آیا این جملهی هیوم نبود که گفت شما هرگز نمیتوانید اثبات کنید که چه چیزی درست و چه چیزی غلط است، پس نمیتوانید از «است» «باید» را نتیجهگیری کنید؟
از نظر هیوم نه عقل و خرد و نه تجربه نمیتوانستند تفاوت میان درست و غلط را تعیین نمایند و این مهم از عهدهی احساسات برمیآمد. این اساس استوار فلسفهی کانت نبود.
میتوان تصور کرد.
کانت همیشه تصور میکرد تفاوت میان درست و غلط مربوط به عقل و خرد است نه احساس. در این زمینه او با عقیدهی خردگرایان موافق بود که میگفتند توانایی متمایز کردن درست از نادرست در عقل انسان به صورت ذاتی نهادینه شده. همهی انسانها درست و غلط را میدانند نه به این دلیل که آن را فرا گرفتهاند، بلکه به این دلیل که این توانایی در ذهن ما ایجاد شده است. مطابق گفتههای کانت همهی افراد دارای خرد عملی هستند، خرد عملی همان دانشی است که توانایی متمایز کردن خوب را از بد به ما میدهد.
و این ذاتی است؟
توانایی تشخیص خوب و بد درست مثل سایر صفات ذهن ذاتی است. همانطور که همهی ما موجودات هوشمندی هستیم و هر چیز را واجد رابطهی عِلّی میدانیم، تابع موازین کلی اخلاقی نیز هستیم. این قانون اخلاق به اندازهی قوانین فیزیکی اعتبار دارد. به عنوان یک موجود اخلاقگرا این باور که هر چیزی دارای علتی است یا اینکه ۷ به اضافهی ۵ میشود ۱۲ و دانستن آنها برای شعور انسان اساسی است، موازین فوق هم برای اخلاقیات ما بنیادی است.
قانون اخلاق چه میگوید؟
از آنجایی که موازین اخلاقی به دنبال تجربه حاصل میشوند، صوریاند. گفته میشود که قانون اخلاقی محدود به انتخابهای اخلاقی نمیشود. به دلیل اینکه این قانون قابل تعمیم به تمام افراد در تمام جوامع است. بنابراین به شما نمیگوید که باید در فلان موقعیت چنین و چنان کنید. این قانون به شما میگوید که در کلیهی موقعیتها چگونه باید رفتار کنید.
خوب اگر این قانون به ما نمیگوید که در موقعیتی خاص چگونه باید رفتار کنیم، داشتن چنین قانونی در وجودمان به چه درد ما میخورد؟
کانت قانون اخلاق را به عنوان یک امر مطلق در نظر میگیرد. منظور او از این عبارت این است که قانون اخلاق مطلق یا قابل تعمیم به تمام موقعیتهاست. بهعلاوهی امر است، یعنی با اقتدار مطلق فرمان میدهد. کانت این امر مطلق را به شیوههای مختلف مطرح میکند. در ابتدا میگوید، چنان رفتار کن که دستورالعمل تو به صورت قانون کلی درآید.
پس وقتی من کاری را انجام میدهم، باید به این اطمینان برسم که دیگران نیز اگر در موقعیت من بودند به همین شیوه رفتار میکردند.
دقیقاً. فقط در این صورت مطابق با قانون اخلاق درون خودت رفتار کردهای. کانت این مسئله را به شیوهی دیگری نیز مطرح نمود؛ همیشه خواه با خودت خواه با دیگری، نهتنها به عنوان یک وسیله بلکه همواره به عنوان هدف، به گونهای رفتار کن که با بشریت آنگونه رفتار میکنی.
پس ما نباید از دیگران به نفع خود بهرهبرداری کنیم.
نه، چون هر انسانی در نفس خود غایی است. اما این اصل فقط در رابطه با دیگران نیست، در رابطه با خود ما نیز هست. از خودمان هم نباید صرفاً به عنوان وسیلهی انجام کار سوء استفاده کنیم.
مرا یاد اصل اساسی هرچه بر خود نمیپسندی... میاندازد.
بله، این هم نوعی دستورالعمل صوری است که تمام انتخابهای اخلاقی را تحت پوشش قرار میدهد. میتوان گفت که اصل اساسی کتاب مقدس همان چیزی را میگوید که قانون اخلاق جهانی کانت.
