فصل بیست و ششم — گفتار مختصری درباره‌ی فواید پاها
خلاصه گفتار درباره‌ی پا این است که این عضو دو فایده دارد: نخست استواری و راست ماندن بدن که مربوط به پاهاست. دوم جابه‌جا شدن و حرکت در جهت افقی، بالا و پایین که به وسیله‌ی ران میسر می‌شود. اگر قدم (پا) آسیب ببیند پایداری و راست رفتن با اشکال روبه‌رو می‌شود. اگر یکی از پاها آسیب ببیند و دیگری سالم بماند شاید تا اندازه‌ای بتوان به وسیله پای سالم از جایی به جای دیگر انتقال یافت. اگر ماهیچههای ران و ساق آسیب ببینند پایداری آسان است ولیکن انتقال به دشواری می‌انجامد.
فصل بیست و هفتم — تشریح استخوان ران
ران نخستین استخوان پا و بزرگ‌ترین استخوان بدن است، زیرا که این استخوان حامل استخوان‌های بالاتر و جابه‌جا‌کننده و انتقال‌دهنده استخوان‌های پایین‌تر از خود می‌باشد. انتهای فوقانی استخوان ران گرد است و در حفره‌ی استخوان لگن (حفره‌ی حقه‌ای استخوان خاصره) جای گرفته است. استخوان ران در طرف خارج دارای کوژی و به طرف داغل و عقب، گود و کاسه‌ای است. اگر استخوان ران راست می‌ایستاد و در برابر حفره‌ی استخوان لگن قرار داشت نوعی کجی در آن به وجود می‌آمد — همچنان که در کسانی که بر این سرشت هستند مشاهده می‌شود — ماهیچههای بزرگ و عصب و رگ‌ها را به خوبی نگهداری نمی‌کرد و از تمامیت ران، درستی و راست ایستادن حاصل نمی‌شد و نشستن به خوبی انجام نمی‌گرفت. و اگر به سوی داخل برگشتگی نداشت، کجی به صورت دیگری رخ می‌داد و در این حالت قوام و بسط آن به سوی داخل ممکن نبود و از داخل به سوی دیگر خم نمی‌شد و اعتدال قامت از بین می‌رفت. در انتهای پایین استخوان ران دو برجستگی وجود دارد که در تشکیل مفصل زانو شرکت می‌کنند. در اینجا ابتدا ساق پا را شرح می‌دهیم و بعد به بحث مفصل برمی‌گردیم.
فصل بیست و هشتم — تشریح استخوان ساق
ساق پا نیز همانند ساعد از دو استخوان ترکیب یافته است. یکی از آنها که در امتداد تن است بزرگتر و درازتر و به نام درشت‌نی (قصبه‌بزرگ) و دیگری کوتاه‌تر و کوچکتر از اولی است و کاملاً به ران نمی‌رسد ولی در طرف پایین به همانجا که اولی رسیده است می‌شود وصل می‌شود. و به نام نازک‌نی (قصبه‌ی کوچک) خوانده می‌شود. ساق نیز دارای یک خمیدگی به طرف خارج و خمیدگی دیگری به سوی داخل است تا بتواند اعتدال و استواری قامت را نگه دارد.
استخوان درشت‌نی که در واقع ساق پاست از استخوان ران کوچکتر است زیرا دو موجب در اینجا وجود دارد که یکی موجب بزرگ شدن است برای اینکه هم استوارتر باشد و به سهولت به طرف بالا حرکت کند و دیگر موجب کوچک بودن است که به راحتی حرکت کند. و چون موجب دوم برای حصول غرض در اینجا اولویت داشت بنابراین کوچکتر آفریده شد. لیکن چون در ران موجب اول اولویت داشت بزرگتر خلق شد و به ساخت سهم متناسبی بخشیده شد. زیرا اگر ساق استخوان بیشتری داشت در حرکت با دشواری مواجه می‌شد؛ همچنان که در بیماران داء‌الفیل و دوالی این وضع دیده می‌شود.
امروزه به نام پیلپائی «Elephantiasis» نامیده می‌شود؛ و در آن پا بر اثر انسداد مجاری لنفاوی قطور و متورم می‌شود.
امروزه به نام بیماری واریس «Varicose» نامیده می‌شود. در این بیماری، خون به سبب کم‌کفایتی دریچه‌های وریدی در ورید می‌ماند و آن را متسع می‌کند. این اتساع بیشتر در پاها، راست‌روده (در بواسیر) و بخش تحتانی مری به وجود می‌آید.
