
فن سوم (مشتمل بر یک فصل و ۵ تعلیم)
فصل — دربارهی تندرستی و بیماری و ناگزیری مرگ
تعلیم اول: پرورش (مشتمل بر ۴ فصل)
فصل اول — مراقبت نوزاد تا زمانی که پا میگیرد
بحث دربارهی زنان باردار، به ویژه آنهایی را که به زمان زایمان نزدیک میشوند به گفتارهای جزئی (اختصاصی) احاله میکنیم. اینک به مراقبت کودک معتدل المزاج میپردازیم:
گروهی از دانشمندان گفتهاند: وقتی نوزاد به دنیا آمد، قبل از هر چیز باید ناف او را به فاصلهی چهار انگشت برید و بخش بریده را با پشمی پاکیزه که به نرمی تاب داده شده است بست تا طفل آزاری نبیند و بعد پارچهای که به روغن زیتون اندود است بر آن نهاد. همچنین توصیه شده است که مخلوطی به نسبت برابر از زردچوبه (عروقالصفر)، خون سیاوشان، انزروت، زیره، چوبک اشنان، مر کوبیده بر ناف او پاشیده شود و تن نوزاد با آب نمک رقیق اندوده گردد تا سطح و لایهی پوست سخت و نیرومند شود. بهترین نمکها برای این منظور نمکی است که مقداری شادنه، کوشنه، شنبلیله، مرزه و سماق با آن مخلوط کرده باشند، و نباید آب نمکدار به بینی و دهان برسد.
اینکه توصیه میشود بدن نوزاد را قبل از هر چیز باید سختی بخشید، از آن روست که نوزاد در آغاز تولد از هر چیز زبر و سردی آزار میبیند، زیرا پوستش بسیار نازک و گرم میباشد و هر چیز نسبت به آن سرد و سخت و زبر است. اگر نوزاد رطوبت و کثافت «چرگینی» بسیار داشته باشد با آب نمکدار مجدداً اندوده میکنیم و بعد او را با آب ولرم میشوییم. سوراخ بینی نوزاد را همیشه باید با انگشت ناخن گرفته پاک کرد، کمی زیت در چشمانش چکاند، با انگشت خنصر مقعد او را تحریک کرد تا باز شود. نباید گذاشت طفل سرما بخورد و بهتر آن است که بعد از ۳ یا ۴ روز که نافش میافتد خاکستر صدف و یا خاکستر عصب ضخیم بالای پاشنهی گوسفند، یا سرب سوخته ساییده را در آب (شراب) کرد و بر آن پاشید.
ماما باید موقع قنداق پیچیدن وی قبل از هر چیز با کمال ملایمت اندامهای او را با دست مالش دهد و با فشار بسیار خفیف سرانگشتان، هر اندامی را که سزاوار پهن شدن است پهن کند و هر آنچه را که شایان باریک است باریک کند و هر اندامی را به بهترین شکل درآورد. این کار باید بارها تکرار شود. چشمهای نوزاد را باید همواره با چیز نرم حریرمانندی مالید، آبدانش را با دست مالش داد تا ادرار از آن جدا شود. بعد از آن بر ماماست که هر دو دست نوزاد را بگستراند و دو ساعد او را بر دو زانویش بچسباند و سرش را پارچهای بپیچد و یا کلاهی بگذارد. کلاه باید بر سرش هموار آید.
محل خواب نوزاد باید خانهای باشد با هوای معتدل، نه گرم و نه سرد و در سایه باشد و نور قوی بر او نتابد.
محل سر نوزاد در بسترش باید بلندتر از سایر قسمتها باشد و نباید گذاشت گردن و پهلو و پشت نوزاد به سبب ناهمواری بستر کج شود.
نوزاد را در تابستان باید با آب معتدل شستشو داد. در زمستان آب شستشو باید کمی گرم باشد ولی نه به آن اندازه که آزاردهنده باشد. بهترین موقع شستشوی نوزاد بعد از خواب طولانی است. رواست که نوزاد را روزی دو تا سه بار شست، و زیانی ندارد که در تابستان آب شستشوی نوزاد ولرم و تا اندازهای خنک باشد ولی در زمستان حتماً باید معتدل الحرارة باشد. گرمی آب شستشو باید به حدی باشد که تن نوزاد را گرم کند. موقع استحمام نوزاد باید مواظب بود که آب در سوراخ گوشهایش نفوذ نکند. در شستشوی نوزاد باید این دستورها مراعات گردد:
۱ _ با دست راست او را گرفت و سینهاش را بر ساعد چپ گذاشت.