اما بیشک این تنها یک ادعاست. شاید حق با هیوم بود که گفت ما نمیتوانیم با کمک نیروی عقل و خرد ثابت کنیم که درست و غلط کدام است.
مطابق نظر کانت قانون اخلاق به اندازهی قانون علیت مسلم و جهانشمول است. این قانون را نیز نمیتوان با عقل و منطق به اثبات رساند، اما کاملاً روشن و غیرقابل تغییر است، هیچکس نمیتواند آن را انکار کند.
احساس میکنم آنچه داریم در مورد آن صحبت میکنیم وجدان است. چون همه از وجدان برخوردارند، اینطور نیست؟
بله، زمانی که کانت قانون اخلاق را توصیف نمود، وجدان انسان را نیز توصیف کرد. ما میدانیم وجدان ما به ما چه میگوید، اما نمیتوانیم آن را اثبات کنیم.
گاهی من با دیگران مهربانم و به آنها کمک میکنم، زیرا میدانم که نفعی برایم دارد. این مسئله میتواند سبب محبوبیت من شود.
اما اگر تو بخواهی فقط به جهت محبوبیت به دیگران کمک کنی، بهخاطر احترام به اخلاق این کار را نکردهای. شاید بر اساس قانون اخلاق رفتار کنی و این بهاندازهی کافی مطلوب هست، اما اگر قرار باشد کار تو یک کار اخلاقی باشد باید بر خودت غالب شوی. تنها زمانی که کاری را بر حسب وظیفهی اخلاقی انجام میدهی، میتوانی آن را یک فعل اخلاقی بهشمار آورد. بنابراین اخلاق کانت را میتوان اخلاق وظیفه نامید.
من احساس میکنم جمع کردن پول برای صلیب سرخ یا صندوق اعانهی کلیسا وظیفه است.
بله و مهمترین نکته این است که تو این کار را انجام میدهی چون به درست بودن این فعل ایمان داری. حتی اگر پولی را که جمع کردهای در خیابان گم کنی یا برای کار مورد نظر کفایت نکند، باز هم تو از قانون اخلاق تبعیت کردهای. تو از روی نیت خیر کار کردهای و مطابق نظریهی کانت این نیت خیر است که تعیین میکند فعل تو منطبق بر اخلاقیات بوده یا نه، نه نتیجهی عمل. پس اخلاق کانت را میتوان اخلاق نیت خیر هم نامید.
چرا برای او این اندازه مهم بود که بداند فرد دقیقاً چه زمانی خارج از قانون اخلاق عمل کرده است؟ بیشک مسئلهی مهم این است که ما چگونه میتوانیم به سایرین کمک کنیم.
در واقع همینگونه است و کانت مخالفتی با آن ندارد. اما تنها زمانی که ما در درون خود به این نتیجه رسیدیم که به خاطر پیروی از قانون اخلاق فعلی را انجام دادهایم، آن عمل از روی اختیار انجام شده.
ما فقط زمانی آزادانه عمل میکنیم که از قانون تبعیت کرده باشیم؟ کمی عجیب نیست؟
بر طبق گفتهی کانت نه. احتمالاً به خاطر داری که او فرض را بر این قرار داد که انسان دارای اراده است. این نکتهی مهمی است، زیرا کانت همچنین متذکر شده که همه چیز تابع قانون علیت است پس چطور ما میتوانیم آزادی اراده داشته باشیم؟
از من میپرسید؟
در این باره کانت انسان را دارای دو بخش میداند، مثل دکارت که ادعا کرد انسان مخلوقی دوگانه است که هم جسم و هم ذهن دارد. به عنوان مخلوقاتی مادی ما کاملاً تحت نفوذ قانون علیت هستیم. ما تصمیم نمیگیریم که چه چیزی را دریابیم، ادراکات به جهت ضرورت برای ما ایجاد میشوند و خواسته و ناخواسته ما را تحتتأثیر قرار میدهند. اما ما تنها موجوداتی مادی نیستیم، ما دارای قوهی عقل و منطق نیز میباشیم، به عنوان موجوداتی مادی فقط به دنیای طبیعی تعلق داریم، پس پیرو روابط عِلّی هستیم، یعنی از خود اختیار نداریم. اما به عنوان موجوداتی متفکر نقشی مستقل از تأثرات حسی خویش در فینفسه اشیاء داریم. لازمهی تبعیت از عقل عملی که به ما توانایی گزینش اخلاقی میدهد، آزادی اراده است. پس هماهنگی با موازین اخلاقی، هماهنگی با قاعده و میزانی است که خود وضع کردهایم.
