شامپو پرژک

چه عواملی در شکل‌گیری اعتماد به نفس نقش دارند؟

انسان موجودی است که حداقل چهار بُعد دارد: بیولوژیکی، روان‌شناختی، اجتماعی و معنوی. هر یک از این بُعدهای وجودی می‌تواند روی شکل‌گیری اعتماد به نفس تأثیر بگذارند.

عوامل بیولوژیکی

اعتماد به نفس چیزی نیست که به ارث برسد. کودک از زمانی که به دنیا می‌آید تا حدود یک و نیم سالگی هیچ «خود»ی ندارد، به دلیل اینکه درکی از آن ندارد. بعد، از حدود ۲ تا ۳‌سالگی کم‌کم این خود شکل می‌گیرد، و به خود می‌گوید: «من توانایی‌هایی دارم، کارهایی هستند که می‌توانم انجام دهم. من فردی جدا از بقیه هستم.» در اینجا محیط هم اهمیت پیدا می‌کند. آنچه محیط به سر می‌دهد و برخورد اطرافیان با او، خودباوری را در وی شکل می‌دهد.

عوامل روان‌شناختی

می‌توان گفت تقریباً در دوره نوجوانی یا بلوغ، اعتماد به نفس بر روی خودباوری افراد ساخته می‌شود. خودباوری یا خودپنداره در زمان کودکی شکل می‌گیرد. مسائل مختلفی که در مغز فرد ثبت می‌شود، پیام‌ها و رفتارهای — کلامی یا غیر کلامی — که از دیگران دریافت می‌کند، در برداشت او تأثیر می‌گذارد. مقایسه‌هایی که در خانواده با خواهر و برادر صورت گرفته، اینکه چقدر او را قبول دارند، چقدر توانایی انجام دادن کارها را دارد و چقدر تحقیر شده است، همه‌ی این‌ها روی خودباوری فرد تأثیر می‌گذارند.

عوامل اجتماعی

بخش اعظم اعتماد به نفس اکتسابی است. اگر پدر یا مادری اعتماد به نفس پایین داشته باشد، حالت‌های کمبود اعتماد به نفس در کودکشان هم دیده می‌شود. این حالت‌ها ناشی از برداشتی است که از رفتار پدر یا مادر خود داشته و نتوانسته آن برداشت را در ذهن و رفتار خود تغییر بدهد، در نتیجه همان افکار را ادامه داده است.

همچنین هنگامی که انسان در محیطی جزو اقلیت قرار می‌گیرد، به دلیل اینکه فشارهای اجتماعی خاصی به او وارد می‌شود و امنیت مناسبی برای وی وجود ندارد، دچار کاهش اعتماد به نفس می‌شود.

احساس امنیت عامل بسیار مهمی در تعیین میزان اعتماد به نفس است. انسان چنانچه احساس امنیت نکند، خودباوری خوبی نخواهد داشت و اگر خودباوری خوبی نداشته باشد، نمی‌تواند اعتماد به نفس خوبی داشته باشد.

جنبه‌های تربیتی و فرهنگی نیز در این زمینه مؤثر هستند. معیارهای کسانی که در جوامع جمعگرا زندگی می‌کنند بر نگاه و برداشت دیگران استوار است و اینکه دیگران چقدر آنان را تأیید می‌کنند. تربیت آنان هم بر همین اساس است. یعنی از کودکی به این افراد گفته شده همیشه باید کاری کنند که دیگران را راضی نگه دارند. این باعث می‌شود آنان از خودشان غافل شوند، معیارها و ارزش‌هایشان را گم کنند و خود را در بست در اختیار دیگران بگذارند.

دلیل دیگرِ پایین بودن اعتماد به نفس افراد این است که والدین زمینه‌ی اولیه را برای آنان به وجود نیاورده‌اند، مثلاً همیشه در خانواده پدر یا مادر برای بچه تصمیم گرفتند که چه چیزی بخورد، چه چیزی بپوشد، چه کار کند، چه کار نکند و ... همواره به کودک گفته‌اند «جلوی دیگران حرف نزن»، «جلوی بزرگتر نباید حرف زد» و ... هیچ وقت به او امکان ندادند که خودش را مطرح کند؛ بعد با رسیدن به سن مدرسه و دانشگاه و سربازی و ... ناگهان او وارد جامعه می‌شود. طبیعتاً این فرد در ارتباط با دیگران به مشکل برمی‌ می‌خورد، نمی‌تواند با دیگران صحبت بکند، نمی‌تواند با محیط‌های جدید کنار بیاید، در نتیجه گوشه‌گیر و منزوی می‌شود و اعتماد به نفسش به شدت کاهش می‌یابد.

عوامل معنوی

عامل مهم دیگر که میزان اعتماد به نفس فرد را تعیین می‌کند، بخش روحی یا ذهنی اوست. باورها و اعتقادات فرد — که می‌تواند مذهبی هم نباشد — یکی از پایه‌های مهم اعتماد به نفس است که به او نوعی احساس امنیت می‌دهد، به این معنا که او رها نیست و می‌تواند به جایی اتکاء کند.

