هر روز خبری به او میرسید که ناگوار بود. برای گذراندن زندگی چنان بزرگ و پرخرجی که فقط در یک زمان باید هزینههای ۱۸ بورسیه در فرهنگ پرداخت میشد، فرمانفرما باید هر روز جایی را میفروخت. دلالان و خریداران هر روز در بیرونی او، دور او میچرخیدند. از همه آنها آزاردهندهتر خود شاه بود که به هر مناسبت درصدد آن برمیآمد که بخشی از داراییهای شاهزاده را بگیرد به طوری که دیگر فرمانفرما برای آینده خود و فرزندانش بیمناک شده بود. پسران کوچک خود را برای تحصیل به خارج فرستاده بود، و در هر فرصت یکی دیگر از آنها را میفرستاد. دخترانش، با محدودیتهایی که داشتند، همه در درس و مشق سرآمد همشاگردان خود بودند. وقتی طوبی خانم آزموده رئیس مدرسه ناموس برای شاهزاده گفت که مریم فرزند او بهترین شاگرد مدرسه ناموس بوده و حیف است که برای آموختن علوم جدید به فرنگ نرود، ابتدا فرمانفرما از جا پرید. جز اینکه در قاموس او فرستادن دختری به سفر، آن هم سفری دور و خارج از کشور قابل تصور نبود. مریم رازدار و محرم رازهای پدر بود و دردهای خود را به او میگفت، از زمانی که این دختر به ۱۳ سالگی رسیده بود، فرمانفرما که از پسران بزرگ خیری ندیده بود، کسی را یافت که میتوانست بیملاحظه با او درد و دل کند. چنین بود که بچهها بیخیال و بیخبر در خارج یا داخل به درس خواندن مشغول بودند و این مریم با رنج و درد پدر آشنا بود و میدانست که تا چه حد ّ افسوس پیری خود را میخورد و افسوس برای آنها که در مبارزه با این قلدر سوادکوهی با او همرای بودند. الان هر کدام در کنجی تحت نظر یا در زندان بودند. مریم میدانست که فرمانفرما تا چه اندازه از دربند ماندن نصرتالدوله در عذاب است. گاه برای این دختر میگفت که بچه این قزاق بی سر و پا را ولیعهد میخوانند. باغدار و جلودار حرکت میکند. در حالی که ولیعهد او، نصرتالدوله باید با آن همه کمالات و درسها که خوانده و استعدادی که همه به آن اعتراف دارند، در خانهاش محصور باشد و فرمانفرما هم جز ماهی یک بار نتواند او را ببیند. مریم با عشق و حسرتهای پدری پیر که خاطره اقتدارش در یادها باقی بود، سر میکرد و گاه آنقدر میماند تا با دلربا کنیز سیاه کمک کند و رختخواب فرمانفرما را پهن کنند و میدید که تعقیبات نماز شاهزاده مدام طولانیتر میشود، لازم نبود تا بشنود، میدانست فرمانفرما چه چیزی از خدا میخواهد و در آرزو کند؛ که کاش دارای آنچنان قدرتی بود که میتوانست آن قزاق جفاکار را از میان براندازد.
اما، نه چندان دورتر از آنها، در شمال باغشاه، دختر دیگر بزرگ میشد و میدرخشید و در اوج غرور و موفقیت بود. ایران، دختر تیمورتاش، هر آنچه دور و بر پدر میدید تملق و تعریف بود و جلال و بزرگی. سقوط نصرتالدوله برخلاف تصورهای اولیه، نه فقط از اقتدار وزیر دربار پهلوی نکاست، بلکه او را به ظاهر بیمدعی کرد. اینک، او و داور ستونهای محکم اداره کشور بودند. حاج مخبرالسلطنه در اسم رئیس الوزراء بود و عملاً امر تیمورتاش. آنچه در چشم ایران نمیآمد دغدغههای پدرش بود که سفیدی موهایش بیرون زده بود و در شروع ۵۰ سالگی از شدت کار خسته و خستهتر میشد، اما از میهمانیهای شبانه دست بر نمیداشت، با پیدا کردن دو دختر از تاتیانا، دیگر آن عشق و شیدایی نخستین پایان گرفته بود، و باز اخباری از هوس بازیهای تیمورتاش در گوشه و کنار شنیده میشد.
شادمانی ایران تیمورتاش بیش از شمس و اشرف و دختران رضا شاه بود، آنا که عینک پدرشان شاه و برادرشان ولیعهد شده بود، با آنکه به کاخ گلستان اسبابکشی کرده و در عمارت بلور مسکن گزیده بودند، اما نه تنها اجازه نداشتند که از کاخ بیرون بروند، بلکه معلمهای سرخانه داشتند و از داشتن دوستان همدرس هم محروم بودند. چنانکه وقتی اماناللّه میرزا، پادشاه افغانستان و همسرش که بعد از سفری به اروپا فرنگیمآب شده، لباسهای فرنگی پوشیده بودند به ایران آمدند، رضا شاه، مقدم نخستین پادشاهی را که با وی در کسوت پادشاهی ملاقات میکرد غنیمت شمرد و دستور داد، استقبالی شایان از او به عمل آوردند. شبی که تیمورتاش مهمانی مفصلی در دربار برای آنها برپا داشته بود، زنان همه سرباز بودند و با لباسهای شب، در میان آنها ایران هم دیده میشد؛ رضا شاه نه در کار رقص بود و نه خوشآمدگویی به خانمها، در گوشه ایستاده بود و حرکات دیگران را میپایید؛ در کنار او مخبرالسلطنه و فروغی با ریش و تسبیح ایستاده بودند. رضا شاه بعد از شام به بهانه کسالت رفت و مجلس را برای تیمورتاش باقی گذاشت که زباندان و مجلسآراء بود. پس از شام خودش با همسر وزیر مختار فرانسه میرقصید و ایران با کلایو وزیر مختار انگلیس.
دو روز بعد، امانالله خان و همسرش با ایران تیمورتاش که از سوی پدر آنها را همراهی میکرد در خیابانهای تهران به گردش درآمدند. از توپخانه به لالهزار رفتند که به دستور بلدیه، دستی به سر و روی آن کشیده بودند، به سبک خیابانهای فرهنگ درآمده بود و بعد از شاه محل رفت و آمد خوشگذرانان بود. نظمیه در همه حال این جمع را در نظر داشت و گزارش به شاه داد و صدای او بلند شد و به تیمورتاش خطاب کرد که بهتر است هرچه زودتر این یارو برود!
