تحریف شناختی چیست و چه انواعی دارد؟
شناخت محصولی ذهنی است که به عنوان یک ابزار به ما کمک میکند تا دنیای اطراف خود را تجزیه و تحلیل و بررسی کنیم. اطلاعات و دادههایی که از دنیای خارج به افراد میرسد در دستگاه شناختی آنان قرار میگیرد و آنجاست که معنا پیدا میکند و برای فرد قابل استفاده میشود و از آنجایی که شناخت افراد با هم متفاوت است، افراد مختلف از اطلاعات و دادههای یکسان به صورتهای مختلف، متفاوت و گاه متضاد برداشت میکنند. به عنوان مثال، دو نفر به یک درخت واحد نگاه میکنند، یکی فکر میکند که این درخت چه سایه و محیط خوبی برای استراحت و تفریح ایجاد کرده و دیگری فکر میکند که چوب آن برای ساخت اسباب و اثاثیهی منزل مناسب است. این گونه برداشتهای مختلف از یک موضوع واحد به نظام شناختی افراد برمیگردد.
اگر نظام شناختی افراد به درستی شکل نگرفته باشد، در مواجهه با واقعیت دچار مشکل میشوند و واقعیت را آن طور که هست درک نمیکنند. این درک و قضاوت در مورد واقعیت، تحریفِ شناختی نامیده میشود.
تحریفهای شناختی انواع متعددی دارند که ممکن است در یک فرد تعدادی از آنها وجود داشته باشد، گرچه باید بپذیریم که همهی ما تا اندازهای این تحریفها را داریم. در ادامه به برخی از تحریفهای شناختی اشاره میکنیم:
بعضی ها خیلی افراطی فکر میکنند، همهچیز برایشان یا سفید است یا سیاه. در نتیجه نمیتوانند حد وسط را ببینند و به این دلیل همیشه برایشان مشکل پیش میآید. اگر موضوعی کاملاً مطابق میلشان باشد آن را خیلی خوب میدانند و اگر اینطور نباشد آن را کاملاً بد میدانند.
ما در جلسات رواندرمانی سعی میکنیم جنبههای مثبت و منفی موضوعات مختلف را به آنها نشان بدهیم و از این طریق طرز فکرشان را به چالش بکشیم.
این تحریف خیلی شایع است و زیاد دیده میشود. در این تحریف، افراد همهچیز را تعمیم میدهند، مثلاً اگر کسی را دوست داشته باشند او را فوقالعاده میبینند و همهی کارهای او را درست میدانند و اگر از کسی خوششان نیاید هیچ جنبهی مثبتی در او نمیبینند و همهی کارهای او را اشتباه میدانند.
اگر تجربه و ذهنیت خاصی از کسی داشته باشند، آن را به همهی افراد شبیه به او تعمیم میدهند. مثلاً اگر تجربهی بدی در رابطه با یک دختر داشته باشند، میگویند که همهی دخترها بد هستند یا اگر با مرد خودخواهی برخورد کرده باشند، میگویند همهی مردها خودخواه هستند. این نوع تعمیم دادن را تعمیم مبالغه آمیز میگویند که نوعی تحریف شناختی است.
در جلسات درمانی، ما به مراجعان نشان میدهیم که همهی دخترها اینگونه نیستند، بلکه دختری که با او برخورد کردهاند اینگونه بوده و در نهایت میتوان گفت که بعضی از دخترها این گونهاند، یا بعضی از مردها خودخواهاند، برخی از پدرها زورگو هستند، بعضی از فروشندهها کم فروشاند و ... .
ما همیشه همهچیز را از صافی ذهن خودمان عبور میدهیم و خوب و بد بودن مسائل را اینگونه میسنجیم. ممکن است چیزی از این صافی رد شود ولی با واقعیت هماهنگ نباشد.