عوامل بیولوژیکی، روانشناختی، اجتماعی و معنوی باعث شکل‌گیری خودپنداره و اعتماد به نفس افراد می‌شوند.

افرادی که اعتماد به نفسشان پایین است، اغلب افسرده، مضطرب و خجالتی هستند، نمی‌توانند توانایی‌های خود را به درستی ارزیابی کنند و نسبت به خود دیدی انتقادی دارند.

نشانه‌های اعتماد به نفس متعادل چیست؟

افرادی که اعتماد به نفس متعادل دارند توانایی‌ها و ناتوانایی‌های خود را می‌شناسند، خودنمایی نمی‌کنند و در زندگی احساس آرامش می‌کنند.

کسی که اعتماد به نفس متعادل دارد اهل تکبر نیست، آدمی نیست که غرور داشته باشد یا بخواهد توانایی‌های خود را به رخ دیگران بکشد و واقعاً فرد بسیار متواضعی است. تعداد افرادی که اعتماد به نفس متعادل و واقعی دارند خیلی زیاد نیست، علی کسانی هستند که به طور کلی ضعفشان زیاد مانع فعالیت آن‌ها نمی‌شود و در زندگی‌شان دخالت چندانی نمی‌کند. یعنی اگر در زمینه‌های خود را خیلی قبول نداشته باشند، دید منفی و خود انتقادی مانع فعالیت‌هایشان نمی‌شود و آنان را از ادامه دادن روند عادی زندگی باز نمی‌دارد.

افراد متکی به نفس یا دارای اعتماد به نفس متعادل، شناخت درستی از خود دارند، نقاط ضعف و قدرت خود را می‌دانند، برای رفع آنها تلاش می‌کنند و احساس کوچکی و حقارت نمی‌کنند. استقلال عمل دارند، مسئولیت پذیرند، پیشرفتگرا هستند، جدی و سخت‌کوش‌اند، ناکامی‌ها را می‌پذیرند، برای خود حرمت و احترام قائلند و در زندگی خود و دیگران نقش بسیار مؤثری ایفا می‌کنند.

این افراد از نقطه ضعف‌های خود اطلاع دارند و خیلی خوب می‌توانند نظر و انتقاد دیگران را گوش کنند و بپذیرند و بعد هم در قبال آن انتقاد،روی کارهای خود فکر می‌کنند و حتی خود را تغییر می‌دهند. آنها از شکست خوردن ناراحت نمی‌شوند؛ نه اینکه خوشحال باشند، بلکه می‌پذیرند که شکست خورده‌اند و از تجربه‌ی آن چه کس برای قدم‌ها و تلاش‌های بعدی خود استفاده می‌کند. هیچ‌گاه از اینکه مورد انتقاد و سرزنش قرار بگیرند احساس ناراحتی نمی‌کنند.

افرادی که اعتماد به نفس خوبی دارند می‌توانند با دیگران بحث کنند، اشتباه خود را می‌پذیرند و بیان هم می‌کنند که اشتباه کرده‌اند. از اینکه بگویند، «من نقطه‌نظرم عوض شده یا اینکه گفتار شما باعث شده من یک دید جدید پیدا کنم.» هیچ مشکلی ندارند. این افراد خیلی پشتکار دارند، به راحتی تسلیم مشکلات نمی‌شوند، همیشه فکر می‌کنند اگر مشکلی پیش آمده حتماً راه‌حلی دارد و اگر در اجرای یک راه‌حل شکست بخورند، دنبال راه‌حل دیگری می‌گردند. همیشه فکرشان خلاق است و می‌توانند مسائل را از جنبه‌های مختلف ببینند یا راه‌حلی برای مشکلات پیدا کنند.

کسانی که اعتماد به نفسشان متعادل است به تفاوت‌های فردی اعتقاد دارند و همه را به یک چشم نگاه نمی‌کنند. وقتی افراد را با هم مقایسه می‌کنند، به تفاوت آنها توجه می‌کنند و کاملاً می‌پذیرند که هر کس ویژگی‌های خاص خودش را دارد و باور دارند که نمی‌توان با همه‌ی انسان‌ها به یک شکل رفتار کرد. اعتقاد دارند که همه‌ی افراد دارای ارزش‌ها و قابلیت‌هایی هستند که کافی است روی آن‌ها کار شود تا به سطح بیایند و شکوفا شوند.

این افراد توانایی خندیدن دارند، خندیدن به هر چیزی که در زندگی پیش می‌آید. آنها مسائل آنقدر جدی نمی‌گیرند که فکر کنند دیگر بدتر از این نمی‌تواند وجود داشته باشد، خیلی راحت‌تر با مسائل کنار می‌آیند. این افراد مانند افراد با اعتماد به نفس پایین به دنبال کمال‌گرایی مفرط نیستند. یعنی هیچ وقت دید افراطی به مسائل ندارند و به هیچ طریقی هم سعی نمی‌کنند که خودشان را با دیگران مقایسه کنند.