۲ _ شستشودهنده باید سعی کند با لطف و نرمش و آهستگی دو کف دست نوزاد را به پشت و پاهایش را به سرش نزدیک کند.
۳ _ بعد از شستشو باید او را با پارچه ی نرم خشک کرد و به ملایمت مالش داد. نخست او را بر شکم و بعد به پشت خوابانید و باز او را دستمالی کرد و با فشار خفیف انگشتان به او شکل بخشید. از آن به بعد او را باید در پارچه پیچید و زیت آبکی پاکیزه در بینیهایش چکاند، زیرا زیت هر دو چشم و لایههای هر دو چشم را پاک میکند.
فصل دوم — شیر دادن و جنباندن کودک
شیر مادر برای نوزاد از هر شیر دیگری بهتر است، زیرا بیشتر از هر غذای دیگر، به گوهر غذایی نوزاد که در زندگی جنینی به او میرسد شباهت دارد. منظورم خون حیض مادر است که بعداً به صورت شیر مادر درآمده است و نوزاد با آن بیشتر مأنوس است و آن را با اشتهای بیشتر میخورد. حتی به تجربه ثابت شده است که در ذهن گرفتن نوک پستان مادر در دفع آزار شیرخوار بسیار سودمند است.
باید روزی دو یا سه بار به نوزاد شیر داد و نباید از اول شیر زیاد به وی بدهند، بهتر آن است که در نخستین مرحله و تا موقعی که مادر اعتدال مزاج خود را بازیابد شیر یک زن دیگر به جز مادر نوزاد به او برسد. بسیار به جاست که قبل از شیر دادن به بچه دهان او را با عسل اندود و بعدا به به او شیر داد. اگر بخواهند در آغاز روز به بچه شیر دهند، باید پستان را قبلاً دو یا سه بار بدوشند و آنگاه در دهان نوزاد بگذارند، به خصوص موقعی که نقصی در شیر باشد. اگر شیرده زن شیرده بد و تندمزه باشد نباید تا خود غذایی نخورده است به بچه شیر بدهد.
بد و تندمزه در نسخهی انگلیسی: «مایل به ترشی»
فواید جنبش و لالایی:
جهت اعتدال مزاج و پرورش صحیح و سالم نوزاد، علاوه بر شیر — که قبلاً دربارهی آن بحث شد — مراعات دو نکته بسیار مهم دیگر نیز ضروری است: یکی از آن دو نکته جنبانیدن نوزاد به آهستگی و ملایمت و دیگری موسیقی و آوازی است که عادتاً برای خوابانیدن نوزاد میخوانند. نوزاد به هر نسبتی که برای جنبانیدن و گوش دادن به موسیقی آمادگی بیشتری پیدا کند، تن و روانش برای ورزشهای بدنی و روانی آمادگی بیشتری مییابد.
جایگزین شیر مادر:
در مواقعی که شیر مادر ناتوان و یا تباه میشود و یا در مواردی که نوزاد بر اثر خوردن شیر مادر لاغرتر میگردد، چه کسی باید به نوزاد شیر دهد؟ — برای این کار باید زن شیرهای را برای شیرخوار برگزید که از حیث عمر، هیات و شکل، اخلاق ریخت و هیات پستان، کیفیت شیر، مدت زمانی که این شیر دهنده زاییده است و جنس نوزاد وی شرایطی داشته باشد که به آنها اشاره میکنیم:
عمر زن شیرده:
اگر عمر زن شیرده بین ۲۵ تا ۳۵ سال باشد بسیار مناسب است، زیرا این مرحلهی عمر دورهی جوانی و تندرستی و به کمال رسیدن است.
هیئت و شکل زن شیرده: زن شیرده باید دارای رنگ زیبا، گردن ستبر، سینهی پهن و عضلهای، گوشت سفت باشد. و از حیث فربهی و لاغری دارای تناسب اندام و گوشتالو — نهپیهآلود — باشد.
خلقیات زن شیرده: زن شیرده باید خوش خلق، خوشبو و خوشروی باشد، در برابر کنشهای بد روانی از قبیل خشم، اندوه، ترس و حالات مشابه آن زود واکنش نشان ندهد. تأثیرپذیری سریع از این حالات مزاج را تباه میگرداند، این تباهی مزاج ممکن است به شیرخوار سرایت کند. از این رو است که پیامبر خدا — سلام و درود بر او باد — فرمود: «دیوانه را دایگی نشاید!»، گذشته از آن، زنی که بدکردار باشد اعتنای لازم را به بچه نمیکند و کمتر به او میپردازد.