ما باید جنبههای مثبت دیگران را هم ببینیم. ممکن است از کسی خوشمان نیاید یا با دید انتقادی به او نگاه کنیم ولی این دلیل نمیشود که او آدم بدی باشد. چه خوب است که ما بتوانیم به آن حدی برسیم که بگوییم: «من از این آدم خیلی خوشم نمیآید، یا این جنبهها را در او تأیید نمیکنم، اما او یک سری جنبههای مثبت هم دارد که قابل احتراماند.» این دید خیلی مفید است. اگر ما به جای این که بگوییم: «من از فلانی متنفرم.» بگوییم: «من از او خوشم نمیآید.» از نظر احساسی، رفتاری و جسمانی فشار کمتری را تحمل میکنیم. در این صورت مشکل ما با او بهطور متعادل حل میشود و دیگر جنبهی افراطی ندارد.
گاهی افراد در برخورد با یک مسئله خیلی سریع نتیجهگیری و قضاوت میکنند و برداشت خود را از آن کاملاً درست میدانند، فکر میکنند که برداشت درست همین است و غیر از این نیست. نتیجهگیری شتابزده نیز یک تحریف شناختی است که معمولاً تبعات بدی هم برای افراد دارد. به عنوان مثال، افراد بیان میکنند که «فلانی از من خوشش نمیآید. چون من را دید و بیاعتنا رد شد.» بعد، از این ماجرا اینطور نتیجهگیری میکنند که «من آدم بیارزشی هستم و هیچکس تمایل ندارد با من ارتباط داشته باشد.»، در نتیجه اعتماد به نفس آنان کاهش پیدا میکند. میبینید که تحریف شناختیِ «نتیجهگیری شتابزده» باعث شده این فرد دچار سوءتفاهم شود و خودش را کمارزش تلقی کند، در حالی که شاید طرف مقابل اصلاً متوجه او نشده باشد. بنابراین اگر در این مورد بیشتر تأمل میکرد و به جنبهها و احتمالات مثبت میاندیشید، چنین برداشتی نمیکرد و گرفتار تبعات منفی آن نمیشد.
وقتی که اعتماد به نفس فرد پایین و خودپندارهی او ضعیف باشد هر مسئلهای میتواند برای او یک نشانهی بد باشد. این افراد مدام به خود میگویند: «ببین، فلانی هم از من خوشش نیامد.»، «فلانی هم من را تأیید نمیکند.»، «فلانی هم من را ندیده میگیرد.» یا «مگر من چه چیزی دارم که اینها بخواهند دوستم داشته باشند یا تأییدم کنند.» این فکرها که از نتیجهگیریهای شتابزده ناشی میشوند فرد را اذیت می کنند. ما در جلسات رواندرمانی از فرد میخواهیم بگوید بر اساس چه شواهدی چنین نتیجهای گرفته است و از این طریق طرز تفکر او را به چالش میکشیم.
ذهنخوانی خیلی به نتیجهگیری شتابزده شبیه است. در فرایند ذهنخوانی فرد از چهرهی رفتار و گفتار طرف مقابل حدس میزند که او به چه چیزی فکر میکند و تصور میکند که حقیقت همین است و لاغیر، در حالی که اغلب این ذهنخوانیها اشتباه هستند. به عنوان مثال، چون همکارش موقع سلام کردن به او لبخند نزده فکر میکند از او خوشش نمیآید. و بر اساس همین ذهنیت با همکارش رفتار میکند. یا مثلاً از او میپرسیم: «چرا درس نمیخوانی؟» میگوید: «من میدانم که این استاد به من نمره نمیدهد، چون با من سرسنگین است.»، یعنی بدون دلیلِ روشن و واضح نتیجهگیری میکند.
این تحریف به دو مورد قبلی بسیار نزدیک است. تحریف اشتباه پیشگو باعث میشود فرد بر اساس برداشتهایش آینده را پیشگویی کند. که طبیعتاً وقتی فردی اتفاقات حال را اشتباه برداشت کند، نمیتواند با اطلاعات نادرست، آینده را به درستی پیشبینی کند.
یکی از تحریفهای خیلی مطرح «ریزبینی و درشتبینی» است. مَثَل فارسی «از کاه کوه ساختن» به خوبی بیانگر این تحریف شناختی است.
