تجربه من از داشتن اکسی بیمارصفت که نمیتونست من رو فراموش کنه و دچار به استاک دیجیتال بود.
این آدم سالهاست من رو دنبال میکنه. محتوا هجو به گوشی من و خانوادهام ارسال میکنه. گوشیم رو از طریق لینک و سشن جعلی آلوده بکنه. با خودش ذوق میکنه که اوه پسر، خفن رو از رو من ساختن. ساقیم بهم گفته به من حسادت میکنه. دلش برام تنگ شده. اگه اینطوریه که خیلی گاوه که نمیفهمه عمیقا و صادقانه دوستش داشتم :|
دراگ، مخدر، توتون، ماشروم، عرق و گل سنگین از منابع آنتراستد نزن لطفا.
و چرا چنین میکنی؟ چون بهت گفتم نه. به کارهای زشت و بچهگانهات گفتم نه. ببخشید که هیچجوره تایپم نبودیو و نیستیو نه یعنی نه.
و بایستی به زبان خودت با خودت صحبت کرد. از احترام و دوستی و ملاطفت چیزی حاصل نخواهد شد. باید این دست تجربهها نوشته بشه.
مخصوصا توی جامعه ما اینجور قضایا زیادن. چون امنیت شبکه و این داستانها در اینجا آفیشیالی به چوخ بنده.
از طریق دستکاری شبکه، محتوا ارسال می کنه. من به صفحه فیشینگ هدایت میشم. پشت در لنگ انداختی. داخل ترافیک شبکه منی. محتوای درخواستم رو دستکاری میکنز. من و افراد خانوادهام اکسپلور طبیعی پلتفرم رو نداریم. من نمیتونم گیم بازی کنم چون این فرد میره و بات کلاون میسازه برای وقت گذروندن با من. میره داخل کانالهایی که هستم کامنت میذاره، محتوا ارسال میکنه. کاری میکنه نتونم داخل ویرگول بنویسم. محتوایی که میدیدم چیزی بود که اون برام پسند کرده.
و دوست دختری داره، که از طبقه با فرهنگ پایینی از جامعه هست.
پیامکهای نامفهوم و مزاحمتگونه. و این چرخه و سیکل رقتانگیز سالهاست ادامه داره. به شدت مقایسهگره. و تصورات ساختگی داره و ناتوان در فراموش کردن اونهاست.
به ظاهر احمق و نادون خطابم میکنه. کسی که تاکسیکه گویا منم. کسی که آویزونه منم. کسی که حسادت میکنه منم.
و من؟ سالهاست مهاجرت کردم. مشغول به تحصیلم. دو ساله رابطه جدی و نامزدی خودم رو دارم. امسال فارغ التحصیل میشم. و برای تخصص پزشکی دارم آماده میشم.
کرکتر جینکس رو میشناسید؟ آدمی با سابقه افسردگی ماژور. اعتیاد خودارضایی شدید. برنامه برای خودکشی و
جالبه که اینها رو به من نسبت میده. ظاهر قشنگی نداره. رو به طاسیه. کاراکتر شدیدا درونگرا. و میتونم به جرئت بگم بیقید و بند. حتی نسبت به کاراکترای فانتزی.
این تیپ اخلاقی کثیفیه. معمولا دچارعزت نفس خیلی پایین هستن. و سعی میکنن فکرهای شما رو کنترل کنن. تنها دستاوردشون اینه که انرژی میگیره با پایین کشیدن یکی که ازش شرایط بهتری داره. و خودشو معصوم نشون بده. تنها روش ممکن نسبت به وزوز اینجور افراد در پس زمینه زندگیتون، که شامل حضور مداومش، الفاظ رکیک و محتوای ناموسی لایق خودشه، اینه که تا همیشه میوتشده ببینیدش.
حالا اینکه خیلی علاف و بیکاره بحث امروز ما نیست.
وقتی یه بزرگتر همراهیش میکنه. وقتی اوشون که کارمنده با پوشش توجیه و صلاحیت داشتن همراهیش میکنه و مهر تایید و پرورش در قالب فرهنگیان بر کارهاش میزنه، یکم زیادی شرمآوره.