ریخت و هیات پستان: پستان باید پر گوشت و بزرگ — نه خیلی بزرگ — و در عین بزرگی بدون فروهشتگی باشد و از حیث سفتی و نرمی متناسب باشد. شیری که از چنین پستانی میآید، از حیث شکل و اندازه معتدل است، به سفیدی میزند، تغییر رنگ نمیدهد و به سبزی و زردی و سرخی نمیزند، دارای بوی خوش است، عفونت و سستی در آن نیست، به شیرینی میزند و از آن تلخی و شوری و ترشی حس نمیشود. چنین شیری از حیث مقدار باید کافی باشد و اجزایش همانند هم باشند یعنی نه آبکی روان باشد و نه زیاد غلیظ و متراکم و پنیرمانند و نباید کف داشته باشد. شیر را باید بهوسیلهی ناخن آزمود، یعنی قطرهای از آن را بر روی ناخن چکاند، چنانچه جاری بود معلوم میشود که آبکی ورقی است و اگر از روی ناخن نریخت غلیظ میباشد.
شیر را علاوه بر وسیلهی ناخن به وسیلهی شیشه نیز میتوان آزمایش کرد به این ترتیب که: شیر را در شیشه میریزیم، اندکی مر (مرمرکی) به آن میافزاییم و با انگشت تکان میدهیم. آنگاه مقداری مادهی پنیری و مادهی آبکی نمایان میگردد. اگر دو بخش پنیری و آبکی برابر بودند معلوم میشود شیر مطلوب است.
اگر دایه واجد شرایط مناسب مذکور باشد، نوع غذای وی باید از گندم، خندریس (شراب کهنه یا گندم کهنه)، گوشت بره و بزغاله، گوشت ماهی که سخت و گندیده نباشد تشکیل شود. کاهو برای بسیار مطلوب است و بادام و فندق هم بد نیستند. غذاهایی که برای دایه نامطلوبند عبارتند از ترتیزک، ریحان کوهی (بادروج) و خردل. نعنا نیز در عداد این غذاهاست.
اگر دایه واجد شرایط نباشد و شیر وی با مزاج طفل ناسازگار باشد و در عین حال نتوانیم از شیرش بینیاز باشیم، باید در طرز خورانیدن شیر و در معالجهی شیردهنده تدبیر کنیم: اگر شیر غلیظ و بدبو باشد، باید آن را دوشید و در مقابل هوا گذاشت و بعداً به طفل داد. اگر شیر بسیار گرم بود هرگز نباید در ناشتا به طفل داده شود.
معالجهی دایه: اگر شیر دایه غلیظ باشد، دایه باید اسکنجبین مخلوط با ادویه که به لطیفکنندههایی (چاشنی) مانند پونه، زوفا، پونهی کوهی (حاشا) و مرزهی کوهی پخته شده است بنوشد، ترنج و مرکبات دیگری را تناول کند و همراه غذایش کمی ترب بخورد، بهوسیلهی اسکنجبین گرم قی کند و ورزشی با اعتدال انجام دهد. اگر دایه گرم مزاج باشد اسکنجبین را همراه شراب رقیق و یا شراب رقیق را بعد از اسکنجبین بخورد. اگر شیر دایه گرایش به رقت داشته باشد، دایه باید استراحت کند، از ورزش دوری جوید و چیزهایی بخورد که خون وی را غلیظ گرداند، و اگر مانعی در بین نباشد شراب شیرین و یا شیرهی تند انگور (دوشاب انگور) بخورد و زیاد بخوابد. در صورتی که شیر وی کم باشد باید تعیین کرد که دارای سوء مزاج عمومی است و یا اینکه سوء مزاج فقط در پستان است. از علائمی که در بحثهای گذشته ذکر کردیم میتوان تشخیص داد که کدام یکی است. باید پستان را با دست مالید، اگر در آن، حرارت حس شود باید عصارهی جو و اسفناج و مشابه آن را به دایه خورانید و اگر علامت سردی مشاهده شد یا نشانهی بند آمدن مجاری و یا ناتوانی نیروی جذب احساس شد باید خوراک لطیف و گرم بوی داد و زیر دو پستان او را فصد (رگ زنی) کرد ولی نه به شدت.
