دو جعبه داریم. جعبهی الف حاوی ۱۰۰ توپ است، ۵۰تا قرمز و ۵۰تا مشکی. جعبهی ب هم ۱۰۰ تا توپ دارد، اما نمیدانی چندتایشان قرمزند و چندتایشان مشکی. اگر بدون نگاه کردن یکی از جعبهها را برداری و توپ قرمز از آن بیرون بیاوری، ۱۰۰ دلار برنده میشوی. کدام جعبه را انتخاب میکنی؟ الف یا ب؟ اکثر مردم جعبهی الف را انتخاب میکنند.
بیاید با همین جعبهها یک بار دیگر بازی کنیم. ایندفعه اگر توپ مشکی برداری، ۱۰۰ دلار میبری. الان سراغ کدام جعبه میروی؟ اغلب مردم دوباره جعبهی الف را انتخاب میکنند. اما این غیرمنطقی است! در دور اول، تو فرض کردی جعبهی ب توپ قرمز کمتر (و توپ مشکی بیشتری) دارد. بنابراین، بهلحاظ منطقی باید این بار جعبهی ب را انتخاب کنی. نگران نباش. برخلاف انتظار در این خطا تنها نیستی. به این نتیجه پارادوکس السبرگ میگویند که به احترام دانیل السبرگ، روانشناس سابق هاروارد، اینطور نامگذاری شده است (بد نیست بدانید او بعداً اسناد فوق سری پنتاگون را به رسانهها لو داد، اتفاقی که منجر به سقوط نیکسون، رئیس جمهور وقت شد.)
پارادوکس السبرگ به طور تجربی ثابت میکند ما احتمالات معلوم را به احتمالات نامعلوم ترجیح میدهیم.
بنابراین به مباحث ریسک و عدم قطعیت (یا ابهام) و تفاوت بین آنها میرسیم. ریسک یعنی اینکه احتمالات معلوماند. عدم قطعیت یعنی احتمالات نامعلوملند. بر اساس ریسک، شما میتوانید تصمیم بگیرید قمار بکنید یا نه، اما در قلمرو عدم قطعیت اتخاذ تصمیم بسیار دشوارتر است. واژههای ریسک و عدم قطعیت به اندازهی کاپوچینو و اسپرسو اشتباه گرفته میشوند، البته با عواقب جدیتر. تو با ریسک میتوانی محاسباتت را انجام بدهی، ولی با عدم قطعیت نمیتوانی. دانش ۳۰۰سالهی ریسک، آمار نامیده میشود. استادان فراوانی با آن سروکار دارند، اما حتی یک کتاب درسی هم دربارهی موضوع عدم قطعیت وجود ندارد. بههمیندلیل، تلاش میکنیم عدم قطعیت را در طبقهبندیهای ریسک وارد کنیم، اما واقعاً جایی برایش نیست. به این دو مثال دقت کن: یکی دربارهی پزشکی (که صدق میکند) و یکی از اقتصاد (که صدق نمیکند).
میلیاردها انسان روی زمین زندگی میکنند. اندامهای ما تفاوت زیادی با هم ندارند. همهمان قامت تقریباً یکسانی داریم (قد هیچکس ۳۰ متر نیست) و سنوسال مشابه (هیچکس ۱۰هزار سال یا یکهزارم ثانیه عمر نمیکند). اغلب ما دو چشم، چهار دریچهی قلب و ۳۲ دندان داریم. در واقع، متجانس هستیم؛ شبیه به همدیگر، همانطور که موشها شبیه هماند. بههمیندلیل، بیماریهای مشابهی هم وجود دارند و کاملاً منطقی است اگر مثلاً بگوییم «۳۰ درصد ریسک وجود دارد که به خاطر سرطان بمیری.» بهعبارت دیگر، این ادعا بیمعناست «۳۰ درصد احتمال دارد ارزش یورو ظرف ۵ سال آینده با کاهش مواجه شود.» چرا؟ چون اقتصاد در حوزهی عدم قطعیت قرار میگیرد. میلیاردها واحد پولی قابلمقایسه وجود ندارد که از پیشینهی تاریخی آنها بتوانیم چنین احتمالاتی را محاسبه کنیم. تفاوت بین ریسک و عدم قطعیت تفاوت بین بیمهی عمر و قرارداد معاوضهی اعتباری را توصیف میکند. CDS (Credit Deafult Swap) نوعی سیاست بیمهای در قبال مشکلات خاص مانند ناتوانی شرکت در پرداختهاست. در مورد اول (بیمهی عمر)، در حوزهی قابل محاسبهی ریسک هستیم؛ در مورد دوم (سی.دی.اس.)، با عدم قطعیت مواجهایم. این سردرگمی در ایجاد بحران مالی سال ۲۰۰۸ نقش داشت. اگر چنین عباراتی را نشنیدید، نگران نشوید «ریسک تورم حاد فلان درصد است» یا «ریسک ارزش خالص دارایی بهمان است.»
برای اجتناب از قضاوت عجولانه، باید یاد بگیری عدم قطعیت را تحمل کنی. کار سختی است و نمیتوانی همواره بر آن تاثیر بگذاری. آمیگدال تو نقش حیاتی ایفا میکند. آمیگدال منطقهای به اندازهی بادام در وسط مغز انسان است که مسئولیت پردازش احساسات و خاطرات را بر عهده دارد. بسته به ساختار آمیگدال ذهنت، عدم قطعیت را آسانتر یا دشوارتر تحمل میکنی. این بهخصوص در جهتگیریهای سیاسیات آشکار است. هرچه از عدم قطعیت متنفرتر باشی، محافظهکارانهتر رأی میدهی. دیدگاههای سیاسی تو تا حدی ریشههای بیولوژیکی هم دارند.
در هر دو حالت، هر کسی که امیدوار است شفاف فکر کند باید تفاوت بین ریسک و عدم قطعیت را متوجه بشود. فقط در چند حوزهی محدود میتوانیم روی احتمالات حساب کنیم: کازینوها، پرتاب سکه و کتابهای احتمالات. اغلب اوقات با مشکل عدم قطعیت مواجهایم. یاد بگیر با آن کنار بیایی.
؛