روزی بود و روزگاری بود. در زمان قدیم یک شکارچی بود که گاهی در بیابان، کبکها و کبوترهای صحرایی را شکار میکرد و گاهی هم در کنار دریا ماهی صید میکرد و با این کار زندگی خود و زن و بچهاش را روبهراه میکرد.
یک روز این آقای شکارچی در گوشهای از بیابان کنار یک تپه یک مُشت گندم و برنج و ارزن پاشیده بود و منتظر بود که کبوترهایی که در آن نزدیکی دانه بر میچیدند، به دام او بیفتند.
پس از انتظار زیاد که سه تا از کبوترها به دام نزدیک شده بودند ناگهان شکارچی از پشت سر خود صدای داد و فریاد دو نفر را شنید که داشتند نزدیک میشدند و با صدای بلند با هم گفتوگو میکردند. شکارچی از ترس اینکه کبوترها رم کنند و به دام نیفتند، زود خود را به آن دو نفر رساند و گفت: «دوستان به خاطر خدا در اینجا داد و فریاد نکنید تا مرغهای من نترسند و فرار نکنند.»
آن دو نفر که «طلبه¹» بودند، گفتند: «ما با کسی کاری نداریم ، ما داریم در مورد مسئلهای که در آن اختلاف داریم گفتوگو و بحث میکنیم. اینجا هم بیابان خداست و بلند حرف زدن آزاد است. اینجا که بچهی کسی نخوابیده که بیدار شود یا آدم مریض بستری نیست که ناراحت بشود!»
شکارچی گفت: «آخر من اینجا دام گذاشتهام و میخواهم کبوتر بگیرم و اینها از سروصدای شما میترسند و فرار میکنند، ولی اگر ساکت باشید ممکن است به دام بیفتند.»
طلبهها جواب دادند: «تو میگویی ما از کار خودمان دست برداریم تا تو به کار خودت برسی؟ در این صورت اگر تو حاضر هستی دو تا کبوتر هم به ما بدهی ساکت میشویم وگرنه هر کسی باید به کار خودش برسد و اینجا جای درس خواندن ماست. میتوانی بروی دام خود را جای دیگری پهن کنی.»
صیاد گفت: «آقایان عزیز، آخر من کاسب هستم و چند نفر نانخور دارم و باید با فروش این مرغها زندگی کنم و از صبح تا حالا انتظار کشیدهام تا حالا که سه کبوتر آمدهاند نزدیک تله و دانه برمیچینند و ممکن است به دام بیفتند و اگر دو تا را شما ببرید و یکی بماند برای من نان نمیشود.»
آن دو نفر جواب دادند: «تو هر روز این کار را میکنی و ما مدتهاست گوشت شکار نخوردهایم و چون گوشت کبوتر در مدرسهی ما خیلی کم است، بدمان نمیآید امروز گوشت کبوتر بخوریم و به دوستان خود در مدرسه نیز مهمانی بدهیم.»
صیاد گفت: «آخر این مرغان که کبوتران مدرسه نیستند، من چه کار کنم؟»
اما هرچه شکارچی اصرار کرد به گوش آنها نرفت که نرفت و گفتند: «یا باید قبول کنی که دو کبوتر هم به ما بدهی تا ساکت شویم یا ما هم به کار خودمان مشغول میشویم و اگر مرغها پریدند به ما مربوط نیست، تو هم حق نداری برای درس خواندن و بحث کردن ما مزاحم بشوی.»
صیاد گفت: «حالا که این طور است، پس برای اینکه من راضی باشم و کبوترها بر شما حلال باشند باید عوض آن دو کبوتر که میدهم شما هم آن درسی را که دارید میخوانید و بر سر آن گفتوگو داشتید به من یاد بدهید.» و همه قبول کردند و ساکت شدند و آن سه کبوتر هم در دام افتادند.
بعد از آنکه صیاد کبوترها را گرفت به طلبهها گفت: «من به قول خودم وفا میکنم، این دو کبوتر مال شما، آن یکی هم مال من. حالا شما هم به قول خودتان وفا کنید و درسی را که بر سر آن گفتوگو داشتید به من یاد بدهید.»
آنها گفتند: «حاضریم، ولی عیبش این است که تو سواد نداری و نمیتوانی مسئله را درست بفهمی، تازه اگر هم بفهمی انسان باید سالها برود درس بخواند تا چیزی را که به درد زندگی بخورد یاد بگیرد. بر فرض که تو یک کلمه یاد گرفتی این برای تو علم و دانش نمی شود و از آن نان و آب در نمیآید.»
شکارچی جواب داد: «خوب، سواد ندارم به جای خود، ولی این را میدانم که هیچکس همهچیز را در یک روز یاد نمیگیرد. علم و دانش کمکم به دست میآید و هر کلمهای که انسان میآموزد و هر درسی که میخواند، همان یک کلمه و یک درس هم روزی در زندگی به کارش میآید.»
طلبهها گفتند: «بسیار خوب، آفرین بر آدم چیزفهم، حالا که این طور است گوش بده، آن چیزی که ما بر سر آن بحث میکردیم کلمهی خنثی² بود. خنثی یعنی انسان و حیوانی که نه نرباشد و نه ماده و گفتوگوی ما از این بود که یک آدم خنثی مطابق اصول مذهبی چگونه ارث میبرد؟ و هنوز گفتوگو داشتیم که تو ما را ساکت کردی.»
