روزی بود و روزگاری بود. یک باغبان باذوق و خوشسلیقه بود که باغی سبز و خرم داشت و در این باغ انواع گلهای زیبا و خوشبو را فراهم آورده بود. او هر روز بامداد پیش از آفتاب در کنار چمنها و گلها قدم میزد و از بوی خوش گلها و هوای تروتازهی صبح و تماشای سبزهها لذت میبرد و از بس همیشه با نشاط و خندهرو بود دوستانش او را «پیر زندهدل» مینامیدند. پیر زندهدل عقیده داشت کسی که هر روز سحر از خواب برخیزد و چند دقیقه در هوای پاکیزه و با طراوت صبح در کنار گل و سبزه قدم بزند هرگز دلش پیر نمیشود و همیشه بانشاط و خوشحال خواهد بود.
او در میان گلهای بسیاری که در باغ خود کاشته بود به یک درخت گل سرخ که از همهی گلها زیباتر و خوشبوتر بود خیلی علاقه داشت. برای همین هر روز دانهدانه گلهای آن را تماشا میکرد و میبویید و میگفت:
«بلبلها حق دارند که اینقدر عاشق گل هستند، سبزه و گل صفای زندگی و مایهی نشاط جان ما هستند.»
در صبح یکی از روزها که هنوز هوا به خوبی روشن نشده بود باغبان بنابر عادت همیشگی در باغ قدم میزد تا اینکه به درخت گل سرخ رسید.. روی درخت بلبلی را دید که روی یکی از شاخهها نشسته و با نوک خود برگهای یکی از گلهای زیبا را پیش و پس میکند و سر خود را در میان گل فرو میبرد و چهچهه میزند و آواز میخواند.
باغبان قدری ایستاد. به آهنگ دلنشین بلبل گوش داد و از تماشای خوشحالی بلبل در کنار گل خرسند شد؛ اما از پرپر شدن گل دلش میسوخت و چند لحظه طول کشید تا بلبل حضور بابان را حس کرد و پرواز کرد.
روز بعد هم وقتی در هوای تاریک و روشن صبح به آنجا رسید، باز بلبل را دید که یکی از گلها را پریشان کرده و از بوی گل بیهوش و غزلخوان شده. باز هم بلبل پرواز کرد و باغبان از اینکه بلبل یکی یکی گلهای عزیزش را پرپر میکند خیلی غمگین شد و با خود گفت: «بلبل حق دارد گل را دوست بدارد؛ اما گل برای تماشا کردن و بوییدن است نه برای پرپر کردن و پریشان کردن. اینکه نمیشود، من زحمت بکشم و گل پرورش بدهم و بلبل بیاید آن را پرپر کند.»
روز سوم هم باز بلبل را دید که با یک گل دیگر گرم گفتوگو و رازونیاز است و برگهای آن گل هم پای درخت ریخته. دیگر باغبان از دست بلبل خشمگین شد و گفت: «وقتی بلبل از آزادی سوءاستفاده میکند سزایش قفس است.»
باغبان دام و تلهای در میان درختان و گلها گذاشت و بلبل را گرفت و او را در قفس زندانی کرد و گفت: «قدرِ آزادی را ندانستی حالا اینجا باش تا بفهمی که پریشان کردن گلها یعنی چه.»
بلبل وقتی خود را در قفسید اعتراض کرد و به باغبان گفت: «ای دوست عزیز، من تو هر دو دوستدار گل هستیم، تو گل را پرورش میدهی و باعث خوشحالی من میشوی، من هم پای گل سرود میخوانم و مایهی دلخوشی تو میشوم و همانطور که تو آزادانه در گلستان گردش میکنی من هم میخواهم آزاد باشم، برای چه مرا زندانی کردهای؟»
باغبان گفت: «نغمهسرایی به جای خود، اما تو روزگار مرا سیاه کردهای و چند گل نازنین مرا آزردهای، وقتی اختیار با خودت است بیاختیار میشوی و گلها را پریشان میکنی، جای تو اینجاست.»
بلبل جواب داد: «ای آدم بیانصاف! تو با زندانی کردن من که نمیگذاری در گلزار بگردم دل مرا شکستی و آن وقت از مکافات عمل سخن میگویی، اما فکر نمیکنی که اگر مکافات وجود داشته باشد گناه تو از من بیشتر است، چون من گلی را پریشان میکنم، اما تو دلی را پریشان میکنی!»
سخن بلبل در باغبان اثر کرد. از جواب او خوشش آمد و بلبل را از قفس آزاد کرد . . . بلبل بعد از اینکه آزاد شد، رفت روی شاخهی گل نشست و به باغبان گفت: «حالا که در حق من نیکویی کردی من هم به تو نیکویی میکنم؛ بدان که در زیر همین زمین که رویش ایستادهای یک کوزهی طلا پنهان است. بردار و خوش باش.»
دهقان زمین را کند و سخن بلبل بود. به او گفت: «خیلی تعجب میکنم که تو کوزهی طلا را در زیر خاک میبینی، اما چطور دامی که من برای تو گذاشته بودم ندیدی و در آن گرفتار شدی؟»
بلبل جواب داد: «آری علتش دو چیز است؛ یکی اینکه، هر قدر کسی بینا و دانا باشد گاهی پیشامد و تصادف روزگار که نامش را قضاوقدر میگذارند او را گرفتار میکند، دیگر اینکه چون دوستدار کوزهی طلا نیستم آن را میبینم و میگذرم، اما چون دوستدار گل هستم در هوای عشق گل، دیده و گوش و هوش خود را از دست دادم و در میان درخت و گل به دام افتادم، همهچیز وقتی از اندازه خارج شد مایهی رنج است. حتی دوستی زیاد.»
بلبل این را گفت و باز به طرف گلها پرواز کرد.