یا رفیق
گرم شو ز مِهر و ز کین سرد باش
چون مه و خورشید جوانمرد باش
– نظامی
هزاران معجزه
میان آسمان و زمین معطل است
دستی باید تا معجزهها را فرود آورد
و آن دستِ جوانمرد است.
پیشکش به جوانمرد خاکی.
جوانمردا!
چندان که توانی از مال و جاه و از
قلم و زبان از هیچکس دریغ مدار
که وقت آید که خواهی خیری کنی
و نتوانی.
– عینالقضات همدانی






زمین و زمان را میگردم در جستجوی جوانمرد. کاروانسراهای خشتی و جادههای سنگی و کوچههای خاکی را میگردم در جستجوی جوانمرد.
سَر محلهها و زیرگذرَ بازارچهها و گودِ زورخانهها و پستوی خانهها را میگردم در جستجوی جوانمرد.
حجرهی پیشهوران و خانقاه صوفیان و خیمهی سپاهیان را میگردم در جستجوی جوانمرد.
×××
میگردم و میروم آنقدر تا به عیاران میرسم؛ نه به این عیار که معنایش چابک و چالاک است؛ به آن «ایار» میرسم که نامش از یار میآید و مرامش از یاری. آن ایار که به نور و به نار سوگند میخورد و به مهر و به ماه. آن ایارَ برخاسته از آیین مهر و میترا.
شگفتا که این جوانمرد تا کجا دور رفته است. پدرم مردی بازرگان بود. گوگرد پارسی به چین میبُرد و کاسهی چینی به روم. دیبای رومی به هند میبرد و پولاد هندی به حَلب. آبگینهی حلبی به یمن میبرد و بُرد یمانی به پارس.
در نیمهشبان دشت، عیاران به کاروانش زدند، سکههایش را بردند، گوگردش را به باد دادند، دیبای رومیاش را دریدند و آبگینههایش را شکستند. دست و دهانش را بستند و برهنه رهایش کردند.
و من قرنهاست که گریه میکنم، نه به خاطر گوگرد پارسی و دیبای رومی و آبگینهی حلبی؛ و نه به خاطر پدرم؛ به خاطر عیاران و به خاطر جوانمردان که نامشان سارقان شد و دزدان و راهزنان. هرچند که مرامشان ستاندن از توانگران بود و بخشیدن به فقرا.
×××
کم نبودند عیاران و جوانمردان سپاهی و زورآور و سرپنجه، که آدابشان شمشیر بود و رسم و رسومشان جنگآوری.
آن بزرگِ حکومت صفاریان نیز از عیاران سیستان بود و به یاری عیاران حکومت صفاریان را شکل داد که نخستین حکومت ایرانیان بود پس از استیلای عربها بر ایران.
و او بود که گفت از سرَ عیاری و شیرمردی پادشاهی را به دست آوردم. «سربداران» نیز از عیاران بودند، همانها که به پا خاستند و قیام کردند و به حکومت رسیدند و بَر دار شدند.
«اخیان» نیز نام دیگر جوانمردان بود. آنها یکدیگر را برادر صدا میکردند. قبا میپوشیدند و چکمه بهپا میکردند و خنجر بر میان میبستند و عرقچینی بر سر و کلاهی نمدی بر آن.
اهل پرهیز و زهد بودند و آستانه و تکیه داشتند و هر از چند گاهی هم جنگی و کشتاری و زد و خوردی!
×××
هنوز از کوچههای دور تاریخ صدای همهمه میآید. شاید صدای آن معرکهگیر است که آشوب میکرد و محلهها بر هم میزد و غوغا بهراه میانداخت و مردم را عاصی میکرد؛ او که زنجیر بیوسوسهی یزدی داشت و دستمال بزرگ ابریشمی و چاقوی اصفهانی و چپق چوب عناب و گیوهی تخت نازک و شالِ لام، الف، لا.
او نیز خودش را جوانمرد میدانست و میگفت که نامش «لوتی» است، و سخت پایبند بود به مهماننوازی و سخاوتمندی و بخشندگی!
نیزهای داشت که آن را در میدان فرو میکرد و بر بالایش نمدی نصب کرده بود و به آن میگفت «توق» و تا آنجا که سایهی «توق» میافتاد، «پاتوقش» بود و محدودهی معرکهاش.