فردی که گرفتار این تحریف است بدون در نظر گرفتن کلیات و نکات مثبت و منفی یک موضوع، روی یک بخش جزئی از آن، حساس و متمرکز میشود و آن را بزرگ میکند. بزرگ شدن یک نکتهی کوچک از یک موضوع بدون در نظر گرفتن کلیت آن، میتواند شکل و محتوای آن را تغییر دهد و ذهنیت نادرستی در فرد ایجاد کند. مثلاً اگر من و شما در فاصلهی دو متری یکدیگر نشسته باشیم و شما با یک دوربین دو چشمی من را نگاه کنید، چنانچه با عدسی چشمی به من نگاه کنید، من را نه در فاصلهی دو متری خودتان، بلکه خیلی دور میبینید. اگر همان وقت شما دوربین را برگردانید، باز هم من را در فاصلهی دو متری نمیبینید، در فاصلهی سی سانتی خود میبینید، همه چیز خیلی بزرگ دیده میشود و بعد شما متوجه میشوید که مثلاً یک خال در صورت من است که شما آن را ندیده و اصلاً متوجه آن نشده بودید و میگویید این خال قشنگ نیست یا چه قدر زشت است.
در خیلی از موارد افراد با چنین دوربینی به مسائل نگاه میکنند. یعنی هر روز با توجه به روحیهشان نگاه متفاوتی به دنیا دارند. اگر روحیهی خوبی داشته باشند ممکن است از خیلی مسائل به راحتی بگذرند، اما اگر روحیهی خوبی نداشته باشند هر اتفاقی که میافتد به خودشان میگیرند، هر موضوع کوچکی برایشان بزرگ جلوه میکندو از بیاهمیتترین مسائل نمیگذرند.
برچسب زدن یعنی اختصاص دادن یک صفت شخصیتیِ کلّی به یک فرد بر اساس یک یا دو خصوصیت او. ما معمولاً با برداشت ذهنی شتابزده در مورد افراد قضاوت میکنیم، مثلاً میگوییم: «فلانی آدمی عصبانی است.»، «او آدم خسیسی است.»، «فلانی آدم بد اخلاقی است.» و ... این نوع نگاه درست نیست، چون یک انسان را که دارای خصوصیات و لایههای شخصیتی فراوان و گوناگون است، در یک یا دو صفت کلی محدود میکند و نگاه ما را از سایر جنبههای شخصیتی او دور میکند.
ما معمولاً براساس برچسبی که به افراد میزنیم با آنها رفتار میکنیم. مثلاً به کسی برچسب بداخلاقی میزنیم و بدون در نظر گرفتن سایر خصوصیات او، تمایل خود را برای ارتباط با او از دست میدهیم و اگر هم با او مراوده داشته باشیم ناخودآگاه رابطه را به سمتی میبریم که او عصبانی و بداخلاق شود.
این تحریفِ شناختی باعث میشود فرد روابط مناسبی با اطرافیان نداشته باشد و از دیگران تأیید نگیرد و به مرور دچار کاهش اعتماد به نفس شود.
آیا اعتماد به نفس کاذب بالا احتیاج به درمان دارد؟
چگونه؟
ما در مورد اعتماد به نفس کاذب بالا دقیقاً همان کلمهی کاذب را به کار میبریم، چرا که این افراد خود واقعیشان نیستند، یعنی خودشان را آنطوری نشان میدهند که نیستند، عملکردشان غیر واقعی است و خیلی زود ممکن است از هم بپاشند.
این نوع اعتماد به نفس به دلایل گوناگونی در افراد ایجاد میشود. یکی از آن دلایل میتواند شیوهی تربیت والدین باشد. والدینی که همواره کودک خود را تأیید میکنند و هر کار کوچک او را بزرگ جلوه میدهند و بیش از حد تشویقش میکنند، خود پندارهای غیر واقعی در فرزندشان به وجود میآورند که در آینده باعث میشود اعتماد به نفس کاذب پیدا کند.
توجه بیش از حد به فرزندان و بزرگ جلوه دادن تواناییهای آنان، اعتماد به نفس کاذب را در آنها پدید میآورد.
