رابرت چالدینی در کتاب خود، تاثیر، داستان هری و سید، را نقل میکند که در دههی ۱۹۳۰ میلادی یک مغازهی پوشاک را در آمریکا اداره میکردند. سید مسئول بخش فروش بود و هری مسئول بخش خیاطی. هر وقت سید متوجه مشتری میشد که مقابل آینه ایستاده و از لباسی خوشش آمده، یکباره شنیدن جملات کمی برایش سخت میشد. سید به برادرش میگفت «هری، قیمت این کت و شلوار چقدر است؟» هری از کنار میز برش خود نگاهی میکرد و با فریاد جواب میداد «قیمت آن کت و شلوار نخی زیبا ۴۲ دلار است.» (این قیمت در آن زمان بیش از حد بالا بود.) سید وانمود میکرد جواب را نشنیده؛ «چقدر؟» هری دوباره فریاد میزد؛ «۴۲ دلار!» سید سپس به مشتری رو میکرد و میگفت «میگوید ۲۲ دلار.» مشتری به سرعت پول را روی میز میگذاشت و با کت و شلوار از مغازه بیرون میرفت، قبل از آنکه سیدِ بیچاره متوجه «اشتباه» خودش بشود.
شاید تو هم به خاطر روزهای مدرسه رفتنت به آزمایش بعدی آشنا باشی دو سطل؛ بردار. سطل اول را با آب ولرم پُر کن و دومی را با آب یخ. دست راستت را یک دقیقه در آب یخ بگذار و سپس هر دو دستت را در آب ولرم قرار بده. متوجه چه چیزی میشوی؟ آب ولرم برای دست چپ همانطور که باید به نظر میرسد، اما برای دست راست بسیار گرم است. هر دو داستان اثر مقایسه را به طور خلاصه نشان میدهند: اگر ما خود چیزی داشته باشیم که زشت، ارزان یا کوچک باشد، چیز دیگرِ نداشته را زیبا، گرانبها یا بزرگ در نظر میگیریم. ما در واقع با قضاوتهای مطلق مشکل داریم.
اثر مقایسهای تصور غلط و متداولی است. برای ماشین جدید خودت صندلیهای چرمی سفارش میدهی، چون قیمت ۳۰۰۰ دلاری آن در مقایسه با قیمت ۶۰ هزار دلاری ماشین ناچیز به نظر میرسد. تمام صنایعی که امکان ارتقا را فراهم میکنند از این تصور باطل سوء استفاده میکنند.
اثر مقایسهای در جاهای دیگر هم وجود دارد. آزمایشها نشان میدهند مردم حاضرند برای ۱۰ دلار صرفهجویی در غذا، ۱۰ دقیقه بیشتر راه بروند. اما همان مردم اصلاً حاضر نیستند برای ۱۰ دلار صرفهجویی در یک دست کتوشلوار ۱۰۰۰ دلاری، ۱۰ دقیقه بیشتر راه بروند. یک رفتار غیرمنطقی؛ چون ۱۰ دقیقه، ۱۰ دقیقه است و ۱۰ دلار، ۱۰ دلار. به صورت منطقی یا باید در هر دو مورد این مسافتِ بیشتر را بروی یا در هیچکدام نروی.
بدون اثر مقایسهای، تخفیف دادن در تجارت کاملاً توجیهناپذیر خواهد بود. محصولی که قیمت آن از ۱۰۰ دلار به ۷۰ دلار کاهش پیدا کرده، به نظر ارزش بیشتری نسبت به محصولب دارد که قیمت آن همیشه ۷۰ دلار بوده. قیمت اولیه نباید هیچ نقشی داشته باشد. یک روز سرمایهگذاری به من گفت «این سهام ارزش بالایی دارد، چون ۵۰ درصد پایینتر از قیمت اوج خودش است.» من سرم را تکان دادم. قیمت یک سهام هیچ وقت «پایین» یا «بالا» نیست. همان چیزی است که هست و فقط این مهم است که از آن نقطه بالا میرود یا پایین میآید.
وقتی با مقایسهها روبهرو میشویم، واکنش من مثل رفتار پرنده در برابر شلیک گلوله است؛ به بالا میپریم و زود حرکت میکنیم. نقطهضعف ما: متوجه تغییرات کوچک تدریجی نمیشویم. شعبدهبازها میتوانند ساعت تو را غیب کنند، چون وقتی به بخشی از بدنت فشار میآورند، متوجه تماس ضعیفتر آنها با مچ دستت و جدا کردن ساعت رولکست نمیشوی. به طور مشابه، نمیتوانیم متوجه شویم پولمان چطور ناپدید میشود. پول ما دائماً ارزش خود را از دست میدهد، اما از آنجا که تورم به مرور اتفاق میافتد متوجهاش نمیشویم. اگر از دست دادن پول به شکل مالیاتی بیرحمانه برای ما اتفاق بیفتد (که اصولاً هم همین طور است)، از شدت عصبانیت از کوره در خواهیم رفت. اثر مقایسهای میتواند کل زندگی تو را نابود کند: خانم جذابی با مردی معمولی ازدواج میکند، اما چون والدین این خانم خیلی افتضاح بودهاند، مرد معمولی برای او مثل شاهزادهای باوقار به نظر میرسد.
نظر نهایی: با بمباران تبلیغاتی که سوپرمدلها در آنها نقشآفرینی میکنند، حالا افراد زیبا را فقط تا حدودی جذاب میبینیم. اگر دنبال همسر هستی، هیچگاه در کنار دوستان سوپرمدلت بیرون نرو. بقیهی مردم تو را کمتر از آنچه هستی جذاب میبینند. تنها برو یا حتی، بهتر از این، دو دوست زشتت را با خودت ببر.