برای تشریح بهترین نشانه‌ها و خصوصیات افرادی که اعتماد به نفس متعادل دارند می‌توان از هرم نیازهای مازلو استفاده کرد. مضمون نیازهای افراد را در چند طبقه تعریف می‌کند و می‌گوید: «در ابتدا وقتی که ما به دنیا می‌آییم یک سری نیازهای زیستی داریم و همین‌طور که رشد می‌کنیم نیازهایمان خیلی به رأس هرم نزدیک می‌شوند. هرچند بسیاری از افراد ممکن است در همان طبقه‌ی چهارم و پنجم بمانند و به قله‌ی هرم نرسند.»

در کف هرم، کودکان قرار دارند که به خوراک، پوشاک و مسکن نیاز دارند. در طبقه‌ی سوم این هرم افرادی قرار دارند که احساس می‌کنند همین که مورد توجه دیگران باشند، به دیگران مهر بورزند و دیگران هم آنان را دوست داشته باشند، کافی است بعضی موقعیت احساس رضایت می‌کنند. در طبقات بالاتر افرادی هستند که به یک نوع خاصی از زیبایی‌شناسی و به سطحی از یادگیری رسیده‌اند که برای احساس رضایت کردن، به مسائل فراتری نیاز دارند. و در قله‌ی هرم افراد «خودشکوفا» قرار دارند.

هنگامی که این دیدگاه و نیازها را مطرح کرد، متوجه شد افراد بسیار کم و معدودی به قله‌ی هرمی می‌رسند. او برای اینکه بتواند اطلاعات بیشتری به دست بیاورد روی افرادی که در قید حیات نبودند تحقیقاتی انجام داد. موضوع افراد مختلفی مثل موسیقی‌دانان، ورزشکاران، سیاستمداران، اُدبا و پزشکان موفق را شناسایی کرد و از طریق مطالعه‌ی زندگی نامه‌ها و کتاب‌ها و از هر اطلاعاتی که در زندگی آن افراد بود به یک سری ویژگی‌های مشترک رسید که آن‌ها را ویژگی‌های افراد «خودشکوفا» نامید.

یکی از صفات یا خصوصیات افراد خودشکفایی است که از قدرت مهار خود و از منابع غنی و سرشار درونی برخوردار هستند، شادی آنها لزوماً بیرون از خودشان نیست، فقط دیگران نیستند که آنان را شاد می‌کنند، آن‌ها از درون خود شاد هستند. این افراد حب و بغضی ندارند، بسیار متواضع‌اند و هیچگاه سعی نمی‌کنند توانایی‌های خودشان را به رخ دیگران بکشند.

افراد خودشکوفا کسانی هستند که در مورد کاری که انجام می‌دهند و در مورد امور زندگی خودشان احساس مسئولیت می‌کنند. این افراد به دلیل اینکه توانایی‌هایشان را خیلی خوب می‌شناسند، حداکثر استفاده را از آن‌ها می‌کنند.

اعتماد به نفس متعادلی دارند و اگر ضعف‌هایم داشته باشند آن را می‌پذیرند و حساسیتی نسبت به آن موضوع ندارند. مثلاً اگر یک فردش خیلی کوتاه است، این را به عنوان یک ظرف نمی‌بیند، قدش کوتاه است ولی توانایی‌هایی دارد، یک فرد قد‌بلند ندارد. او معتقد است این خصوصیت — که به عنوان یک ضعف برای او قلمداد می‌شود — چیزی نیست که بتوان کاری در موردش انجام داد، هرچند اگر فرصتی وجود داشته باشد که اصلاحش کند، حتماً تلاش خود را خواهد کرد. در نتیجه، افراد خودشکوفا نقطه ضعف‌هایشان را خیلی راحت می‌پذیرند و حتی با تمسخر به آن‌ها نگاه می‌کنند، نه به عنوان یک عیب قابل توجه. اینا کسانی هستند که زندگی را آنطور که هست پذیرفته‌اند، نه آن‌طور که دلشان می‌خواهد باشد.

این افراد به دلیل آنکه به مرحله‌ای که می‌خواستند رسیده‌اند، دیدشان نسبت به زندگی و جهان کاملاً متفاوت است، مسئولیتِ احساسات و افکار خود را قبول می‌کنند، در نتیجه خیلی راحت نظر خودشان را بیان می‌کنند. هیچ وقت در درصدد تحقیر کسی نیستند و هیچ وقت سعی نمی‌کنند دیگری را کوچک کنند تا خود را بزرگ نشان بدهند و افراد بسیار شنوایی هستند. الان هیچ وقت تلاش نمی‌کنند که دیگران را راضی کنند و نیازی به این نمی‌بینند که همه را به درستی گفته‌هایشان متقاعد کنند، نظر خودشان را ابراز می‌کنند اما تصمیم گیری و برداشت را به عهده‌ی جمع می‌گذارند و به اینکه دیگران در موردشان چه می‌اندیشند و چگونه برداشت می‌کنند خیلی حساسیت نشان نمی‌دهند، یعنی خودباوری‌شان درونی است.

افراد خودشکوفا کسانی هستند که احساس آرامش دارند.