در این حالت خوردن تخم هویج و خود هویج نیز بسیار مفید است. اگر علت نقص شیر از کمخوراکی باشد، دایه باید سوپ جو و سپوس بنشین بخورد و در داخل سود ریشه و تخم رازیانه، شبت و شونیز وجود داشته باشد.
گفتهاند که خوردن پستان گوسفند و بز — از آنجا که این عضو شیردهنده است — بسیار مفید است. و نیز گفتهاند که مقدار یک درهم موریانه یا خراتین (کرم سرخ زیر خاک) را خشک کردهاند و چند روز در عصارهی جو ریختهاند و خوردهاند و این ماده برای تزاید شیر مفید بوده است. همچنین اگر سر ماهی نمکزده را در آب شبت بجوشانند و بخورند شیر پستان زیاد میشود. همینطور جهت زیاد شدن شیر چنانچه یک اوقیه گوشت گاو را با کمی شراب خالص بجوشانند و یا اگر آرد کنجد با شراب مخلوط و بعد آن را صاف کنند و بخورند مفید است.
اوقیه به معنای انس و آن برابر ۲۸.۳ گرم (برای توزین مواد معمولی) و (۳۱.۳ گرم جهت توزین طلا و نقره) است.
نسخهی انگلیسی: «به اندازهی یک اونس کرهی خالص گاو.»
اگر سنبل رومی را بجوشانیم و تفالهی آن را بازیت و شیرماچه خر بیامیزیم و به صورت ضماد بر پستان بنهیم، شیر پستان زیاد میشود. یا اینکه اگر یک اوقیه بادمجان آبپز را در شراب خمیر سازیم و خوب به هم بزنیم و به دایه بخورانیم شیرش زیاد میگردد.
یا اینکه اگر سپوس و ترب را ر شراب بپزند و بخورند باز هم این منظور حاصل میشود.
نسخهی انگلیسی: «اگر ۲۸ گرم بادنجان سرخ شده با شراب مخلوط شود یا سبوس گندم و ترب که در شراب پختهاند خورده شود شیر افزایش مییابد.»
همچنین اگر سه اوقیه تخم شبت، یک اوقیه تخم حند قوق (نوعی شبدر)، یک اوقیه تخم گندنا، دو اوقیه خرمای نارس و دو اوقیه شنبلیله را با افشرهی رازیانه و انگبین و روغن مخلوط کنند و به دایه بخورند شیر وی فزونی مییابد.
اگر مقدار شیر زیاد باشد و به سبب همین زیادی در پستان جمع و متوقف گردد و غلیظ و تباه و سرانجام موجب آزار شود، میتوان آن را به چند طریق معالجه کرد:
۱_ غذای دایه را باید کمتر کرد و چیزهایی برای خوردن به وی داد که غذایش را کم کند.
۲_ سینه و تن وی را باید با سرکه و زیره اندود، یا سرکه و گل آزاد را به عنوان ضماد بدن استعمال کرد.
۳_ یا اینکه عدس را در سرکه پخت و ضماد سینه و بدن کرد و به دایه آبشور نوشانید. خوردن نعناع به مقدار زیاد و به دفعات مکرر شیر پستان را زیاد میکند.
شیری که بدبوست، چارهاش نوشیدن شراب ریحانی و خوردن خوراکهای خوشبو است.
فاصلهی زایمان دایه تا موقع شیردهی: فاصلهی زاییدن دایه تا روزی که به بچه شیر میدهد نباید بسیار نزدیک و یا بسیار دور باشد. فاصلهی یک ماه و نیم تا دو ماه فاصلهی مطلوبی است. بچهای که خود دایه به دنیا آورده است باید نرینه باشد. مدت بارداری دایه باید طبیعی بوده باشد دایه نباید سقط جنین کرده باشد و عادت به سقط جنین نیز نداشته باشد. به ورزش معتدل بپردازد، غذاهایی که کیموس خوب دارند بخورد و به هیچ وجه جماع نکند. اگر زن شیردهنده جماع کند خون حیضش میجنبد و شیر وی میگندد و مقدارش کم میشود و ممکن است که تغییر یابد و در این حالت به هر دو بچه یعنی جنین خودش و بچهای که شیر دایه میخورد زیان فراوان میرسد، چه بچه شیرخوار به جای شیر لطیف، شیری میخورد که در آن غذای جنین وجود دارد و چون شیرخوار غذای او را میخورد روزی جنین از مقدار کفایت وی کمتر میشود و به جنین زیان میرسد.