وقتی والدین به کودک در حال رشد خود بگویند: «تو فوقالعادهای»، «تو از همه بهتری» و ... این کودک نقاط ضعفش خود را نمیبیند و تصویری که از خودش پیدا میکند با واقعیت متفاوت خواهد بود. این کودک در مقابل سختی ها و شکست ها واکسینه نمیشود و وقتی در ارتباط با دیگران قرار میگیرد و با واقعیت زندگی مواجه میشود، یا دچار سرخوردگی و احساس شکست میشود یا خود را آنچنان نشان میدهد که نیست، تا ضعفهایش را بپوشاند، توجه اطرافیان را جلب کند و تأیید آنان را به دست بیاورد.
درمان و تعدیل اعتماد به نفس این افراد هم به همانگونه است که در بخشهای گذشته توضیح داده شد. یعنی با نزدیک کردن تصور فرد از خودش به واقعیت و نشان دادن تواناییهای واقعی فرد به او، میتوان اعتماد به نفسش را به سطح مناسب و متعادلی رساند.
گاهی اوقات اعتماد به نفس کاذب در حد اختلال است، و فرد خود را بهترین میبیند و خود را محور همهچیز قرار میدهد، فکر میکند که در واقع زیباترین، بالاترین و محبوبترین فرد دنیاست. اما تعداد افرادی که اینگونه خودشیفته و خودبزرگبین باشند بسیار کم است، و اغلب افراد دارای خود پندارهی نادرستی هستند که طی جلسات درمانی میتوان آن را اصلاح کرد.
برای متعادل کردن اعتماد به نفس خود چه می توان کرد؟
شما میتوانید خود را تغییر دهید به شرطی که انگیزه و پشتکار داشته باشید و بخواهید ابتدا فهرستی تهیه کنید و جنبههای مثبت و منفی خود را در آن بنویسید. برای این کار از اطرافیانتان کمک بگیرید.
سعی کنید خودپندارهی خود را به واقعیت نزدیک کنید. اگر کسی به شما گفت: «چه قدر خوشگل شدهای»، «چه قدر این لباس به تو می آید»، «چه قدر این رنگ مو زیبایت کرده»، این واقعیت را به دیگری منتسب نکنید که مثلاً «آرایشگرم خیلی ماهر است.»، «خیاط لباسم را خوب دوخته» و... بگویید: «خیلی ممنون، خوشحالم که شما سلیقهی من را پسندیدهاید.» درست است آرایشگر موی شما را اصلاح کرده، ولی خودتان خواستهاید و خودتان این مدل مو را انتخاب کردهاید. درست است که خیاط شما خیلی ماهر بوده اما تلاش شما برای حفظ زیبایی اندامتان مؤثر بوده که آن لباس به تن شما زیبا آمده. پس نقاط مثبت خود را ببینید و آنها را کوچک نشمرید.
وقتی روی این نوع طرز فکر کار کنید به تدریج تغییر میکنید. بازخوردی هم که میگیرید به شما کمک میکند تا سطح اعتماد به نفس خود را ارتقا دهید.
بهتر است کلمات منفی را از خودتان دور کنید تا بتوانید جنبه های مثبت خود را ببینید و روی آنها تأکید بیشتری داشته باشید. سعی کنید معذرتخواهی را متوقف کنید. کسانی که اعتماد به نفس خوبی دارند میگویند: «من این کار را کردم، اشتباه کردم، متأسفم.» ولی کسانی که اعتماد به نفس پایین دارن، همیشه برای همه چیز عذرخواهی میکنند و همواره خودشان را پایین میآورند. وقتی کاری را انجام میدهید مسئولیتش را بپذیرید و اگر در انجام دادن آن موفق نبودید عذرخواهی کنید، اما بی دلیل از کسی عذرخواهی نکنید.
کارهای جدید یاد بگیرید و برای توانمندیهای خود ارزش قایل شوید. آموختن کارها و هنرهای جدید به شما کمک میکند به ارزش واقعی خود بهتر پی ببرید، در زندگی موفقتر باشید و اعتماد به نفس بالاتری داشته باشید.
به جای این که از جمع کنارهگیری کنید اندکی با دیگران وقت بگذرانید. لزومی ندارد که در هر جمعی شرکت کنید ولی حداقل در جمع یک یا دو نفری که با آنها راحتتر هستید حضور پیدا کنید و از بودن در جمع لذت ببرید.