علت اصلی عصبانیت رضا شاه، جز آنکه ملکه افغانستان مثل زنهای فرنگی و بیادا و تشریفات با مردم و کسبه سخن گفته و خرید کرده بود و رضا شاه این کارها را جلف میدانست، حادثهای بود که شب قبل در اندرون شاه اتفاق افتاد، ملکه افغانستان که وارد شد، چون سرورالسلطنه مادر ایران را مجللتر و متشخصتر دید، به تصور آنکه او ملکه ایران است به سوی او رفت و آغوش گشود، گرچه سرورالسلطنه و ایران دخترش فوراً او را از اشتباه به درآوردند، ولی خبرش با مقداری طعنه شب به شاه رسید، تاجالملوک معتقد بود که سادگی و چادر نمازهای او و دخترانش باعث چنین اشتباهی شد، فردا صبح به دستور شاه جواهراتی از خزانه سلطنتی به خانه منتقل شد، پیش از آنکه او اجازه نداده بود حتی از جواهراتی از خانههای کشته شدهها و اموال مصادرهای آنها به او تملق گرفته بود، گردنآویز خانوادهاش شود. تیمورتاش فوراً تدبیری به کار برد و سینه ریز زمرد ۱۸۲ قیراطی را که از خزانه به در آمده بود، در جزء هدایای داده شده به پادشاه افغانستان به حساب آورد و در دفاتر نوشت تا تاج الملوک نگران بازگرداندن آن به خزانه نشود. شاه لبخندی زد.
کار مهمتری که تیمورتاش درصدد آن بود و آمدن پادشاه و ملکه افغانستان راه آن را هموار میکرد، قبولاندن کشف حجاب زنان و تغییر لباس مردان به رضا شاه بود. در این کار به وسوسههای مخبرالسلطنه و دیگران که از واکنش مردم مسلمان و معتقد نگران بودند، وقعی نمینهاد. شاه هم کمکم داشت نرم میشد.
امور فرهنگی، از جمله مشغولیات مهم تیمورتاش بود. برپا داشتن کنسرتی عمومی که برای نخستین بار زنی - آن هم قمر - در آن با لباس باز بخواند. بر پاداشتن گاردن پارتیها و مجالس جشن، سینما و اُپرتها از جمله این اقدامات بود. در این کار تنها زنی که وی را همراهی میکرد ایران دخترش بود که بیپروا گیسوان خود، و لباسهای خوشدوخت خود را به نمایش گذاشته بود و در مراسم رسمی حضور مییافت. دستور میداد و وزیران و رئیس نظمیه اطاعت میکردند. او نخستین زنی شده بود که با چنین شهامتی و قدرتی در شهر ظاهر میشد. چنانکه در گاردن پارتی تهران همه شنیدند که به رئیس نظمی دستور داد که قمر دیگر در جایی دعوت نشود. جرم خواننده مورد علاقه مردم این بود که به بهانه آنکه در جایی دیگر دعوت دارد، به این گاردن پارتی شهرداری نیامده بود و کار را لنگ گذاشته بود. در آن زمان، هیچ زنی در تهران چنین نمیکرد و اینقدر دیده نمیشد. چنانکه خود تیمورتاش نیز همه جا حضور داشت. رجال و بزرگان، سفیران و دیپلماتهای خارجی تهران، همه او را میشناختند. در این زمان نه شمس و اشرف و دختران شاه که حتی دختران فرمانفرما و دیگر رجال نیز چادر و روبنده داشتند و در مجلس دیده نمیشدند. ایران، اول کسی بود که دیوار حرمسرا و خلوت اندرون را شکسته و بیرون زده بود. چنین بود که روزی رضا شاه، وقتی داشت از کاخ بر ساختمان تازه نظارت میکرد، ناگهان به تیمورتاش گرفت: "چرا دخترت را عروس نمیکنی. تو که چندان غیرتی نداری." این موضوعی بود که گهگاه از داخل خانهها به بیرون درز میکرد و به گوش تیمورتاش هم میرسید. ولی او کسی را قابل آن نمیدید که شوهر ایران شود. و ایران خود نیز. سخن رضا شاه خطر آن را داشت که به دنبالش دستور دیگری هم صادر شود و کسی را پیشنهاد کند. تیمورتاش، در آن صورت توان آن را نداشت که از فرمان شاه سرپیچی کند.
به فاصله چند روز، جستجوها صورت گرفت و تیمورتاش صبح روزی وارد دفتر شد تا از شاه اجازه بگیرد که دخترش با حسین علی قراگوزلو فرزند ناصرالملک آخرین نایبالسلطنه احمد شاه ازدواج کند که جوانی تحصیلکرده و ثروتمند بود.
به تدبیر تیمورتاش، مراسم عقد چنان برگزار کردند که شاه و خانوادهاش هم بتوانند در آن شرکت کنند. زنان در طبقه بالا بودند از جمله تاج الملوک، دخترهای شاه، و مردم در طبقه پایین دور تا دور نشسته بودند. تمامی رجال کشور برای تملقگویی به کسی که در عمل به نظر میرسید قدرت اصلی یا جایی در دست اوست گرد آمده بودند. حتی فرمانفرما هم دعوت شده بود که به جهت بیماری عذر خواست. رضا شاه، نیز در حالی که مرتضی خان و دو سه تن دیگر از امیر لشکرها در رکاب بودند، وارد شد و آنقدر ماند که دستور قرائت خطبه عقد را صادر کند و لطیفهای از قائم مقام رفیع بشنود و حکایتی از شیخ الملک اورنگ. و رفت. از جمله شهود عقد، یکی هم محتشمالسلطنه اسفندیاری بود که آیهای از قرآن خواند و لحظه بعد صدای هلهله از طبقه بالای عمارت که زنانه بود برخاست. تاج الملوک در بالای مجلس نشسته بود، دستبندی به عروس داد. او به خاطر سرور السلطنه آمده بود، ورنه آنها چندان با تیمورتاش و ایران روابط خوشی نداشتند.