در هر وعده شیر دادن، به ویژه در وعدهی اول، باید مقداری از شیر را بیرون ریخت و آن را با دست معاینه کرد که مبادا در موقع مکیدن تند اندامهای گلو و سرخنای آسیب ببیند. اگر قبل از هر وعده شیر دادن یک قاشق عسل به بچه بلیسانند مطلوبست و اگر آن را با کمی شراب بیامیزند بهتر خواهد بود. شیر را نباید به یکبار به بچه داد، بهتر آن است که طفل را ککم و با فواصل پیاپی از شیر سیر کرد، چه اگر بچه یکدفعه سیر گردد و مهلتی نداشته باشد، ممکن است برای ور حالت کشیدگی (تمدد) و بادکردگی و بادهای زیاد و سفیدی ادرار روی آورد. هرگاه چنین حالتی ایجاد شد باید از شیر دادن بازماند و بچه را زیاد گرسنه کرد و او را خواباند تا شیر را هضم کند. بهترین موقع تغذیهی طفل وقتی است که بدن او را با زیست بیندایند و او را شستشو دهند و بعد به وی غذا دهند.
وقتی بچه را از شیر باز داشتند، غذایش باید با شوربا (سوپ) و گوشتهای سبک شروع شود. از شیر باز داشتن بچه باید به طور تدریجی — و نه آنی — صورت گیرد. باید بچه را با قرصهایی که از نان و شکر ساخته شده است مشغول کرد تا پستان را فراموش کند. اگر طفل در طلب پستان پافشاری کرد و بر سر شیر بنای لج کردن گذاشت و به گریه افتاد، چاره آن است که درهمی از مر و درهمی از پونه را کوبید و بههم آمیخت و پستان را بدان اندود.
به طور کلی میگوییم: رطوبت برای بدن بچه برای اینکه با مزاجش همآهنگ باشد لازم است. بچه در کار تغذیه و برای نشوونما کردن به رطوبت و در رشد و نمووش به ورزش زیاد و در حد اعتدال نیازمند است، گویین دستور طبیعت است و طبیعت آن را واجب شمرده است. به ویژه اطفالی که از بچگی به سوی خردسالی انتقال مییابند و در برخاستن و حرکت کردن نباید حرکات سخت و دشوار انجام دهند.
بچهها را تا وقتی که خود به طور طبیعی یارای نشستن و راه رفتن ندارد، نباید به زور به این کارها وادار کرد، زیرا ممکن است به پشت و ساقهایش آسیبی برسد. در نخستین مراحلی که طفل به نشستن و یا خزیدن بر روی زمین شروع میکند، باید زیراندازش نرم باشد تا از زبری زمین خراش برندارد. باید چوب و کارد هر چیزی که آزار میرساند و یا میبرد از مسیر راهش جمع شود و نگذارند که طفل از جاهای بلند پرت شود. وقتی دندانهای نیش طفل سر بر میآورند نباید چیز سخت را به وجود تا مادهای که نیش از آن تکوین مییابد از بین نرود. اگر در موقع سربرزدن دندانهای نیش محل دندان را با مغز خرگوش و پیهی مرغ بمالند خوب است و دندان آسانتر سر بر میزند. وقتی محل سر بر زدن دندان بسته شد، سر و گردن بچه را با زیت عسلآلود که در آب گرم آمیخته است میآلایند و قطرههای زیت در گوشش میچکانند. اگر دندانهای طفل به حدی رسید که وی هوس کرد گاز بگیرد و هوس گاز گرفتن انگشت خود را داشت بهتر آن است که در این موقع او را واداشت ریشه مهک (سوس) که هنوز خشک نشده است و یا رب مهک را به دهان ببرد. ربمهلک برای جلوگیری از زخم و درد لثه مفید است. باید دهان بچه را با نمک و انگبین مالش (ماساژ) داد تا به درد نیاید. اگر دندانها استحکام یافتند بهتر است رب مهک یا ریشهی آنکه زیاد خشک نشده باشد در دهانش باشد. در موقع رستن دندانهای نیش بدنیست که گردن وی را با روغن رقیق یا زیت رقیق اندوده کنند. وقتی طفل شروع به تکلم میکند، از ماساژ بیخ دندانهای وی نباید غفلت ورزید.