و در این میان لوتیان شیربان نیز بودند؛ شیران را رام میکردند و قلاده بر آنان میبستند؛ لوتیان تنبکبهدوش، لوتیان خیمهشبباز و لوتیان چوبینی که بر بندی راه میرفتند و با چوبی معرکه داشتند!
×××
آن قصاب نامی ندارد، نام کوچکش تنها جوانمرد است. او پیشوای سلاخان و قصابان است. یادگار جوانمردان پیشهور. از ری تا هرات و از هرات تا سمرقند، هر کجا سنگی است و قبری و بقعهای، که نام جوانمرد را بر آن حک کردهاند.
او یادآور قصهی جوانمرد و مولاست، قصهای که قرنها دهان به دهان گشت و سینه به سینه حفظ شد.
جوانمردان پیشهور، قهرمانان گمنام تاریخند.
×××
هیچ کس به یاد نمیآورد آن نانوای اهل بلخ را که خمیر محبت را در دستان خود ورز میداد و در تنور سینه، نان عشق میپخت. هیچ کس آن بافنده را نمیشناسد که تار فتوّت و پود مروّت را در هم میتنید و ابریشمی میبافت از جنس جوانمردی. هیچ کس به خاطر نمیآورد آن خیاط اهل ری را که قبای مردانگی را بر قامت دوستی و برادری میدوخت. کجاست آن آسیابانه مروزی که در کشاکش دهر، سنگ زیرین آسیا بود؛ آسیایی که به آب روی و صفای دل میگشت.
×××
اینجا دری کوتاه دارد. باید خم شوی و وارد شوی؛ باید خاک را ببوسی که این نشان فروتنی است و پیششرط جوانمردی.
اینجا قدمگاه فروتنترین پهلوانان است؛ نشان «پوریای ولی». این در، با این پلهها به اتاقی چندضلعی ختم میشود که میانش فرو رفته است و نامش «گود زورخانه» و برای اهلش مقدس. و آن سکوی مرشد است که «لنگ کسوت» بر تن دارد و «تنبان چرمی» برپا.
اینجا باید از «نوچگی» به «نوخواستگی» برسی و از «نوخواستگی» به «پهلوانی» و از «پهلوانی» به «کهنهسواری» که هر یک مرتبهای است از جوانمردی و هر کدامش ادبی دارد و رسمی و رنجی.
بسیار باید که سنگ بگیری و بسیار باید که میل بگیری و بسیار کباده بکشی و بسیار چرخ بزنی.
و با خود و با جهان کشتی بگیری.
که این آیین پهلوانی است....
×××
نام او را نخواهم برد، نام آن راهزنی را که در کوهستانهای میان مرو و باوَرد شبیه خواست کاروانی را تاراج کند. کسی از کاروانیان قرآن میخواند. کلام خدا در دلش اثر کرد؛ راهزنی را ترک گفت و تصوف پیشه کرد.
نام او چه بود؟
نام او «عیار طریقت» و «جوانمرد راه» و «مشهور فتوت»... بود. این همه، نام کسانی است که از راه و بیراه عیاری به تصپف رسیدند، و هم آنان بودند که رسم جوانمردان و فتیان و عیاران را با خود به تصرف آوردند.
×××
جوانمردان، چه آنان که سپاهی بودند و چه آنها که پیشهور صوفی و چه آنها که راهزن بودند و چه آنان که معرکهگیر جملگی مرامی داشتند و اصولی: دادگری و بخشندگی، مهماننوازی و بیتکلّفی، بخشایش و از خودگذشتگی، وفای به عهد و رازداری، اما جوانمردی ختم است بر مولا و دیگران همه بر سفرهی او نشستهاند و از نان و نمک او بود که جهان طعم جوانمردی را دانست.
×××
و اما این جوانمرد، جوانمرد این دفتر و جوانمرد این خطوط، نه عیار است و نه راهزن، نه زنجیر میگسلاند و نه معرکه میگیرد، نه بساط انداز است و نه مداح نه داستانپرداز. نه «کاکا رستم» است و نه «داش آکل». این جوانمرد، اما جوانمردی دیگر است. هم زن است و هم مرد، هم کودک است و هم کهنسال.
این جوانمرد شاید مردی هزار ساله است و شاید نوزادی که هنوز زاده نشده است.