بله به این شیوه درست است. این منم یا چیزی در من است که به من میگوید باید با دیگران بدرفتاری نکنم.
وقتی مصمم میشوی که بدرفتاری نکنی، حتی اگر به ضرر خودت باشد، آزادانه رفتار کردهای. پس اگر در هر مورد انسان کاری را انجام دهد که خودش میخواهد، موجودی آزاد یا مستقل نیست. انسان میتواند بردهی همهچیز شود. انسان حتی میتواند بردهی خودخواهی که خودش شود. استقلال و آزادی نعماتی هستند که میتوانند ما را از هوا و هوس و بدیهایمان برهاند.
در مورد حیوانات چطور؟ تصور میکنم آنها فقط دنبالهروی نیازها و تمایلات خود هستند. آنها که آزادی پیروی از قانون اخلاق را ندارند، دارند؟
نه، این تفاوت بین انسانها و حیوانات است.
متوجه شدم.
و در آخر شاید بتوانیم بگوییم کانت موفق شد در کشمکش میان تجربهگرایی و خردگرایی، راهی به بیرون از بنبست فلسفه نشان دهد. بنابراین با کانت بخشی از تاریخ فلسفه به پایان خود رسید. او در سال ۱۸۰۴ از دنیا رفت، درست هنگامی که عصر فرهنگی رمانتیسم به اوج خود رسیده بود. یکی از معروفترین گفتههای او بر سنگ مزارش در کونگزبرگ حک شده: دو چیز ذهن مرا به بهت و حیرت میاندازد و هرچه عمیقتر میاندیشم بر شگفتیام میافزاید، یکی آسمان پرستارهای که بالای سر ماست و دیگری موازین اخلاقییی که درون ماست.
آلبرتو به صندلیاش تکیه داد و دوباره گفت: فکر میکنم مهمترین نکات را در رابطه با کانت برایت گفتم.
ساعت ۴:۱۵ است
البته فقط یک نقطه باقی مانده. یک دقیقهی دیگر صبر کن.
من هیچوقت کلاس را تا پیش از اتمام کار معلم ترک نمیکنم.
گفتم که کانت معتقد بود ما اگر به عنوان موجوداتی دارای حواس در نظر گرفته شویم، هیچ ارادهی آزادی نداریم؟
بله، چیزی شبیه این مضمون گفتید.
اما اگر ما از خرد جهانی پیروی کنیم، آزاد و مستقل هستیم؛ این را هم گفتم؟
بله، چرا دوباره اینها را تکرار میکنید؟
آلبرتو به سمت صوفی آمد. مستقیماً توی چشمهایش نگاه کرد و به نجوا گفت: هر چیزی را که میبینی باور نکن صوفی.
منظورتان چیست؟
فقط سرتو برگردان فرزندم.
حالا دیگر اصلاً متوجه منظورتان نمیشوم.
مردم اغلب میگویند من چیزی را باور میکنم که میبینم. اما تو چیزی را هم که میبینی باور نکن.
قبلاً هم چنین چیزی گفته بودید.
بله دربارهی پارمنیدس.
اما من هنوز هم متوجه منظور شما نشدهام.
ما بیرون روی پله نشسته بودیم و صحبت میکردیم. بعد یک هیولای دریایی در سطح آب ظاهر شد.
خیلی عجیب نبود؟
نه اصلاً. بعد کلاه قرمزی کوچولو آمد و در زد و گفت: دارم دنبال خانهی مادربزرگم میگردم. چه نمایش احمقانهای! اینها فقط حقهی سرگرد بود صوفی. مثل پیام داخل پوست موز و آن طوفان احمقانه.
شما فکر میکنید...؟
گفتم که من یک نقشه دارم. مادام که از عقلمان کمک بگیریم نمیتواند به ما کلک بزند. چون از جهاتی ما آزادیم. او به ما اجازه میدهد همه چیز را دریابیم و این برای من تعجبی ندارد. اگر او آسمان را تیره کند و فیل را به پرواز در بیاورد، من فقط به لبخندی اکتفا میکنم. چون هر کاری بکند هفت به اضافهی ۵ همیشه ۱۲ میشود. این حقیقتی است که از تمام بازیهای او مصون است. فلسفه نقطهی مقابل داستانهای تخیلی است.