وقتی جلوی باد کولر نشستی و از دور هر صفتی که آزارت میده رو برچسب روی پیشونی دیگران میدونی. آیا شغلت ترول در فضای مجازیه؟ یا تفریح این جوان ایرانی و تحصیلکردهمون اینطوریه؟
و متاسفانه دختر ساده و کم اعتماد به نفسی همین الان هم در یک رابطه عاطفی با کمپلکس ویژگیهای درخشان چنین موهبت الهییی وجود داره. و تحت کنترل کامل چنین فردیه. مثل موم توی دستشه. و پشتیبانی عاطفی از رفتارهای بیمارگونهاش داره.
و خب طبیعتا حمایتش میکنه. برحسب نیازهایی که بهش داره.
با چند متخصص علائمش و سلسه کارهاش رو با مدرک در میون گذاشتم و تایید میکنن که این شخص واضحا بیماره. و در زمان مناسب از طریق خانوادهاش اقدام کن و واکنش مستقیم بهش نده.
و تو مدرک جمع میکنی که یک روز در زمان موعود با پدرش مسئله رو عنوان بکنی. پدری که مثلا فرد تحصیلکرده و موجه و اسم و رسمداری توی جامعه است. و چنین کاپ افتخاری رو به بشریت هدیه کرده.
با وقاحت تهوعآوری، تو رو وابسته و دلتنگ نشون میده. بعد سعی میکنه تحقیرت کنه. در ملغمهای از بازیها و برچسبهای روحی.
در ابتدا تو چون تجربه و تعریفی از یک ارتباط سالم نداشتی. سالها درگیر قطع کردن ارتباط باهاش میشی. سالها بعد میرسه که از تجربهات در رابطه با حضور پشهگونه و سوسکگونهاش در زندگیت کتاب پرفروشی هم مینویسی.
سعی میکنه بعد از این نمایش هجویات، محبت تو رو گدایی بکنه. اسمش رو لطف بذاره. و وقتی میبینه هنوز هم چیزی نصیبش نمیشه سعی میکنه اختصاص دادن عمرش به کاری که شایستگیش رو داره، ادامه بده.
حالا میخوایم با چند تا قضیهی تاکسیکشناسی به لطف و کرم اساتید جلو بیایم. که شامل حال این طاعون قرن ما هم میشه. با من همراه باشین.
گس لایت (gas light) اسم یه فیلمی بود که در دهه 1940 ساخته شده بود. فیلم، یک فیلم روانکاوانه بود درمورد مردی که دائما به همسرش میگه زن چیزهایی رو میدزده و آنقدر تکرار میکرد که زن دچار بحران میشد و فکر میکرد واقعا دزدیده اما به خاطر نمیاره.
یواشیواش با این اشباع کردن زن، با این تلقینها، زنه حتی باور میکنه و این خاطرات توی ذهنش ساخته میشه.
اینکه داستان چطوری پیش میره نمیگیم که اگر کسی خواست ببینه اسپویل نشه.
اما این اصطلاح بر اساس همین فیلم وارد زبان روانکاوی شد.
آزمایشهای زیادی در سنجش اثر گس لایتینگ طراحی شده. یکی از این آزمایشها روی یه تعدادی دانشآموز بود که بهشون القا میشد یه چیزی که اصلا توی اتاق نبوده، وجود داشته و یکیشون برداشته. آنقدر مصرانه و با جدیت و اطمینان این گزاره به دانشآموزها القا میشد و ازشون سوالجواب میشد که کمکم تکتکشون باور کردن اما نمیدونستن دقیقا چه اتفاقیه. فقط باور کرده بودن که شاهد یه همچین اتفاقی بودهاند که یه نفر اومده اون چیز رو برداشته.
این اتفاقیه که توی خیلی از روابط سمی میفته. اگر میبینید چیزی رو واقعا فکر میکنید انجام ندادید، ندیدید، نشنیدهید و طرف مقابلتون دائما اصرار داره که این اتفاق افتاده، باید احتمال بدید طرف مقابل داره گسلایتتون میکنه. اون سعی میکنه با دستکاری کردن خاطراتتون مجبورتون کنه چیزهایی رو باور کنید که بهشون واقعا باور ندارید، چیزهایی رو تصور کنید که ندیدید، اقرار کنید که یه حرفهایی رو زدید در حالی که نزدید، تصور کنید چیزهایی رو دوست دارید که دوست ندارید و اون هی بهتون القا میکنه که شما همیشه یه چیز به خصوصی رو دوست داشتید یا اعلام کرده بودید خواهانش هستید در حالی که نبودید.
