کانت مدعی شد این تنها ذهن نیست که با چیزها منطبق میشود. چیزها هم خود را با ذهن انطباق میدهند. کانت این وضعیت را انقلاب کوپرنیکی در مسئلهی معرفت انسان نامید. منظورش از این عبارت این بود که این شیوهی تفکر کاملاً جدید و متفاوت از شیوهی تفکر پیشین است، درست همانگونه که کوپرنیک برای نخستینبار اعلام کرد این زمین است که به دور خورشید میچرخد.
حالا متوجه میشوم چرا کانت عقیده داشته که خردگرایان و تجربهگرایان در یک نکته درست میگویند. خردگرایان اهمیت تجربه را فراموش کرده و تجربهگرایان چشم خود را بر تأثیر ذهن روی چگونگی نگریستن به دنیا بسته بودند.
و بر طبق گفتههای کانت حتی قانون علیت که هیوم فکر میکرد انسان نمیتواند آن را تجربه کند، متعلق به ذهن بود.
این یکی را توضیح بدهید لطفاً.
به یاد داری که هیوم مدعی شد این تنها نیروی عادت است که ما را وادار میسازد ارتباطی علمی بین تمام فرایندهای طبیعی ببینیم. بر طبق نظریات هیوم ما نمیتوانیم دریابیم که توپ سیاه همیشه توپ سفید را در حرکت نگه میدارد.
بله، به یاد دارم.
اما تمام آن چیزهایی که هیوم عقیده داشت نمیتوانیم وجودشان را اثبات کنیم، کانت به خرد انسان مرتبط میکرد. قانون علیت ابدی و مطلق است، زیرا خرد انسان تمام علت و معلولها را در مییابد.
باز هم میگویم، من فکر میکنم که قانون علیت در این دنیای فیزیکی نهفته نه در ذهن ما.
فلسفه کانت تأکید میکند که این قانون در ذات ما نهفته است. او با هیوم موافق است که عقیده داشت ما نمیتوانیم با قطعیت بدانیم که دنیا در نفس خود چه شکلی است، فقط میتوانیم بفهمیم دنیا از دید ما چگونه است. مهمترین نقطهی اتصال کانت ببه فلسفه خط تقسیمی است که او میان چیزها در نفس خود و چیزها از دید ما ترسیم مینماید.
آلمانی من زیاد خوب نیست.
کانت تفاوت مهمی بین «چیزها در نفس خود و چیزها از دید من» قرار داد.
ما هرگز نمیتوانیم دربارهی اشیاء فی نفسه دانش قطعی کسب کنیم. تنها میتوانیم بفهمیم که آنها چطور برای ما متظاهر میشوند. از سوی دیگر پیش از داشتن هر تجربهی خاص میتوانیم بگوییم که چیزها چگونه توسط ذهن انسان دریافت میشوند.
چگونه؟
صبح پیش از اینکه بیرون بروی نمیدانی چه چیزی را خواهی دید یا تجربه خواهی کرد. اما میدانید چیزی را که میبینی و تجربه میکنی به عنوان حوادثی در زمان و مکان دریافت خواهی کرد. میتوانی مطمئن باشی که قانون علت و معلول کار میکند فقط به این دلیل ساده که تو آن را به عنوان بخشی از آگاهی در خودت داری.
منظور شما این است که میشد غیر از این باشیم؟
بله، میشد دستگاه حسی ما جز این باشد. میتوانستیم احساس متفاوتی به زمان و مکان داشته باشیم. حتی میتوانستیم به گونهای خلق شده باشیم که به دنبال یافتن علت وقوع اتفاقات اطرافمان نباشیم.
منظورتان چیست؟
تصور کن گربهای روی کف اتاق نشیمن خوابیده. یک توپ غلتان وارد اتاق میشود. گربه چه عکسالعملی نشان میدهد؟
بارها شاهد چنین صحنهای بودهام. گربه دنبال توپ میدود. بسیار خوب، حالا تصور کن تو هم توی همان اتاق نشستهای. اگر ناگهان ببینی که یک توپ غلتان وارد میشود، تو هم شروع میکنی به دویدن دنبال توپ؟
خوب اول نگاه میکنم ببینم توپ از کجا آمده.
دقیقاً. چون تو یک انسانی و خواهناخواه به دنبال علت هر پدیده میگردی، چون قانون علیت بخشی از وجود توست. چیزی که کانت گفت.
هیوم عنوان نمود که ما نمیتوانیم قوانین طبیعی را دریابیم و نه کیتوانیم آنها را اثبات نماییم. این گفته برای کانت ناخوشایند بود. او معتقد بود که میتواند اعتبار آنها را با اثبات این اصل که در واقعیت ما راجع به قوانین شناخت انسان صحبت میکنیم، نشان بدهد.
ممکن است کودک هم بخواهد بداند که توپ از کجا آمده
شاید نه. اما کانت معتقد بود که قوهی عقل کودک تا زمانی که مقداری تمرین حسی فیزیکی نداشته باشد، کامل نخواهد شد. ذهن خالی حرفی بیمعناست.
و عجیب و غریب.