تیمورتاش، در وسط سالن پایین ایستاده بود، گرچه مجلس بدون مشروب و موسیقی از نظر او لطفی نداشت، ولی موقعیتی بود برای نشان دادن اقتدار خود. رفتن محمد حسین خان آیرم، رئیس نظمیه به دنبال شاه، در نظرش بیاهمیت بود، چنانکه پچپچهای تقیزاده، حکیمالملک و فروغی سرد و خشک بودند و خانواده هیچ کدامشان هم در طبقه بالا نبودند، در نظرش اهمیتی نداشت. او توانسته بود کسی مانند سرتیپ درگاهی (محمد چاقو) را از سر راه خود دور کند.
🪽
وقتی خبر از تعیین زمان شرفیابی برای خانواده، توسط هوشنگ به خانه برده شد، جنجالی که مدتی بود بین آنها برقرار شده بود، شدت گرفت. ایران راست و خدنگ ایستاده بود و میگفت چون قصد دارد وزارت دادگستری را وادارد تا عاملان قتل پاپا را به محاکمه بکشد و اعدام کند، دلیلی نمیبیند فعلاً به دیدار محمدرضا شاه برود. فریادها بی حاصل بود. با التماس خانم سرورالسلطنه، به ایران رضایت داد که برود، و در عین حال هر کار که میخواهد انجام دهد. آن روز سرد پاییزی، ایران لباس پوشید و در اتومبیلی که منوچهر به تازگی خریده بود سوار شد. مهر بود؛ چون به خراسان رفته بود، در جمعشان نبود. اما چندان که اتومبیل جلو در کاخ مرمر توقف کرد، ایران پشیمان شد و به برادرها گفت بهتر است آنها بروند و با بردن او آینده خود را خراب نکنند. پیش از این دو بار تهدید کرده بود که خود را خواهد کشت. هنوز نیز به برادر بزرگ گفت میترسم نتوانم جلوی زبانم را بگیرم. و ایران از جلوی در بزرگ کاخ مرمر برگشت. این کاخی بود که تیمورتاش برای ساختنش زحمتها کشید و هم او بود که بالاخره نصرتالدوله را قانع کرد که زمین پشت آن را از فرمانفرما بگیرد. با دیدن سر در کاخ، ایران بار دیگر به یاد روزهای اقتدار پدر افتاد و نتوانست از گریه خودداری کند.
دو روز بعد، خانواده تیمورتاش به دیدار دکتر مصدق رفتند، چند خانه بالاتر از کاخ شاه. در این دیدار، نه تنها ایران حاضر شد تا خود از بزرگواری دکتر مصدق در فرستادن تسلیت برای آنها و ارسال مقداری آذوقه به زندان کاشمر تشکر کند، بلکه بعد از رفتن به اندرون و بوسیدن دست خانم ضیا السلطنه همسر دکتر مصدق، اجازه گرفت و به اتاق دکتر رفت که مردها در آن نشسته بودند. در آنجا خواست دست دکتر مصدق را ببوسد که نگذاشت و پیرمرد پیشانی ایران را بوسید. ایران گریه میکرد و دکتر مصدق نیز با او به گریه افتاده بود. آنها میدانستند که دکتر مصدق از نظر سیاسی با تیمورتاش موافق نبود و همیشه در صف مقابل او جا داشت، ولی دکتر میگفت همیشه قابلیت و دانش و نیروی سازنده سردار را تحسین کرده است. دکتر مصدق و خانم ضیا السلطنه هم از دوران اختناق رضا شاه، یادگار دردآوری داشتند. دختر کوچک آنها خدیجه، به دیدن رفتار ماموران نظمی رضا شاه با پدرش که به تبعید فرستاده میشد، حالش دگرگون شد و بیماری و تب و به دنبالش فلج. این دُردانه دکتر مصدق را از پا انداخت. در این زمان او در آسایشگاهی در سوئیس نگهداری میشد. و پدر و مادر پیرش به یاد او اشک میریختند. زمستان سال پیش به پایان نرسیده بود که ایران، به عنوان سفری به خراسان از خانواده جدا شد هیچکس خبر نداشت که او به چه کار رفته است.
چند روز بعد، در قصر شیرین زنی به نام ایران قراگوزلو و مرد میانسالی با نام اصغر خدایکی، از مرز زمین خارج شدند و به عراق رفتند. هنوز کسی در تهران خبر نداشت. ایران لابهلای لباسهای خود، علاوه بر هفت تیری که پنهان کرده بود، ورقه جلب پزشک احمدی را نیز داشت. آن دارو فروش مشهدی که در دوران رضا شاه، میرغضب او بود و با زدن آمپولهای سمی به محکومان آنها را میکشت، روزی که به دستور آیرم مامور خلاص کردن تیمورتاش شد، وقت رفتن به سلول انفرادی، در دفتر زندان ایران را دیده بود که درخواست داشت به او اجازه دهند چند دقیقه پدرش را ببیند. ایران از یاد نمیبرد که پزشک احمدی با لبخند کریهش به این دختر که در عین جوانی بیوه شده بود، نگاه چندشآوری انداخت و گفت: "دختر به این خوشگلی نباید به این جاها بیاید. اینجا آدمای بیادب فراوانند." و به دنبال آن قهقههای زده بود که ایران بعد از ۸ سال هنوز صدای آن را در گوش خود میشنید. و اما روز پس از آنکه پزشک احمدی، تیمورتاش را با سختی کشت، در حالی که اثر دندان وزیر دربار مقتدر، در آخرین مقاومت بیش از مرگ، در کنار مچ دستش بود. از در علیمالدوله که خارج میشد، ایران در خیابان باز جلوی او را گرفت. این بار پزشکی احمدی با فحشی چارواداری، دختر پدرمرده را به کناری انداخت و گذشت. حالا با خواندن پرونده اداره سیاسی، ایران خبر داشت که او با پدر در آخرین لحظات چه کرده، همین اطلاعات کینهای را در دل او زنده کرده بود که وادارش میکرد خطر کرده، بی آنکه کسی بداند، به دنبال پزشک احمدی راهی عراق شود. عامل جنایی که دو سه ماهی بود احساس میکرد ایران و دیگر پدرکشتهها سر در پی او دارند، ابتدا از خانهاش به خانه اینان پناه برد، سپس با دریافت مقداری پول و یک گذرنامه جعلی راهی عتبات شد. نمیدانست که در آنجا نیز از دست یکی خلاصی ندارد.
حالا ایران به اتفاق اصغر که با خود همراه کرده بود باید ابتدا کربلا، نجف، کاظمین و بعد بغداد را پشت سر میگذاشت. یک چادر عربی بر سر کشیده بود که کسی او را نشناسد و هر روز هفت تیر را فشنگ میزد و در لباس خود پنهان میکرد و به جستجو میرفت تا آنکه سرانجام در "فندقالمناف" بغداد او را یافت که موی خود را رنگ کرده، ریشی گذاشته بود.