این خیلی چیز ترسناکیه. چون مغز ما به طور خودکار یواشیواش خاطرات رو دستکاری میکنه تا از روان ما محافظت کنه؛ وقایع تلخ رو محو کنه و چیزهایی که توان تحملش رو داریم نگه داره. تصور کنید حالا یه عامل خارجی بیاد به این ساختارهای خودکار مغز جهت بده به نفع خودش یا برای یک هدف مشخص.
خیلی فیلمها هم ساخته شده درمورد این اتفاقی که توی مغز میفته. فیلمهایی که درمورد یه جور دیگه به یادآوردن خاطراته. یا درمورد اینکه کلا یه نفر همه چیز رو برعکس به یاد بیاره، یا اینکه بین اینکه روایت خودش از یه خاطره درسته یا روایت دیگران گیر میکنه و آخرش هم معلوم نمیشه کی داشته راست میگفته و بیننده گیر میکنه بین اینکه آیا طرف مقابل شخصیت اصلی داستان هدفمند با مقاصد مشخص گس لایت کرده بود یا نکرده بود؟
این رو گفتم که حواستون باشه. انسان برخلاف الدرم بلدرمش بسیار آسیبپذیره و مغز با تمام قابلیتهای شگفتانگیزش بسیار قابل دستکاری شدنه.
خیلی زیاد مراقب باشید که گزارههایی که دریافت میکنید با چه شیوهای، چه بسامدی، چه تکنیکهای زبانییی و با چه میزان اطمینانی داره بیان میشه.
داره بهتون القا و تزریق میکنه یا داره صرفا سوال میشه؟
گوینده جمله رو به صورت گزارهی خبری مطلق بیان میکنه.
مثلا تو سیب رو خوردی؟
تو سیب رو خوردی.
تو جمله اول داره از شما پرسیده میشه. شما تعیین میکنید که بله یا خیر. اما توی جمله دوم داره به شما گفته میشه که تو اصلا خوردیش. سوالی توش نیست و گوینده کاملا مطمئنه از فکت بودن این جمله. حتی اگر شما بدونید که فکت نیست. سی بار تکرارش بکنه شما باور میکنی که سیبه رو خوردی.
مراقب خودتون باشید و یه شیلد از تفکر انتقادی دور مغزتون بسازید. یه روزهایی هست حتی اگر تمام دنیا یه چیزی رو به شما القا بکنن باید سفت سر جاتون وایسید و تن ندید به باورش. شاید حتی ربطی به رابطه نداشته باشه، توی هجمههای رسانهای مثلا، توی تبلیغات، توی بازجویی، توی مدرسه، همه جا...
شاید آگاه بودن به وجود چنین مکانیزمی کمک کنه یه ذره محافظت از مغز و روانمون آسونتر و امکانپذیرتر بشه. ولی اگر هیچ ایدهای در این مورد نداشته باشیم کاملا آسیبپذیر و مثل خمیر بازی حاضر و آماده هستیم که هر جور دلشون میخواد به ذهنمون شکل بدن.
این ازین پارت والسلام.

این اواخر توی روابطی که از بیرون شاهدشون بودم متوجه یه الگوی تکرارشونده شدم.
یکی از طرفین رفتارهایی میکنه که در نگاه اول هیچ دلیل عقلانییی براش پیدا نمیکنیم. همهاش از خودمون میپرسیم چرا رابطهی به این خوبی (که صادق باشیم اصلا چنین نبود) به اینجا کشیده شد؟ چرا دیگه مثل روزهای اول نمیتونیم همدیگه رو دوست داشته باشیم؟
همین چند وقت پیش فیلم enemy رو دیدم و ناگهان انگار که این الگوها رو توی ذهنم منظم کرده باشه. نگران نباشید. توی این متن قرار نیست فیلم رو اسپویل کنم.
اما واقعا داستان چیه؟
چیزی که من از رصد این ماجراها دستگیرم شد این بود:
اون تب و تاب عاشقانهای که توی اوایل رابطه هست شبیه یه غشا میمونه که روی لایههای مختلف شخصیت ما رو میپوشونه. ماهها یا شاید حتی سالهای اول همه چیز رو از پشت این غشا میبینیم. هر دو طرف. اما بالاخره یه روز یواشیواش فرسوده میشه و ازش میآیم بیرون.