این جوانمرد شاید شبانی است که چارق خدا را میدوزد و شاید طبیبی است که با دستهایش معجزه میآفریند.
این جوانمرد شاید پیرزنی است در همسایگی شما و شاید مادری است که تو فرزند اویی.
این دفتر اما به یاد او روایت شد.
به یاد او که در بیباکی، کرّ و فرّی داشت.
به یاد او که...
هزار و اندی سال پیش مردی که نامش «بایزد بسطامی» بود، بر سر تپهای ایستاد و حضوری را سرخوشانه بویید. یارانش گفتند: ای شیخ! اینجا فقط خاک است و خاشاک. تو چه چیز را میبویی و بوی چه چیز را میشنوی که این همه خوش است؟!
بایزد گفت: من بوی مردی را از این ده میشنوم؛ مردی که از پس ما خواهد آمد و به درجه از ما پیش است.
و صد سال پس از بایزد، ابوالحسن از روستای خرقان برآمد. «ابوالحسن خرقانی»، همان که «عطار» او را بحر اندوه و راسختر از کوه و آفتاب الهی و آسمان نامتناهی خوانده است.
×××
زندگیاش به افسانه آغشته است و تا مرز اسطوره پیشرفته است، و چه بسیار کرامتها که از او گفتهاند: اینکه بر شیری سوار میشد و اینکه ماری کمندش بود و اینکه بیل بر خاک میزد و زر بیرون میآورد! و اینکه...
چه حقیقت باشد اینها و چه مجاز، چه بها دارد؟ کرامت، زیستن او بود و شیوهی اندیشیدن و رویاروییاش با جهان و مردم و خداوند.
×××
سادهمردی بود اهل کشت و کار و مزرعه. فقیه نبود، مُفتی نبود، همیانش از صرف و نحو و عروض و فقه و کلام پر نبود. مکتبخانهای نداشت و کتابی ننوشته بود.
اما اهل کتاب و اهل فضل و اهالی دانش بسیار به دیدارش میآمدند و بسیار میآموختند.
آن بزرگمرد قبادیانی، آن حجّت خراسان، آن «ناصر خسرو» که اهل عقل بود و برهان و منطق نیز به دیدارش رفته بود و قصیدهای سروده بود که ابیاتی از آن را در حضور شیخ خواند و بیتهای دیگرش را در حال و هوای شیخ سرود.
همان قصیده که این گونه آغاز میشد:
بالای هفت طاق مُقَرنَس دو گوهرند
کز کائنات و هرچه درو هست برترند
×××
از دیدار «بوعلی سینا» با شیخ هم روایتها هست و حکایتهای بسیاری از ملاقاتهای «ابوسعید ابوالخیر» و خرقانی که ذکرش در «اسرارالتوحیدِ» محمد منوّر آمده است.
×××
عجیب نیست اگر دانشمندی به دیدار عارفی بشتابد. عجیب آن است که میگویند سلطان غزنین، محمود غزنوی، نیز از دارالحکومهاش به خرقان آمد تا ببیند کیست این بزرگمرد که نامش ایران را در نوردیده است و عجب قصهای است و عجب حکایتی:
چون محمود به زیارت شیخ آمد، رسول فرستاد که شیخ را بگویید که سلطان برای تو از غزنین بدینجا آمد؛ تو نیز برای او از خانقاه به خیمهی او درآی. رسول را گفت اگر نیاید این آیت برخوانید که خدا فرمود: ای آنان که ایمان آوردید فرمان برید خدا را و رسول را و اولیای امر از خودتان را.
رسول پیغام بگذارد.
شیخ گفت: مرا معذور دارید.
این آیت بر او خواندند؛ شیخ گفت: محمود را بگویید که چنان در «فرمان برید خدا را» مستغرقم که در «فرمان برید رسول را» خجالتها دارم. چه رسد به اولیای امر!
رسول بیامد و به محمود باز گفت. محمود را رقّت آمد و گفت: که او نه از آن مرد است که ما گمان برده بودیم!
×××
به مکتبی خاص تعلق نداشت و پیر و مرشدی نیز نداشت، هرچند که محضر «قصاب آملی» را درک کرده بود و هرچند که ارادت داشت به بایزد که صد سال پیش از او در گذشته بود.