ـ اصغر آقا، خودشه. ما موفق شدیم.
اصغر خدایکی که کارمندی ساده بود و پدرش اهل مشهد و از نوکران تیمورتاش، بر اساس اصل وفاداری و قدردانی دنبال ایران خانم راه افتاده بود. پس سوال اصلی را پیش کشید:
ـ حالا چیکار کنیم خانوم.
ایران، خودش نمیدانست که بعد از یافتن پزشک احمدی چه باید بکند. به عنوان یک راه حل به سفارت ایران رفت. در آنجا او را به نام میشناختند ولی در پاسخش میگفتند باید از مرکز دستور بگیرند. ایران میدانست که این یعنی چند ماه معطلی و فرار کردن قاتل پدرش. پس با کمک آشنایی از متنفذین شیعه عراق که نامه خطاب به او از یکی از دوستان خانوادگیشان در تهران گرفته بود، بهشرطه خانه رفت و پزشک احمدی را از روی مدارکی که همراه داشت یک فرد خطرناک معرفی کرد که با گذرنامه جعلی وارد عراق شده. از وقت خوش، آنها در بازرسی اتاق احمدی مقداری تریاک و مدارک شناسایی متعدد به دست آمد و او را به زندان انداختند، بی آنکه خبر داشته باشد که چرا به دام افتاده، حالا ایران میتوانست از سفارت بخواهد که به استناد برگ جلبی که در تهران برای پزشک احمدی صادر شده بود، استرداد وی را از دولت عراق تقاضا کند. خبر در تهران از طریق سهیلی به فروغی داده شد و شاه در جریان قرار گرفت. شاه نیز منوچهر تیمورتاش را به رایزنی خواست. آنها میدانستند که اگر پزشک احمدی را برنگردانند، ایران رسوایی به پا خواهد کرد. منوچهر که به راستی از ماجرا بیخبر بود، با خشم از حرکات بیقاعدهی خواهر وعده داد که کاری خواهد کرد که ماجرا در همین جا پایان گیرد.
پزشک احمدی دستگیر شده را پلیس عراق در پاسگاه مرزی قصر شیرین تحویل ماموران ایرانی داد و همزمان زنی با نام ایران قراگوزلو و اصغر خدایکی هم وارد خاک کشور شدند. ایران جرات نمیکرد لحظهای چشم از طعمه خود بگیرد. در کرمانشاه بود که سرانجام خود را به او شناساند و عرق سردی بر تن آن مرد بیرحم نشست.
در پایان این سفر پرمخاطره یک ماهه، پزشک احمدی را به زندان تحویل دادند و او در جمع کسانی قرار گرفت که در حیاطی پشت وزارت خارجه نگهداری میشدند. ایران هر روز به محل زندان میرفت و میدید که این شاگرد داروساز مشهدی که خود را به دینداری زده بود، پیشنماز شده و فتحالله پاکروان استاندار سابق به آن همه کبکبه، از عجز پشت سر او نماز میخواند.
ایران، چندان ماجرا را پی گرفت تا سرانجام محکمه، حکم اعدام پزشک احمدی را صادر کرد و او را به دار زدند. او تا آخرین لحظه میکوشید با فرستادن بستگان خود به در خانه، رضایت ایران را جلب کند. کاری که بدان موفق نشد.
بعد از این موفقیت ایران توانست مجوز انتشار روزنامه با نام سیاست ایران را به دست آورد. این روزنامه ضد دیکتاتوری بود و ضد رضا شاه و افشاگر جنایات دوران ۲۰ ساله. هر شماره این روزنامه فریاد اشرف پهلوی را بلند میکرد، از آن طرف، میان برادران، مهرپور بود که خواهر را تنها نمیگذاشت و در حالی که روابط خود را با شاه، ارنسترون و حسین فردوست که این گروه با یکدیگر در سوئیس بودند، حفظ کرده بود، درد ایران را میفهمید. اشرف هرچه هوشنگ را دوست داشت، از مهرپور بدش میآمد و دائم در گوش برادرش از او بدگویی میکرد و نسبت به حضور او در دربار گله داشت.
روزنامه سیاست ما، از جمله مطالب پرسروصدایی که چاپگر یادداشتهایی محبس تیمورتاش بود. این آرزوی دیگر ایران بود که همیشه میخواست یادداشتهایی را که در همه این سالها،همچون شیئیگران و ارزشمند حفظ کرده بود، منتشر شود.
اصل این یادداشتها به فرانسه بود و ایران خود در روزهای عزلت در آن روسای دور افتاده آن را ترجمه کرده بود.
یادداشت اول را تیمورتاش وقتی نوشت که هنوز محاکمه نشده بود و در خانه تحت نظر بود و شنیده بود اتهام او این است که مقداری لیره انگلستان از بانک ملی به ۶۰ ریال خریده و وقت بازگرداندن آنها را به ۹۰ ریال محاسبه کرده است. تیمورتاش نوشته بود: "من خوب میدانم که هیچ وقت ارز خارجی از بانک ملی نه به نرخ روز و نه به قیمت گرانتر یا ارزانتر نخریدهام. اگر میتوانستم در یک محکمه بیطرف حضور پیدا کنم نه تنها کذب این مدعا را ثابت میکردم، بلکه میتوانستم کلک تقیزاده و نوا و دست مرموزی را که سرنخ آنها را در دست دارد، به دنیا نشان دهم و مفتضح کنم. اما در اینجا چنین اندیشه خطاست؛ و اگر بگویم میخواهم در دادگاه منصفانه حاضر شوم کسی به حرف من ترتیب اثر نخواهد داد. خوب میدانم که حکم فنای من صادر شده است."
در ادامه این یادداشت، تیمورتاش نسبت به سرنوشت علی اکبر داوردوست خود ابراز نگرانی میکند و فاش میکند که او نیز در خطر است و در پایان مینویسد: "خدای من! جز سر کردن چه میخواهم بکنم. وسیله دفاع در دستم نیست. باید انقدر صبر کنم و سکوت تا زیر بار ناتوانی خرد و نابود شوم. شاید ۲۰ سال بعد در این سرزمین یک امیل زولا پیدا شود و شرح حال این دریفوس را بنویسد."