بعد شروع میکنیم با لایههای عمیقتر و پایدارتری که از کودکی در ما نهادینه شده رفتار کردن و فهمیدن طرف مقابل. با آسیبها، عقدهها یا رواننژندیهامون.
ممکنه خودمون فکر کنیم درگیر فرسایش عشق شدیم. ولی درواقع این متفاوت از فرسایش عشقه. توی فرسایش عشق ما دیگه احساس میکنیم سرمایهی عاطفیمون توی ابعاد دیگهی زندگی از دست رفته و خستهایم.
اما توی این مورد، احساس میکنیم تازه طرف مقابلمون رو داریم میشناسیم. چیزهایی ازش که برامون آزاردهندهست. از خودمون میپرسیم روز اول چطور اینها رو ندیدم؟ این آدم از اول هم همینطوری بود یا اینها جدیده؟
هیچ کدوم. شما فقط از مرحلهی چشمبسته دوست داشتن خارج شدید و حالا تازه وارد جنبهی عاقلانهی داستان شدید. البته که در گذشته هم اینها وجود داشته اما شما به یاد نمیارید. شاید چون طرف مقابل هم قد شما توی همون غشای عاطفه پوشیده شده بوده.
اما این جنبهی تازهای که داریم میشناسیم واقعا چیه؟

بیاید یه مثال براتون بزنم.
روز اول رابطه شما یه آدم مقتدر و ثابت قدم میبینید و به نظرتون خیلی مطلوب و خوشاینده. این آدم قویه. کاملا مجذوبش میشید چون به نظرتون این یه خصیصهایه که برای زندگی لازمه و انعطاف شما رو تعدیل میکنه.
اما حالا بعد چند سال، احساس میکنید این آدم بیشتر لجوجه و سعی میکنه همه چیز رو در قالب استانداردهای خودش جا بده. در حالی که حتی شاید استانداردهاش درست نباشه یا این موضوع اصلا بهش ربطی نداشته باشه.
شما امروز یه آدم اقتدارگرا میبینید.
این موضوع میتونه در شکلهای مختلف بروز پیدا کنه. مثلا حسادتی که روزهای اول نبود و الان هست. مثل مقایسهی جایگاه اجتماعی که روز اول نبود و الان هست (یا شاید هم از روز اول بود و فقط بیان نمیشد).
مثل مقایسهی جایگاه شغلی، پیشرفتها و سطح درآمد.
پیشنهادها و توصیههای زندگی که شما درخواست نکردید و ناگهان مثل آرپیجی به سمتتون روانه میشه.
مثل انتقاداتی که به لحاظ فنی و از منظر اصول نقد، وارد نیست. اما شما دوستش دارید. خیلی تحت تاثیر قرار میگیرید. نظرش براتون مهمه.
شروع میکنید نقدها رو اعمال کردن.
بعد یه مدت به خودتون میاید و میبینید انگار دیگه شبیه خودتون نیستید. شبیه عروسکی هستید که یه نفر دیگه داره مدل خودش لباسی رو به تنتون میدوزه اما هرقدر هم این عروسک رو دستکاری میکنه، باز هم احساس رضایت نمیکنه. یه جایی کم میارید.
شاید هم این قضیه برعکسه. اون آدم به شما میگه که شما دارید این کار رو باهاش میکنید.
ماجرا چیه؟
من اسمش رو گذاشتم «عقدهی قدرت». توجه داشته باشید که من روانشناس نیستم اما این مشاهدات با ردانشناس در میان گذاشته شده و تایید شده. به همین خاطر اول شرحش رو گفتم بعد اسمش رو. خواستم منظورم مشخص باشه.
خب. این عقدهی قدرت دقیقا حرف حسابش چیه؟

تا اینجا فهمیدیم که یکی از طرفین تلاش میکنه به شکلهای غیرمستقیمی دیگری رو تحت کنترل بگیره.
اما چرا؟
این اتفاق بیشتر وقتی میفته که طرف کنترلگر احساس میکنه پارتنرش داره پیشرفت میکنه. داره قدرت میگیره. تا زمانی که این رشد عیان نیست با این موضوع مشکلی نداره. اما وقتی به چشمش میاد، شروع میکنه اذیت کردن.