با دوستانتان تماس بگیرید، در خیلی از موارد، دیگران شما را به خاطر خودتان کنار گذاشتهاند، زیرا فکر میکنند که شما به آنها زیاد علاقهمند نیستید، و تمایلی برای بودن با آنها ندارید. ولی اگر خودتان این میل را نشان بدهید، آن وقت میبینید که دیگران هم آنقدر که فکر میکنید نسبت به شما دید منفی ندارند. این کار باعث میشود احساس بهتری پیدا کنید.
برای خود احترام و ارزش قایل باشید، سعی کنید خوابتان را تنظیم کنید، از لحاظ جسمی به خودتان برسید، به تغذیهتان اهمیت بدهید و ورزش کنید. شاید فکر کنید که فرصت این جور کارها را ندارید،
اما هر قدر هم گرفتار باشید باید برای خودتان اهمیت قایل شوید، مثلاً هفتهای یک ساعت هم که شده به خودتان بپردازید و کاری را که دوست دارید انجام دهید. فارغ از همهی اتفاقات، روزی نیمساعت به یکی از جنبههای مورد علاقهتان در زندگی بپردازید.
گفتوگوی درونیتان را تعدیل کنید. سعی کنید جنبههای مثبت و منفی خود را در کنار هم ببینید. زیاد از خود انتقاد نکنید. کسی که زیاد به نقاط منفی خود نگاه میکند مانند کسی است که جاروبرقی را در دستش گرفته و اشغال ها را به طرف خود میکشد. یعنی افکار منفی را به سمت خود جذب میکند و به این نتیجه میرسد که «وای من چهقدر موجود وحشتناک و بیارزشی هستم.» این طرز تلقی درست نیست، زیرا خود فرد این صفات منفی را به سمت خود میکشد.
سعی کنید با افراد جدید تماس اجتماعی برقرار کنید. یاد بگیرید که اگر به روی کسی لبخند بزنید، او هم به شما لبخند میزند. به جای این که همیشه قیافهی عبوس و تلخ به خود بگیرید کمی لبخند بزنید. این یک ارتباط قشنگ است. لبخند بزنید و از لبخند زدن دیگران برداشت بد نکنید. اگر به خودتان اطمینان داشته باشید، برخورد دیگران هر طور که باشد تأثیری روی شما نمیگذارد.
و در انتها حتماً متوجه رفتار بدن خود باشید. سعی کنید به جای خشک و شق و رق نشستن، راحت بنشینید و هنگامی که میایستید سرتان بالا، گردنتان سفت و دستهایتان آزاد باشد. اگر ناراحت بنشینید، نگرانی و اضطراب در بدنتان ظاهر میشود.
چگونه میتوان در افرادی با اعتماد به نفس پایین، توانایی «نه گفتن» به وجود آورد؟
یکی از مشکلاتی که برای افراد با اعتماد به نفس پایین به وجود می آید، مسئلهی احقاق حق است. این افراد چون خودشان را قبول ندارند، نمیخواهند کسی از آنها برنجد یا برداشت منفی در مورد آنها داشته باشد، نه اظهار نظر میکنند و نه میتوانند حرفشان را بزنند.
میخواهند دیگران آنها را تأیید کنند. اگر این افراد در مسیر اشخاص بدی قرار بگیرند، از آنها سوءاستفاده میشود. مثلاً از آنان تقاضای پول میکنند، ماشینشان را قرض میگیرند. یا اگر به رستوران بروند و غذایی با کیفیت بد جلوشان بگذارند اعتراضی نمیکنند. این افراد باید یاد بگیرند که اظهارنظر کنند. این کار باعث میشود فشار کمتری بر آنان وارد شود.
فردی که چنین مواردی از فشار را در روز داشته، وقتی به خانه بر میگردد احساس خستگی میکند. این افراد مثل خمیری هستند که در دست دیگران شکل میگیرند. اگر فرد خودش را قبول داشته باشد، از این که دیگری تأییدش نکند ناراحت نمیشود و فکر نمیکند که نظرش غلط است. افرادی که مورد سوءاستفاده قرار میگیرند کسانی هستند که میخواهند مورد تأیید دیگران باشند.