شکارچی گفت: «بسیار خوب، از اینکه همین یک کلمهی خنثی را یاد گرفتم از دادن دو کبوتر راضی هستم. . .»
و خداحافظی کردند و رفتند.
آن روز گذشت و روز بعد شکارچی برای صید ماهی به کنار دریا رفت و تور ماهیگیری را در آب انداخت و بند آن را گرفت و تا ظهر منتظر نشست و هیچ ماهی در آن نیفتاد. وقتی خسته شده بود و میخواست دست خالی برگردد ناگهان یک «شاهماهی»، یک ماهی خوشرنگ و زیبا که در عمر خود مثل آن را ندیده بود در تور افتاد. از بس زیبا بود آن را زندهزنده در ظرفی که همراه داشت به خانه آورد. در راه، هی آن را نگاه میکرد و با خود میگفت: «ببین دست قدرت خداوند چه موجود ظریف و زیبایی به وجود آورده و در رنگآمیزی آن چه رنگهای عجیبی به کار برده.»
این ماهی در پشت گردن و سینه و پهلو دارای رنگهای گوناگون و سفید و سیاه بود و فلسهایی نقرهایرنگ داشت . بالههای زیر شکمش طلایی رنگ بود و دم آن جلوهی دیگری داشت و انسان تعجب میکرد که چگونه در آب دریا این همه رنگهای دلفریب نقاشی شده است.
وقتی شکارچی به خانه رسید زن خود را صدا کرد و گفت: «امروز ماهی گیرم نیامد که نیامد، اما بیا و ببین که آخر چه ماهی خوشگلی به تورم افتاد.»
زن صیاد انگشت تعجب به دندان گرفت و از دیدار آن ماهی زیبا فریاد شادی کشید و به شوهر گفت: «من هم در عمر خود چنین ماهی زیبایی ندیدهام و حیف است که این ماهی به مصرف خوراک برسد یا در بازار فروخته شود. خوب است این را به عنوان هدیه برای حوض مرمری که تازه در قصر پادشاه ساختهاند ببری و با این خدمت نام خود را در میان همکاران، بلندآوازه سازی.»
صیاد گفت: «ای زن، گل گفتی و زیبا گفتی که هدیهای شایسته است.»
بعد ماهی را در ظرف آب پاکیزهای انداخت و رو به قصر پادشاه روان شد. وقتی رسید که تازه در حوض آب انداخته بودند و چند ماهی زیبا در آن انداخته و برای جلوه و صفای حوض یک کشتی کوچک جواهرنشان هم روی آب شناور کرده بودند. پادشاه و وزیران مشغول بازدید ساختمان حوض بودند. کشتی کوچک روی آب چرخ میزد و ماهیها در آب روی سنگهای رنگارنگ جلوه میفروختند.
صیاد رسید و هدیهی خود را تقدیم کرد و چون آن را در آب انداختند از تمام ماهی ها زیباتر بود. پادشاه از دیدار آن ماهی خوشحال شد و دستور داد هزار سکه طلا به صیاد پاداش بدهند. یکی از نزدیکان پادشاه که وزیری حسابگر بود از این جایزهی بزرگ تعجب کرد و آهسته به پادشاه گفت: «قربان، صیاد با گرفتن صد سکه هم خوشحال میشود و این پاداش برای یک ماهی خیلی زیاد است، چرا که دریا پر از ماهی است و ماهیگیرها بسیارند و اگرچه بخشش کار پسندیدهای است، ولی اسراف و خرج زیاد به خزانه زیان میرساند و دیگران هم در طمع میافتند.»
پادشاه جواب داد: «حالا گذشته است، من به او هزار سکه وعده کردم و جلوی حاضران صلاح نیست به قول خود وفا نکنم.»
وزیر بخیل جواب داد: «ممکن است حیلهای به کار ببریم که وعدهی خلافی نشود. مثلاً از شکارچی میپرسیم که این ماهی نر است یا ماده؟ اگر گفت نر است میگوییم مادهاش را بیاور و اگر گفت ماده است میگوییم نرش را بیاور و هزار سکهات را بگیر و چون دیگر نمیتواند مانند این ماهی را پیدا کند شرمنده میشود.بعد به جای هزار سکه، صد سکه پاداش میدهیم و او هم راضی و خوشحال برمیگردد.»
پادشاه سکوت کرد و از صیاد پرسید: «خوب، آقای صیاد، این ماهی که آوردهای نر است یا ماده؟»
صیاد پیر که مردی تجربهدیده و باهوش بود از گفتوگوی آهستهی وزیر با پادشاه در فکر افتاده بود که دربارهی من چه صحبتی میکنند؟ و حالا در برابر این پرسش نمیدانست چه بگوید. ناگهان حرف طلبههای دیروز به خاطرش رسید و با خود گفت خوب درسی یاد گرفتهام و جواب داد: «قربان، این ماهی نه ماده است و نه نر، بلکه خنثی است.»
همهی حاضران از این حرف به خنده افتادند. پادشاه نیز از حاضرجوابی شکارچی خوشش آمد و گفت: «حالا که چنین است پس دو هزار سکه به صیاد بدهید.»
صیاد انعام خود را گرفت و خرم و خوشحال به خانه برگشت و با خود گفت: «راست گفتهاند که یاد گرفتن هر چیزی روزی به کار میآید . اگرچه یک درس با یک کلمه باشد.
کسانی که در مدارس قدیم به علمآموزی مشغول بودهاند.
خوانده میشود خنثا بر وزن دنیا.