نامه دوّم، باز هم در زمانی است که تیمورتاش در خانه تحت نظر است و سردار اسعد در بازگشت از روزی با شاه، به دیدار او میرود تا ضمن استمالت و دلجویی بگوید که در سمت مشاور مخصوص شاه باقی میماند. شاید به سفارت فرستاده شود و یا ریاست مجلس. اما تیمورتاش بدبین است و خود سردار اسعد را هم در خطر میبیند. از روزی که نصرتالدوله گرفتار شد و درباره گرفتاری او با شاه سخن گفت، میبایست در میافت که همه فنا میشوند. نکته جالبی که در نامه دوّم تیمورتاش فاش میشود، مربوط به چند شب پیش از گرفتاری اوست که تا نیمه شب در دربار مشغول کار بوده که ناگهان شاه را بالا سر خود میبیند. رضا شاه میکوشد تا او را امیدوار کند که تحت تاثیر بدخواهان قرار نخواهد گرفت و او را همچنان عزیز خواهد داشت. تیمورتاش از اشکی مینویسد که تمساحوار بر چشمهایش ظاهر میشود. و در پایان این دیدار به تیمورتاش که از خود در مقابل شایعات و دسیسهها دفاع کرده میگوید: "تیمور جان؛ دستت را به من بده که میخواهم بار دیگر عهد دیرین را تجدید کنم. همیشه به خاطر داشته باش که من نسبت به تو بدی نکردم و نخواهم کرد. تو نیز نسبت به من و خانوادهام هرگز بد نکن." در پایان این نامه تاریخ نهاده ۱۸ دسامبر ۱۹۳۲ (۲۷ آذر ۱۳۱۱)؛ هشت ماهی پیش از آن روز که پزشک احمدی در زندان قصر بر سینه تیمورتاش نشست. و این ماهها سختترین دوران زندگی ایران بود که از اروپا آمد و تنها مونس پدر بود تا او را به زندان انداختند و در زندان نیز یک بار موفق به دیدار او شد. و این زمانی بود که هنوز پدر به سلول انفرادی نیفتاده، با ربدوشامبر ابریشمی سفید رنگ خود که در آخرین سفر، به سلیقه بلبل از سوئیس خریده بود و در اتاقی در زندان بود. کتابهایش را از خانه به زندان برده بودند و حتی امکان آن را داشت که یک بطری کنیاک هندسی داشته باشد و پکی هم به وافور بزند. اما از اوایل شهریور ماه، هم ملاقاتهایش قطع شده بود و هم وسایلش را دور ریخته بودند. از آن پس با لباس زندان در سلولی زندانی افتاده بود، و دیگر زندانیان صدایش را میشنیدند که با عجز و لابه، در دو فغان مرگ آرزو میکرد.
چاپ یادداشتهای تیمورتاش، داغ ایران را به نوعی دیگر تازه کرد. نامههایی به دفتر روزنامه میرسید، و افرادی میآمدند و از لیاقت و بزرگمنشی پدر برایش حکایتها میگفتند که آتش انتقام را در او تیزتر میکرد. در چند سخنرانی علیه رضا شاه و دستگاه ظلم او برای این و آن گفت و در تدارک تشکیل یک حزب سیاسی برآمده بود که دیگر فشار اشرف، و دربار زیاد شد و برادران او را مجبور کردند که دست بردارد.
یکی از نامههایی که بعد از چاپ یادداشتهای تیمورتاش برای ایران رسید از بلبل بود، همسر عبدالحسین دیبا که قصد داشت در دادگاه بررسی اتهام مختاری و دیگران حاضر شود و علیه قاتلان شوهرش شهادت بدهد؛ اما بستگانش با نگرانی از آنکه راز روابط او با تیمورتاش آشکار شود، جلوی او را گرفتند. آن زن که بخشی از هوش و حواس خود را از دست داده بود، فقط توانست قصّه پررنج زندگی خود، و روزهای پایان زندگی تیمورتاش را برای ایران بازگوید. او تمام دوران رضا شاه را در یک آسایشگاه در مرز میان کارکنان و بیماران گذراند و در همان جا بود که خبر یافت شوهرش عبدالحسین دیبا بعد از ۵ سال حبس در نظمیه ملایر، کشته شد. حالا موجودی در هم شکسته و خرد بود که ایران میتوانست بر سرگذشت دردناک او که قربانی محبت سردار شد، بگرید.
ایران و روزنامهاش چیزی نبود که شاه و دربار آن را تاب آورند. در هر فرصت چاه و اشرف طعنه آن را به منوچهر فرزند بزرگ تیمورتاش میزدند که او به سرعت در حلقه رجال و اشراف درآمده بود. از این مجموعه، در پایان یکی از گفتگوهای پایانناپذیر خواهر و برادر، نقشهای بیرون زد. ایران، فریاد میزد:
ـ من باید انتقام پاپا را از اینها بگیرم.
و منوچهر میگفت:
ـ گرفتی. آن مرتیکه اعدام شد دیگه.
ایران میگفت:
ـ یعنی اون بدبخت پزشک احمدی تنها کسی بود که پدرمان را کشت.
و منوچهر میگفت:
ـ معلومه نه. من سندی دیدهام، پیش آقای پوررضا که نشون میده، رضا شاه میخواست پاپا را رئیس مجلس کنه. آیرم، اون مرتیکه لعنتی چند تا گزارش داد و در آنها نوشت که تیمورتاش هرجا باشد خطرناک است. اصل قضیه بود. اونم که...
و ایران گفت:
ـ میدونم. اگر ۱۰ هزار دلار داشتم، او را هم به سزایش میرساندم.
و برقی در چشم منوچهر زد:
ـ من اون را فراهم میکنم، ولی چطوری. آیرم که در آلمانه. رضا شاه هم با اون قدرت، دستش به او نرسید.
ایران زیر لب گفت:
ـ ولی دست من میرسه.
۳ هفته بعد، منوچهر و هوشنگ، ایران را در فرودگاه کوچک مهرآباد بدرقه کردند، او با هواپیمای ملخی بریتانیا به اروپا رفت و خیال برادران و دربار از او راحت شد.
