وینستون اسمیت، کارمند دفتریِ سادهلوح و متفکر ۳۹ساله، در وزارت حقیقت (وزارتی در کتاب ۱۹۸۴ جورج اورول که کارکنان آن به تحریف روزنامههای گذشته برای ایجاد تطابق با وقایع کنونی و حمایت از حکومت مشغول بودند) کار میکند. کار او بهروزکردن مقالههای روزنامههای قدیمی و اسناد است، به گونهای که با تغییرات اوضاع تطابق داشته باشد. او شغل مهمی دارد. بازبینی گذشته به طوری که توهم خطاناپذیر بودن دولت را ایجاد میکند و به آن کمک میکند تا قدرت مطلق را به دست بیاورد.
تحریف تاریخ به این شکل، همانطور که در رمان کلاسیک ۱۹۸۴ جورج اورول دیدیم، امروزه هم زنده و پابرجاست. شاید برایت غافلگیر کننده باشد بدانی یک وینستون کوچک در مغز تو هم مشغول کار است. از آن بدتر، در حالی که در رمان اورول، وینستون از کار خود رنج میبُرد و آخر سر هم علیه حکومت طغیان کرد، وینستونِ درون مغز تو با بازدهی بسیار بالا، طبق فرمان اهداف و آرزوهایت، عمل میکند. او هرگز علیه تو قیام نخواهد کرد. او با ظرافت و بدون هیچ تلاشی حافظهی تو را بازنویسی میکند، طوری که حتی خودت هم متوجه کار او نمیشوی. وینستون نظرات اشتباه پیشین تو را با احتیاط و بدون اشتباه از ذهنت پاک میکند. وقتی یکبهیک آنها پاک میشود، باور میکنی در طول این مدت حق با تو بوده.
سال ۱۹۷۳، دانشمند علوم اجتماعی اهل آمریکا، گرگوری مارکوس، از ۳۰۰۰ نفر خاص نظرات خود را در مورد مسائل جنجالبرانگیز سیاسی، مانند قانونی شدن مواد مخدر، بیان کنند. بازهی پاسخهای آنها از «کاملاً موافقم» تا «شدیداً مخالفم» بود. ۱۰ سال بعد، او بار دیگر با همان افراد دربارهی همان موضوعات مصاحبه کرد و از آنها پرسید ۱۰ سال پیش پاسخشان چه بوده. نتیجه: آنچه فکر میکردند پاسخ آنها در سال ۱۹۷۳ بوده و تقریباً مشابه عقیدهی کنونیشان است و با نظرات اصلی آنها در ۱۹۷۳ بسیار اختلاف داشت.
ما ناخودآگاه نظرات پیشین خود را طوری با نظرات کنونی خود مطابقت میدهیم که از پذیرش امکان خطاپذیر بودن خود پرهیز کنیم. این یک استراتژی هوشمندانه بهنظر میرسد، زیرا فارغ از اینکه ما چقدر اشخاص محکمی باشیم پذیرش اشتباهات از نظر احساسی برایمان دشوار است. اما این کار، عقلانی نیست. آیا هر بار که متوجه اشتباه خود میشوی نباید فریاد شادی سر بدهیم؟ هرچه باشد، چنین اعترافاتی باعث میشود دوباره چنین اشتباهی نکنیم و یک گام به جلو برداریم. اما ما اینطور به قضیه نگاه نمیکنیم.
آیا این امر به آن معناست که مغز ما شامل هیچ خاطرهی دقیقی نمیشود؟ قطعاً نه! هرچه باشد، تو دقیقاً لحظهای که همسرت را اولین بار ملاقات کردی به خاطر داری، انگار عکس آن را در ذهنت داشته باشی. دقیقاً به خاطر میآوری که در یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، وقتی خبر حملهی تروریستی به نیویورک را شنیدی، کجا بودی، مگر نه؟ یادت میآید با چه کسی داشتی صحبت میکردی و چه احساسی داشتی. خاطرات ما از یازدهم سپتامبر به شکل اعجابآوری زنده و باجزئیاتاند. روانشناسان به این خاطرات حافظهی فلاش میگویند، چون مثل یک عکس که در برابر شماست انکارناپذیرند.
اما اینطور نیست خاطرات روشن مثل دیگر بخشهای حافظه دچار ایرادند. آنها محصول بازسازی ذهنیاند. اولریش نایسر، یکی از پیشگامان حوزهی علوم شناختی، آنها را بررسی کرد. سال ۱۹۸۶، یک روز پس از انفجار شاتل فضایی چلنجر، او از دانشجویان خودخواست واکنشهای خود را همراه واکنشهای خود را همراه با جزئیات بنویسند. سه سال بعد، مجدداً با آنها مصاحبه کرد. فقط کمتر از ۷ درصد اطلاعات جدید با نوشتههای قدیمی کاملاً منطبق بود. در واقع ۵۰ درصد مصاحبه در دوسوم موارد با نوشتههای قدیمی اختلاف داشت و در ۲۵ درصد موارد نیز هیچ اشتراکی بین مصاحبه و نوشته وجود نداشت. نایسر یکی از این برگههای تناقضآمیز را انتخاب کرد و آن را به صاحبش نشان داد. جواب او این بود «میدانم این دستخط من است، اما فکر نمیکنم من این را نوشته باشم.» این سؤال باقی میماند که چرا خاطرات روشن تا این حد حقیقی به نظر میرسند؟ هنوز جوابش را نمیدانیم.
میتوان با اطمینان تصور کرد نیمی از چیزهایی که به خاطر داری اشتباهاند خاطرات ما با بیدقتیهای بسیاری، از جمله خاطرات روشن که بیخطا به نظر میرسد، آلوده شدهاند. اعتماد کردن ما به آن هم میتواند بیضرر باشد، هم کشنده. در نظر بگیر پلیس از شاهدان عینی برای شناسایی مجرمان بسیار استفاده میکند. اعتماد کردن به این شهادتها بدون بررسی بیشتر بیمبالاتی محض است، حتی اگر شاهد کاملاً مطمئن باشد به سادگی میتواند مجرم را شناسایی کند.