشتر مهره میشود و دیگر اینکه بخش نازک مهره در داخل قرار میگیرد نه در خارج.
ویژگی مهرهی اول در این است که فاقد لبه است و بنابراین از سنگینی آن کاسته میشود و به سبب وجود لبه گرفتار بلا نمیگردد. هر زائدهای که از بخش قویتر دفاع میکند، موجب شکست و گزند برای بخش ضعیفتر میشود. نبودن لبه در مهرهی اول به خاطر این نیست هست که ماهیچهها و پیهایی که در پیرامون مهره هستند خراشیده نشوند، به ویژه که در اینجا به خار نگهبان نیاز کمی وجود دارد و این کم نیازی از آن است که این مهره — مثل این است که — در پناهگاه دور از دسترس گزندها مخفی شده است و به این جهت بالهای آن کنده شده است به ویژه پیها و ماهیچهها در پهلوی این مهره چنان متراکم و انبوه هستند که جا برای هر زائدهی دیگری تنگ است. انبوهی و تراکم پی و ماهیچه در مجاورت مهرهی اول از آن است که مهرهی اول به منشاء آنها نزدیک است و به این جهت برای بالها جا وجود ندارد.
از اختصاصات دیگر مهرهی اول یکی هم این است که پی نه از دو سوراخ کناری و نه از سوراخ مشترک بین دو مهره بیرون میآید، بلکه از دو سوراخی که در طول آن مهره در سمت عقب قرار دارد خارج میشود. چه، اگر محل خروج در محل درهم فرو رفتن دو زائدهی سر بود و در معرض حرکات نیرومند این دو زائده قرار میگرفت، بسیار آسیبپذیر میگشت.
همچنین اگر در جایی بود که دو زائدهی مهرهی اول به وسیلهی مفصل نرمشپذیری — که به طرف جلو و عقب متحرک بود — به دو سوراخ مهرهی دوم فرو میرفت، آسیب میدید و همینطور مناسب نبود که در عقب یا جلو باشد و علت آن نیز در شرح مهرههای دیگر بیان میشود.
این محل خروج نمیتوانست در دو طرف مهرهی اول نیز باشد، زیرا استخوانها در دو طرف به مناسبت وجود دندانه، رقیق هستند. به این جهت جز این چاره نبود که کمی پایینتر از مفصل سر و از هر دو طرف به سوی عقب باشد؛ منظورم این است که بین قسمت عقب و یکی از دو طرف باشد و ناگزیر هر دو سوراخ بایستی کوچک و بالتبع باریک باشد.
دربارهی مهرهی دوم: چون ممکن نبود که محل خروج پی در بخش بالایی آن باشد، زیرا این خطر وجود میداشت که بر اثر حرکت مهرهی اول در هنگام خمیدن سر به طرف جلو و در برگشتن آن به سوی عقب به خراشیدگی و کوفتگی دچار شود — همچنان که این خطر از جانب مهره اول هم در چنین وضعی وجود داشت — و باز چون امکان نداشت که این محل خروج پی در دو طرف باشد، زیرا در این صورت با مهرهی یکم مشترک میشد و عصب بیرون آمده چنان باریک میشد که کوتاه آمدن اول را نمیتوانست تلافی کند و در نتیجه جفتهای ناتوانی با هم گرد میآمدند و مهرهی اول در این محل خروج پی شرکت میکرد و اگر سوراخ عبور پی در طرف مهره بود عمل مهرهب اول در تباهی آشکار میشد، از این روز که میبایست سوراخ مهرهی دوم در دو طرف لبه باشد که با سوراخ مهرهی اول هممرز میشود و جسم مهرهی اول میتواند در هر دو مشارکت کند.
زائدهی دندانهای که از مهرهی دوم روییده است به وسیلهی زردپی محکمی با مهرهی اول مربوط شده است. مفصل بین سر و مهرهی اول و مفصل بین مهرهی اول با مهرهی دوم از مفصلهای دیگر نرمش پذیرترند، زیرا حرکاتی که به وسیلهی آن دو مفصل انجام میپذیرد بسیار مورد نیاز و ضمناً بسیار شدید و بارز است. وقتی سر با مفصل یکی از این دو مهره حرکت میکند، دومی مانند بخش تاج و بر سر نهادهای از مفصل دیگرش جدا نمیشود، حتی اگر سر به سوی جلو یا عقب حرکت کند با مهرهی دوم به منزلهی یک استخوان میگردد و اگر سر بدون کجروی به طرف راست و چپ حرکت کند مهره اول و دوم به منزلهی یک استخوان میشود.
نسخهی انگلیسی: در حرکات سر، مهرهی اول و دوم در حکم یک مهره عمل میکنند، بدین معنی که اگر سر به طرف جلو یا عقب حرکت کند، مهرهی اول و دوم مانند یک مهره به یک سو حرکت میکنند و همینطور اگر سر بدون حرکت گردن، به طرف راست یا چپ حرکت کند این دو مهره مانند یک مهره عمل میکنند.
نسخهی عربی: صارتالاولی و النانیه و کعظم واحد.
این بود آنچه دربارهی مهرههای گردن و اختصاصات
آنها دانستیم.