در هواپیما، ایران تیمورتاش که دوباره جان گرفته بود، اطلاعات خود را درباره آیرم زیر و رو کرد. میدانست که آیرم از افسران تحصیلکرده قزاق بود که در زمان کودتای سوم اسفند در روسیه بود و مشغول معالجه بیماری خود. او از اثر الواتیهای بسیار در روسیه و فرنگ و ایران به بیماری مقاربتی دچار شد. موقعی برای معالجه به روسیه که عفونت به وضع خطرناکی درآمده بود و در نهایت او را از مردی انداخت. به کشور که برگشت به سرعت مورد توجه سردار سپه واقع شد و اول به ریاست لشکر مازندران رسید و بعد فرمانده ارتش شمال کشور شد و در پایان به فرماندهی نظام آذربایجان منصوب شد و در آنجا برای سلطنت رضا شاه کارها کرد و بیش از پیش در دل شاه که بعدها به او گفتند، دیکتاتور جا گرفت، چنانکه وقتی با فرار سید فرهاد از زندان، سرلشکر زاهدی از ریاست نظمی معاف شد، به ریاست نظمیه کل کشور رسید. وی برای این سمت و در دوران دیکتاتوری رضا شاه ساخته شده بود. آنچنان سیستم مستحکمی برای خبرچینی و جمع آوری اطلاعات داد که تا آن زمان سابقه نداشت. هر صبح به حضور شاه میرسید و پوشهای در مقابل او میگذاشت که نشان میدهد شب گذشته چه کسی، خانواده سلطنت کجا بودند و چه کردهاند. تشویقهای پیاپی و نفوذ بیحدی که به دست آورده بود همه را از او میترسند. او بالا دست خود فقط تیمورتاش را احساس میکرد و وقتی به اشاره شاه مامور شد وزیر دربار را هم در نظر داشته باشد، به فاصله چند روز چنان گزارشهایی قرار داد که قابل تصور نبود. در این کار از داشتن مامورانی در اطراف تیمورتاش هم بهره میگرفت. رضایت رضا شاه از آیران بدان جهت بود که وی با گماشتن افرادی در داخل سفارتخانهها، اطلاعات داخل نمایندگیهای خارجی را نیز به شاه میداد، به طوری که رضاخان برای نخستین بار ۶ سال بعد از رسیدن به سلطنت شبها، آرام میخوابید و در هر مجلس از آیرم تعریف میکرد. جمله "این خواجه از همه مردها مردتر است"، به دفعات و در مواقع سرمستی از شاه شنیده میشد. دو چیز در این معامله از چشم رضا شاه پنهان بود یکی عقدهای که بعد از آن نقص در وجودش رشد میکرد تا با هرکه متظاهر به زنبارگی بود، دشمنی خاصی داشت. تیمورتاش از همین زاویه خورد. دیگر ثروت بیکرانی که آیرن به علت داشتن اختیارات ویژه جمع آوری کرده و در مواقع مختلف به خارج منتقل کرده بود. رضا شاه، آیرم را چشم و گوش خود کرده بود و فقط از مجرای او خبر مییافت و نسبت به اعمال او کور شده بود. بعد از برداشتن تیمورتاش و سردار اسد و داور از سر راه، آیرم، عملاً نفر دوّم کشور شده بود. ولی او میخواست در اروپا بچمد و با ثروت خود، مجلل زندگی کند و به کار مورد علاقه خود، یعنی قمار، مشغول باشد، و رضا شاه کسی نبود که اجازه بدهد وی هر سال به خارج برود. پس درست در زمانی که اولین عطا و خطاب را شنید که مربوط به گاردن پارتی سالانهای بود که آیرن برپا میکرد و صاحبان سرمایه مجبور بودند در آن شرکت کنند و کسی به رضا شاه گفته بود کسبه ناراضیاند و نظمی به آنها فشار زیاد از حد میآورد، نقشهای کشید.
دو هفته بعد از آنکه شاه دستور رسیدگی به حساب و کتابهای گاردن پارتی را داد، خبر رسید که آیرن بیمار و بستری شده است. پزشکان گزارش دادند که بیماری عفونی خون آیرم احتمال بازگشت دارد. آیرن بعد از هفتهای که در خانه بستری بود علمالدوله را عملاً مجبور کرد که توصیه کند که او برای معالجه به اروپا برود و این توصیه را به دفتر مخصوص فرستاد. شاه گول خورد و هزینه سفر و معالجه را نیز به عهده گرفت. در آخرین دیدار، آیرن برگ دیگری هم به حریف قمار قدیم خود زد و از او اجازه خواست که پس از معالجه در پاریس به سوئیس برود و هدیهای به ولیعهد تقدیم دارد. به این ترتیب چمدانی نیز به بارهایش افزوده شد که روی آن نوشته شده بود "هدیه ریاست کل نظمیه برای والاحضرت ولیعهد". بدون این ترفند نیز گمرک جرات نداشت بارهای همراه آیرم را وارسی کند.
آیرم از تهران به روسیه و از آنجا به وین رفت، خانهای در آن شهر خرید و به زودی در آلمان ظاهر شد. در حالی که برای مرسدس خود پرچم ایران را نصب کرده و به عنوان یک صاحب مقام عالیرتبه حرکت میکرد، تاجران ایران را نیز میدوشید. تا رضا شاه بفهمد که مرغ از قفس پریده و سرپاس مختاری درباره آیرم گزارش بخواهد. جاافتاده بود و دست کم دو بار برای هزینه معالجه از شخص خسیس و حسابدانی مانند رضا شاه، هر بار ۱۰۰۰ لیره دریافت کرده بود.
ایران تیمورتاش خبر داشت که آیرم، بعد از اشغال ایران و فرار متفقین، مشغول فعالیت شده تا با نظر آلمانها یک حکومت در تبعید درست کند. و میدانست که خبر این ماجرا را سفارت بریتانیا در تهران به شاه داده بود. اما تا هفته قبل از سفر نمیدانست الان امیرلشکر آیرم کجاست و قصد داشت در اروپا بگردد و او را پیدا کند و فقط یک هفته قبل از سفرش بود که شاه خبری را که یافته بود از طریق مهرپور به ایران رساند. آیرم، بعد از اشغال آلمان توسط نیروهای متفقین، به وسیله نیروهای آمریکایی دستگیر شده و در اردوگاه نظامی سالمنده زندانی است.
ایران، اینک با سفارشی از دریفوس، سفیر آمریکا در تهران در دست داشت، میخواست خود را به آلمان برساند و آیرم را تحت الحفظ به تهران برگرداند. تصور اینکه آیرم را نیز مانند پزشک احمدی در تهران دار بزنند، برای او خوشحالکننده بود. در این کار نه فقط دربار و درباریان با وی مخالف نبودند، بلکه یاریشهم میدادند، از جمله حواله ۱۳ هزار دلاری که همراه داشت.