اگر ساق استخوان کمتری داشت ناتوان می‌شد و به زحمت می‌جنبید و زیر باری که بر اوست شانه خالی می‌کرد و یارای برداشتن (بار را) نداشت، همچنان که این حالت در ساق باریکان صادق است و روی همین انگیزه است که به وسیله نازک‌نی تقویت شده است.
در تحمل وزن بدن نازک‌نی نقش مؤثری ندارد و محور فشار و وزن از استخوان درشت‌نی می‌گذرد.
استخوان نازک‌نی فواید دیگری نیز در بر دارد؛ مانند پوشاندن عصب و رگ‌هایی که بین دو استخوان ساق قرار دارند، همچنین مشارکت با درشت نی در تشکیل مفصل قدم (مچ‌پا) و تقویت مفصل، باز شدن و دولا شدن و ... .
فصل بیست و نهم — تشریح مفصل زانو
دو برجستگی انتهای تحتانی ران به وسیله دو زردپی که یکی پیچنده و دیگری بند‌آورنده است محکم شده‌اند و در گودی و فرو رفته‌اند و مفصل زانو را به وجود آورنده‌اند. در دو طرف این دو برجستگی دو زرد‌ی نیرومند وجود دارد. دو سر این دو برجستگی به وسیله‌ب کشگک هموار می‌گردد. کشگک همان خود زانوست و آن استخوانی است مستدیر و کارش این است که هنگام به زانو نشستن و چمباتمه زدن از گسسته شدن و برکنده شدن (مفصل) جلوگیری کند و (مفصلی را که با جنبش خود بدن را به حرکت در می‌آورد تقویت کند. استخوان زانو در طرف جلو قرار دارد، زیرا به سوی جلو در جولان است و به سمت عقب چندان حرکت تندی ندارد. نرمش‌پذیری آن برای حرکت به دوجانب،ز بسیار کم مورد نیاز است. لیکن این نرمش‌پذیری و حرکت آسان در سمت جلو حائز اهمیت زیاد است و زانو در جلو،در موقع برخاستن و زانو زدن و نظیر آن با دشواری‌های زیاد روبه‌روست.
فصل سی‌ام — تشریح قدم (مچ پا تا انگشتان)
قدم ابزاری است برای پایداری و استواری، ریخت و شکل قدم به سوی جلو کشیدگی دارد تا در برخاستن بر آن تکیه شود. قدم دارای بخشی به نام کف پاست که به طرف داخل تمایل دارد تا در برخاستن به ویژه در راه رفتن قدم را یاری دهد، چنان که در هنگام راه رفتن وقتی پای برداشته می‌شود، کف پای قدم دیگر به رونده پایداری و استواری می‌دهد تا وقتی یک‌پا برداشته شد، بدن بر کف پای برجای‌مانده تکیه کند و در این حالت قامت راست می‌ایستد. خاصیت دیگر کف پا آن است که وقتی پای بر اشیای برجسته نهاده می‌شود آزاری به وجود نیاید و پا نهادن بر اشیایی چون پلکان‌ها و پله‌های نردبان به خوبی صورت گیرد.
قدم از استخوان‌های زیاد ترکیب یافته است. فواید این استخوان‌ها زیاد است مانند: استمساک خوب (همدیگر را گرفتن) و قرار گرفتن مطلوب در مواقع لزوم بر روی جسمی که پایمال می‌شود. کف قدم نیز مانند کف دست برای گرفتن اشیاء آمادگی دارد. هر گیرنده‌ای برای اینکه اجزایش در بهتر گرفتن چیزی آماده باشد بهتر است چند پارچه باشد نه‌یک‌پارچه، زیرا که جسم یک‌پارچه به‌حالات گوناگون در نمی‌آید. قدم نیز همان فایده را دارد که هر عضو متشکل از استخوان‌های بسیار می‌تواند داشته باشد.
استخوان‌های قدم شامل استخوان‌های پاشنه‌ی پا، کف‌پا و بندهای انگشتان ۲۶ قطعه است. این استخوان‌ها شامل قوزکی است که مفصل ساق به آن تکمیل می‌گردد؛ پاشنه‌ای دارد که به منزله‌ی ستونی جهت استواری است و دارای بخش زورقی است که کف پا را به وجود می‌آورد. مچ دارای ۴ استخوان است که با کف پا پیوستگی دارند و یکی از آن چهار استخوان شبیه نرد شش سطحی (مکعبی) است و در طرف خارجی جای دارد. به هنگام پا نهادن بر زمین پایداری به عهده‌ی این مهره‌‌ی مکعبی است. کف پا در قدم دارای ۵ استخوان است. شکل قوزک پا در انسان بیشتر از قوزک سایر جانداران به مکعب نزدیک‌تر است. در جنبش پا قوزک برآمده‌تر از سایر استخوان‌های قدم است و همینطور در استقامت، پاشنه برآمده‌تر مؤثرتر از سایر استخوان‌های قد می‌باشد. قوزک در بین دو انتهای برجسته‌ی استخوان‌های درشت‌نی و نازک‌نی قرار دارد و این دو آن را از هر طرف دربرگرفته‌اند، منظورم این است که این دو از بالا و عقب و هر دو طرف داخلی و خارجی آن را احاطه می‌کنند. دو نوک قوزک در دو حفره که در پاشنه وجود دارد جای گرفته‌اند و مستقر شده‌اند.