خودش اما میگفت: «عجب دارم از این شاگردان که گویند پیش استاد شدیم ولیکن شما دانید که من هیچکس را استاد نگرفتم که استاد من خدا بود!
هرچند استادی خاص نداشت، اما شاگردان بسیار پروراند که «پیر هرات» از آن جمله است و اوست که میگوید: «عبداللّٰه مردی بود بیابانی، میرفت به طلب آب زندگانی، ناگاه رسید به شیخ ابوالحسن خرقانی، دید چشمهی آب زندگانی، چندان خ.رد که از خود گشت فانی، که نه عبداللّٰه ماند و نه شیخ ابوالحسن خرقانی؛ اگر چیزی میدانی من گنجی بودم نهانی، کلید او شیخ ابوالحسن خرقانی.»
و عجیب است که حتی ابوسعید ابوالخیر نیز میگوید: «من خشت خام بودم چون به خرقان رسیدم گوهر بازگشتم.»
×××
از شیخ خرقانی و مرامش، از گفتهها و راه و رسمش، از آنچه اندیشیده است و از آنچه بر او واقع شده، قصهها و حکایتهای بسیاری در لابهلای این کتابها آمده است:
در مثنوی مولوی و در الهینامه و اسرارنامه و مصیبتنامهی عطار، در کشفالمحجوبِ هجویری و مرصاد العبادِ نجم رازی، در رسالهی قشیریه و در طبقات الصوفیهی خواجه عبداللّٰه، در تمهیداتِ عینالقضات و در شرح شطحیاتِ روزبهان بَقلی....
×××
و این چهل روایت اما، چهل واگویه است از آنچه دربارهی شیخ آمده است. در «نورالعلوم» و در «تذکرةالاولیا». چهل روایت از جوانمردی.
که جوانمرد نام دیگر اوست.
نام دیگر شیخ ابوالحسن خرقانی.
یکم: بامداد جوانمرد
دوم: بر سفرهی جوانمرد
سوم: جوانمرد، جهانمرد است
چهارم: جوانمرد از خشکی ماهی میگیرد
پنجم: از مردی تا جوانمردی
ششم: جوانمرد در روزگار رسول
هفتم: جوانمرد و شرارهای بر جان و جامه
هشتم: هر روزِ جوانمرد عید است
نهم: عرشِ خدا بر شانههای جوانمرد
دهم: جوانمرد و توانگر و درویش
یازدهم: جوانمردی به جان است نه به جامه
دوازدهم: جوانمرد با دلش سفر میکند
سیزدهم: رزق جوانمرد: نیاز و اندوه
چهاردهم: دریای جوانمرد بینهنگ است
پانزدهم: جوانمرد و دوای بیداری
شانزدهم: طعام و شراب جوانمردان
هفدهم: جوانمرد و دوستی با خدا
هجدهم: جوانمرد در حوالی دروازهی غیب
نوزدهم: جوانمرد، مجنونی که لیلیاش خداست
بیستم: جوانمرد و معرفتی به بهای درد
بیست و یکم: پیشکشِ جوانمرد به خدا
بیست و دوم: جوانمرد و راههای رسیدن به خدا
بیست و سوم: جوانمرد زیر خاربنی با خداوند
بیست و چهارم: مناجات جوانمرد
بیست و پنجم: جوانمرد سوار بر چرخ و فلک دنیا
بیست و ششم: جوانمرد خندید و جوانمرد چرخید
بیست و هفتم: جوانمرد در آیینهی خداوند
بیست و هشتم: جوانمرد پرندهی کوچکی در آسمان حیرت
بیست و نهم: جوانمرد دوسه قدم تا خدا
سیام: جوانمرد غریبهای در تن خویش
سی و یکم: جوانمردی و پاکی و بیباکی
سی و دوم: جوانمرد کنار بساط خدا
سی و سوم: پند پیر به جوانمردان
سی و چهارم: خدا جوانمرد را رها نمیکند
سی و پنجم: راه جوانمردان: راه دیوانگان و مستان
سی و ششم: دلِ بیتعلقِ جوانمرد
سی و هفتم: جوانمرد با خون خویش مینویسد
سی و هشتم: جوانمرد جانش را به خدا داد
سی و نهم: جهیدنِ جوانمرد از بهشت و دوزخ
چهلم: جوانمرد خوشنودی خدا را برداشت