به محض ورود به پاریس، ایران به دیدار امیر هوشنگ دولّو، امیر اصلانی دو شاهزاده قاجار رفت که از سالها پیش در آنجا سکونت داشتند. دو هفته بعد، اطلاعات تازهای هم دریافت داشته بود که میتوانست بر اساس آن برای برادرش بنویسد "قاتل اصلی پاپا، تقریبا در چنگ من است. اگر این کار را به پایان برسانم قول میدهم که دیگر مشکلی برای شما فراهم نمیآورم." در همین نام او از برادران خود پوزش میخواست که در این سالها، اسباب زحمت آنها شده بود.
خانم دولّو به ایران گفت که آیرم سرگذشت زیادی دارد و ۲ سال قبل از پایان جنگ، همزمان با سفر شومبرگ معاون وزارت خارجه آلمان به پاریس آمده و قصد داشت با عدل الملک دادگر، رئیس سابق مجلس که در پاریس به صورت تبعیدی زندگی میکرد، حکومت ایران آزاد را به وجود آورد و برای این کار، خانه مجلل در وین خریده بود، ولی با ناموفق ماندن این طرح بار دیگر به آلمان برگشت و بعد از جنگ گرفتار ارتش آلمان شده، و در سالمنده بازداشت است.
ایران، از سوی دیگر توانست با کمک دوستان و آشنایانی در بین ایرانیان مقیم آلمان، آدرس تنها دختر آیرم را به دست آورد.
در روزهایی که ایران، گاه در پاریس و گاه در لندن و گاه در بُن میکوشید تا موافقت مقامات محلی را با استرداد محمد حسین آیرم به ایران فراهم آورد، خبر یافت که وی از بازداشتگاه آزاد شده و در ولکنشتین به سر میبرد. در آنجا او با احساس آرامش، قصر کوچک خریده و با نوکر و کلفتی زندگی میگذراند.
روزی که ایران تیمورتاش خود را به ولکنشتین رساند، تنها بود و حتی هفت تیری را که در بغداد همراه داشت، نبرده بود. در خانهای، میان یک خانواده آلمانی ساکن شده بود و وانمود میکرد قصد دارد که زندگی در آن ایالات را بررسی کند. صبحها به دور خانه آیرم میگشت. قاتل اصلی پدرش در آنجا بود و از در به در نمیآمد؛ تا آن یکشنبه که ایران او را دید؛ پیر شده بود ولی همان گرگ حریص با چشمان مات بود. نوکرش پشت سر او میآمد. آرزو کرد که کاش هفت تیر پدرش را همراه داشت. این بهترین فرصت بود. فردای آن روز در تابستان ۱۹۴۷ (مرداد ۱۳۲۶) ایران، لباس مشکی نازکی پوشید، تور سیاه روی کلاه خود بست و خود را به خانه آیرم رساند. به صاحبخانهاش گفته بود که برای وصول طلبش از یک ایرانی میرود که در شهر آنها ساکن شود و نشانی را به آنها داده بود تا اگر پس از دو ساعت خبری از او نشد به پلیس خبر بدهند. در ضمن به آنها گفته بود که این ایرانی از جاسوسان گشتاپو بوده و اخیراً از زندان آزاد شده است.
نوکر آلمانی آیرم در را باز کرد. ایران به او گفت از پاریس آمده و خواستار دیدار ژنرال شد. نوکر پس از مدتی بازگشت و نام او را پرسید؛ ایران گفت: دولّو. میدانست که آیرم، قاجارهای دولّو را میشناسد و با این نام به او راه میدهد. نفس در سینهاش حبس بود. سالها بد نیز هنگام بازگویی این حکایت، هیجانزده میشد. هدایت شد تا در سالن بنشیند. در آنجا پر بود از عتیقههایی که آیرم از ایران خارج کرده بود. و یک پیانو سیاه بالای اتاق و عکس زنی روی آن که ایران حدس میزد باید دختر آیرن باشد. تنها کسی که در جهان داشت و در این زمان در کلن زندگی میکرد.
محمد حسین خان آیرن با عصایی در دست وارد اتاق شد و به فارسی سلام کرد و در نگاه نخست ایران را نشناخت، ولی وقتی او تور سیاهش را بالا زد، او را شناخت و به لرزه افتاد.
ـ سلام خانم. گفتند...
ـ بله. از اسم پدرم خجالت میکشم، مدتی است خودم را به این نام معرفی میکنم.
آیرم که خود را کمکم باز مییافت، روی صندلی نشست و آرام گفت:
ـ چرا. مرحوم تیمورتاش فرد محترمی...
که دیگر ایران نتوانست جلوی خود را بگیرد و مانند ماده گرگی به فریاد آمد:
ـ خفه شو. مرتیکه خواجه پدر سگ. اسم پدرم را نیآر. قاتل... آدم کش!
با صدای فریاد ایران، نوکر آلمانی آیرم، سراسیمه وارد سالن شد و به اشاره اربابش در همان جا ماند. آیرم، نه عصایش را به زمین زد و گفت:
ـ خانوم، چرا از اون مرتیکه بیسواد نمیگویید که همه را بیچاره کرد. من چرا باید آواره و زندانی فرنگی باشم. او بود، ما چیکاره بودیم.
ایران، از کیفش گزارشهای نظمی با امضای آیرم را بیرون آورد و پرت کرد طرفش و گفت:
ـ اینا چیه... این گزارشها. حرفهای اون وردستت چی. اون مرتیکه پزشک دروغی.
آیرم ادامه داد:
ـ شما از خانواده محترمی هستید، به حرفهای آن لمپن مشهدی استناد میکنید. شنیدم دارش زدهاند. باید این کار را میکردند.
ایران گفت:
ـ من دارش زدهام. من، تو را هم به دار میکشم. تو پدرسوختهرو...
آیرم، صدای ریزش را بلند کرد و گفت:
ـ دستور میدم پلیس بیرونت بیندازد. ساکت شو. این همه راه آمدهای که مثل پیرهزنها جیغ بزنی...
ایران، بلند شد و گفت:
ـ مرتیکه. میدونم چرا با پاپا دشمن بودی. اون مرد بود، تو بدبخت خواجهای. ولی میکشمت. همانطور که سردار را کشتی. میکشمت.