آیا با روانکاوی میتوان اعتماد به نفس را بالا برد؟
با روانکاوی کارهای زیادی میتوان کرد، البته روانکاوی کلاسیک بسیار محدودتر است.
روشهای مختلفی که وجود دارد اغلب تأکیدشان بر رواندرمانی کوتاهمدت است که محدودیت روانکاوی را ندارد. حال، روانکاو میتواند به ناخودآگاه فرد برود و برسد به این که اتفاقات گذشته چهقدر در تغییر رفتار فرد مؤثر بوده است، اما امروزه روی زمان حال بیشتر تأکید میکنند. اگر لازم شد به گذشته برمیگردیم و کاری نداریم که هفت سال پیش چه اتفاقی افتاده. در حال حاضر این مسئله باعث ناراحتی فرد شده و این معیارها را دارد. معمولاً روی معیارها که کار میکنیم جوابها ملموستر و سریعتر است. غالباً روش درمان این است که فرد بین جلسات باید فکر کند و یک ارزیابی از خود داشته باشد و جنبههای مثبت و منفی خود را یادداشت کند.
اظهار نظر کردن و نترسیدن از برداشتهای منفی دیگران موجب میشود که فرد فشار روانی کمتری را تحمل کند.
در مرحلهی بعد میخواهیم بگوید که نزدیکان و افرادی که او آنها را قبول دارد چه نظری در مورد او دارند. دوباره جنبه های مثبت و منفی خود را از دید آنها بنویسد. این کار برای فرد خیلی جالب و در عین حال مشکل است چون اغلب، افراد میگویند تا به حال در مورد خودم به این شکل فکر نکرده بودم. ما به آنها میگوییم: «فکر کن جلوی آینه نشستهای و آنچه را در خودت میبینی یادداشت میکنی.
فرد ممکن است در مورد رفتارها و یا ظاهرش مشکل داشته باشد. این مطالب را طبقهبندی و سپس بررسی میکنیم. تعدادی تکلیف رفتاری به فرد میدهیم. مثلاً فردی که جرئت حرف زدن در جمع را ندارد یا نمیتواند خرید و یا تصمیمگیری کند، میگوید: «خجالت میکشم بروم داخل مغازه.» میگوییم: «برو داخل مغازه بپرس این جنس را داری یا نه» و در مرحلهی پیشرفتهتر میگوییم: «بگو که جنس را بیاورند، آن را ببین و بعد بگو که نه این جنسی نیست که من میخواهم.» بسیاری از این افراد ذهنشان وارد کار میشود. این که دیگران چه فکر میکنند برایشان مهم است. میگویند که میخواهیم مورد تأیید قرار بگیریم. ما نحوهی تفکرشان را به چالش میگیریم. این که به چه دلیل میخواهیم مورد تأیید همه باشی.
این جا وارد بحث ذهنیت و شناخت میشویم. وارد بحث معیارهایی که برای آن فرد وجود داشته، و از دیدگاه شناختی–رفتاری روی مسئله تأکید میکنیم. روی معیارها و ذهنیت متمرکز میشویم. ما با معیار به دنیا نیامدهایم، اطرافیان به ما معیار دادهاند چه قدر روی خوب بودن ما تأکید داشتهاند، چهقدر امکان دادهاند که ما بتوانیم خودمان را نشان دهیم، چهقدر امکان تصمیم گیری و مستقل بودن به ما دادهاند.
زیربنای اعتماد به نفس خودپنداری است. یعنی این که من چگونه خودم را میبینم؟ فرد خودش را با دیگران مقایسه میکند و پیامهایی که از بیرون دریافت میکند برای او مهم است.
وقتی فردی میگوید باید تأیید همه را داشته باشم، این «باید» یعنی صد در صد و مطلق. و همانطور که پیش از این گفته شد هیچچیز مطلقی وجود ندارد. لازم است فرد این نوع باور را در خود کمرنگ کند.
با تمرینهایی که به افراد میدهیم آنها یاد میگیرند که معیارهای خود را به چالش بگیرند و باورهای غیر منطقی را از خود دور کنند.