قوزک‌ها انتهای تحتانی استخوان‌های درشت‌نی و نازک‌نی می‌باشند که با استخوان قاپ مفصل می‌شوند و سطح تحتانی استخوان قاپ با سطح فوقانی استخوان پاشنه مفصل می‌گردد.
قوزک بخش واسط است بین ساق و پاشنه و آندورا به هم خوبی پیوند داده، مفصل بین آنها را نیرومند ساخته است و به لحاظ قرار گرفتن در این موضوع واسط از لرزش و لغزش مصون است. قوزک در واقع تماماً در بین ساق و پاشنه است، هرچند به سبب شکل خاص کف پا چنین می‌پندارند که به طرف خارج گرایش دارد.
استخوان زورقی در عقب به وسیله مرصلی با قوزک و در جلو با ۳ استخوان از استخوان‌های مچ استخوان‌های میخی و در سمت خارج با استخوان مکعبی پیوسته است.
استخوان زورقی با استخوان قاپ و استخوان مکعبی با استخوان پاشنه مفصل می‌شود
استخوان مکعبی را می‌توان استخوان مجزایی به شماری و اگر بخواهی می‌توانی چهارمین استخوان مچ محسوبش داری.
پاشنه در طرف عقب در زیر قوزک قرار گرفته است و استخوان سخت و مدور است تا در برابر ساییدگی و آسیب‌ها ایستادگی کند سطح زیرین پاشنه صاف است تا پا نهادن آسان باشد و قدم در موقع برخاستن بتواند به خوبی برقرار خود بچسبد اندازه استخوان پاشنه در حدی است که سنگینی بدن را بتواند به خوبی تحمل کند. شکل آن مثلث کشیده‌ای تقریباً به شکل مکعب مستطیل است که به تدریج باریک می‌شود و انتهای آن در کف پا به طرف خارج است تا گودی کف پا به تدریج از عقب به طرف وسط حرکت کند.
عمل مچ درپا همانند مچ دست نیست مچ دست از دو ردیف و مچ پا از یک ردیف استخوان تشکیل یافته است و استخوان‌های مچ پا از استخوان‌های مچ دست بسیار کمتر است زیرا نیاز کف دست به حرکت و در بر گرفتن بیشتر از نیاز قدم است فایده قدم بیشتر در پایداری دادن است زیاد زیاد بودن مفاصل و قطعات موجب می‌شد که استمساک و همچنین استواری بر روی چیزی که قرار گرفته است دچار اشکال شود زیرا زیاد بودن استخوان سستی و شکاف برداشتن زیاد را به بار می‌آورد. و اگر اصلاً تخلخلی وجود نداشت با زبازیان روبرو می‌شد زیرا در چنین وضعی گسترش و نرمش مناسب در کار نمی‌بود دانسته شده است که استمساک با افزایش تعداد و کاهش ابعاد بهتر انجام می‌پذیرد در حالی که برداشتن و بلند کردن با کاهش تعداد و افزایش ابعاد خوب‌تر صورت می‌گیرد.
کف پا از ۵ استخوان ترکیب شده است و هر یک از آنها با یکی از انگشتان می‌پیوندد هر ۵ استخوان در یک ردیف و پهلوی هم قرار دارند زیاد نیاز به آنها در درجه اول به محکم بودنشان است و در درجه دوم فایده آنها برداشتند و در برگرفتن است چنانکه انگشتان دست به برداشتن و در برگرفتن بیشتر نیازمندند.
هر یک از انگشتان پا استثنای انگشت ۶۰ از ۳ استخوان کوچک سلامیه استخوان ریزیابند و انگشت شست از دو استخوان کوچک تشکیل شده است.
استخوان‌ها به اندازه کافی سخن گفتیم اگر همه استخوان‌ها را بشماریم تعداد آنها — بدون در نظر گرفتن استخوان‌های سمسانی و استخوانی که شبیه حرف (ل) یونانی است — به ۲۴۸ استخوان می‌رسد.
امروزه می‌دانیم بدن انسان از ۲۰۶ استخوان تشکیل شده است.