آیرم، به آلمانی به پیش خدمتش دستوری میداد که ایران، پلیس را از آن میان میشنید. پس با خشم گفت:
ـ گذشت اون موقع که مردم را میدادی دست اس.اس بدبخت. از حالا به بعد هیچ شبی آرام نخواب. چون همین شبها سگکُشت میکنم مثل سگ...
و راه افتاد به طرف در و فریاد آیرم را شنید که با صدای زنان، پلیسپلیس میکرد.
سه روز بعد، ایران در حالی که میزبانش او را مشایعت میکرد، سوار بر قطار شد و به بُن رفت و دو روز بعد راهی پاریس شد. در تمام راه با یادآوری قیافه آیرم و لرزهای که بر تنش افتاد، لبخندی به لب میآورد.
۲۰ روز بعد، تلگرامی در تهران به منوچهر تیمورتاش رسید. با این مضمون.
"حضرت اجل را دست اجل برد. آدرس تازه من این است... ایران." منوچهر دانست که پول خواهرش تمام شده و باید برای او پول بفرستد.
.🪽
تیرهایی که روز ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ از آن اسلحه قدیمی و زنگزده شلیک شد، فضای سیاسی ایران را یکباره شخم زد. رزمآرا در بیمارستان، نگاه پر از تردید و شک شاه را دید. اقلیت مجلس، پس گرفتند. گس به تهران آمد و در نشست و برخاستی با گلشائیان، قرارداد اصلاحی نفت را به امضاء رساند. دستور برپایی مجلس موسسانی که قرار بود به شاه اختیار انحلال مجلس را بدهد، صادر شد و همان روز عصر، آن جوان مو فرفری که اشرف وارد دو سه کابینه اخیر کرده بود ـ دکتر اقبال ـ در مقام وزیر کشور، لایحه انحلال و غیرقانونی شناختن حزب توده ایران را به مجلس برد و فوراً به تصویب رساند.
شبهنگام، مریم و کیانوری مشغول گفتگو درباره حادثه بودند و چه بسا در حال مخفی کردن و از بین بردن اسناد و مدارکی که زنگ در به صدا درآمد، ماموران حکومت نظامی به داخل ریختند. دقایقی بعد، در یک خداحافظی بیاشک و بیآه، مریم شوهرش را تا دم جیپ فرمانداری نظامی بدرقه کرد و به خانه برگشت تا لباس بپوشد و به دیدار خسرو روزبه برود.
.🪽
کیانوری و دیگر سران حزب توده به زندان افتادند، حزب غیرقانونی شد، ولی مریم آزاد بود و خسرو روزبه نیز. صادق هدایت با مریم در ارتباط مدام بود و رزمآرا شوهر خواهر او. هدایت که خود را از ماجراجوییهای سیاسی به دور نگه میداشت، شیفته شخصیت محکم و رکگویی و حاضرجوابی مریم بود و هر کار که او میخواست برایش انجام میداد، او به شدت از خانواده رضا شاه و سلسله پهلوی بیزار بود، همین قدر که میدانست تودهایها مخالف شاه هستند برایش کفایت میکرد، چه رسد به آنکه پای مریم هم در میان بود.
صادق هدایت، تنها کسی نبود که این وضعیت را داشت، بسیاری از بستگان مریم، شاهزادهها، رجال، شخصیتهای سیاسی، افسران هم او را به عنوان عزیزکرده فرمانفرما میشناختند و از این جهت که وی از تمامی مواهب و امکانات خود گذشته و چنین بیدریغ سر در راهی پرخطر گذاشته، او را محترم میداشتند. بسیاری از آنها اعتقادی به حزب توده نداشتند، استقامت دختر فرمانفرما برایشان ستودنی بود. بسیاری از آنها، مثلاً هدایت، خوب میدانستند که مریم چیزی از کمونیسم نمیداند، حوصله خواندن یک متن مارکسیستی را ندارد؛ و حضور او در حزب توده فقط از سر کینتوزی با پهلوی است و اینکه میخواهد به هر حال خلاف جهت آب شنا کند.
حالا هژیر و دکتر اقبال، دو دستنشانده اشرف که عملاً سرنخها را به خود متصل کرده بود، انتخاباتی را شکل میدادند که قرار بود همه از موافقان باشند و از کسانی که قبلاً در میهمانیهای مخصوص والاحضرت حاضر شده و سرسپرده بودند. کار در شهرستانها آسان بود، ولی در تهران در برابر چشم سفارتخانهها و ناظران سیاسی برای رژیمی که میکوشید خود را از شباهت به حکومت رضا شاه دور نگه دارد، کار چندان ساده نبود. دکتر مصدق، اعتراض را به تحصّن در دربار کشاند. رژیم تهدید به رسوایی میشد، اگر هم شاه ابایی داشت، اشرف نمیگذاشت. انتخابات تقلبی میرفت که دوره شانزدهم را مانند دوره هفتم کند، که رضا شاه از ورود مدرس و مصدق به آن جلو گرفت، اما تیر سید حسن امامی نگذاشت و هژیر با همه آرزوهای دور و درازش، در حالی که نقش تیمورتاش را در دربار پهلوی به عهده گرفته بود، به خاک افتاد. تیری که خبر از حضور یک گروه دیگر در صحنه معادلات سیاسی میداد. فداییان اسلام.
فداییان اسلام، قبلاً با ترور احمد کسروی اعلام موجودیت کرده بودند، ولی در این زمان، مشروعیت خود را از آیت الله کاشانی میخواستند که با دکتر مصدق ائتلاف کرده بود. شاه، دو سه روزی ماند تا دادگاه نظامی با دستپاچگی سید حسن امامی را اعدام کرد و بعد بر اساس قرار با هواپیمایی که ترومن فرستاده بود، راهی آمریکا شد. اولین سفر رسمی او به عنوان پادشاه. در ۴۸ روزی که در آمریکا بود، به واقعیتهای تازهای پی برد. آمریکایان ساده و روستاییوار، به شکل بها میدهند و مانند انگلیسیها خبر از عمق ندارند. و دیگران که از سرسپردگی او به انگلیسیها چندان راضی نیستند. حاصل همه این اتفاقات تجدید انتخابات تهران و قرار گرفتن دکتر مصدق و یارانش در مجلس بود. حالا در غیاب حزب توده، شاه باید جریانی را که تازه تشکیل شده بود، تحمل کند: جبههی ملّی