طرف دیگهی رابطه تا یه مدت در نقش سلطهپذیری ممکنه فرو بره چون فکر میکنه ایراد از خودشه. اما بعدش احساس میکنه خسته شده چون دائما داره نقش بازی میکنه. باید دائما مثل یه بچه سمت کنترلگر رو گول بزنه که بهش این حس رو بده که هنوز در موقعیت کنترله. ناگهان سلطهپذیر به خودش میاد و میبینه دائما توی رابطهای که قرار بوده حباب امنش باشه، دائما داره خودسانسوری میکنه و نمیتونه ذوقش رو از اتفاقات خوبی که براش میفته نشون بده. حتی پنهانش میکنه. وانمود میکنه براش مهم نیست. توی همین نقش بازی کردنها، ذوقش به آرومی برای ادامه میمیره و بعد احساس میکنه این رابطه دیگه شبیه روزهای اولش نیست. هنوز هم فکر میکنه کجا رو اشتباه رفتیم؟
ممکن هم هست هیچ کدوم اینها اتفاق نیفته.
یه وقتهایی عقدهی قدرت به شکل خیانت، تحریک کردن حسادت، عیبجویی، یا نادیده گرفتن طرف دیگه بروز پیدا میکنه.
چون میخواد نشون بده یه عالمه گزینه داره. حتی اگه ردش کردی. یا بگه که بدون طرف سلطهپذیر اذیت نمیشه اما دیگری بدون اون اذیت میشه.
چقدر نوشتن درمورد دوتا سوم شخص با مشخص کردن نقشهاشون سخته.
حال ندارم ادیت کنم.
بیاید از اینجا به بعد متن رو اینطوری بنویسیم.
بیاید خودمونو توی نقش قرار بدیم. فرض کنیم شما طرف سلطه پذیرید و دیگری سلطهگر. باشه؟
داشتم میگفتم.
طرف سلطهگر میخواد تمام ویژگیهای خوبی که کسب کردی رو نادیده بگیره و به جاش کوچکترین اشتباهاتت رو برجسته کنه.
گاهی حتی اشتباهی نکردی، فقط مطابق سلیقه و مرام لجنش نیستی، شروع میکنه یه مسئله کاملا شخصی و سلیقهای رو روش برچسبهای منفی میزنه تا بگه که یه ویژگی منفیه.
شروع میکنه کارهایی که میدونه اذیتت میکنن انجام میده و کاملا نادیده میگیردت. تو میدونی که اون کاملا آگاهه این موضوع اذیتت میکنه.
میاد ماجرای لاس زدنش با دیگران رو برات تعریف میکنه.
شاید هم خیلی از این کارها رو داره ناخودآگاه میکنه و بهشون فکر نکرده. فقط انجامش میده. لایههای ناخودآگاهش به شدت روی رفتارش اثرگذاره اما خودش متوجه نیست و حتی به انگیزههاش فکر نمیکنه.
گاهی فکر میکنیم طرفمون از افسردگی یا دوقطبی رنج میبره. هی باهاش سازش میکنی، هی باب دلش راه میای تا حالش بهتر شه. سعی میکنی کارهایی که میگن باید با آدمهای افسرده کرد بکنی. تشویقش میکنی با یه مشاوری چیزی حرف بزنه. ولی هیچی سر جاش نیست هنوز.
یه وقتهایی عقدهی قدرت با حس خطر شروع میشه. طرف احساس میکنه رابطه در آستانهی پایانه و میخواد کسی باشه که اول کات میکنه. انگار اگر خودش زودتر کات نکنه امتیاز این مرحله رو از دست میده یا تحقیر میشه.
میترسه با کسی باشه که گزینههای بیشتری داره و فکر میکنه خودش اگر نشون نده گزینه داره از طرف مقابل آسیب میبینه. پس میخواد بگه منم میتونم.
حس میکنه بدون تو داغون میشه، اما میخواد پنهانش کنه. پس تو رو پس میزنه که ثابت کنه بدون تو حالش خوبه.
یه مورد دیگهای که ممکنه شما عقدهی قدرت رو شناسایی بکنید؛ توی مواردیه که میبینید طرف مقابلتون یه نفر رو قبول نداره ولی بهش احترام میذاره و تحملش میکنه، فقط چون به نظرش اون آدم یه سری امتیازات یا موقعیتها داره.
این خیلی ترسناکه. چون شما متوجه میشید طرف مقابلتون این قابلیت رو داره که خیلی راحت کتمان و تظاهر بکنه، یا با هر چیزی سازش بکنه. این رو توی آدمهایی میبینید که مثلا وقتی میفهمن یه نفر خیلی پولداره یا پوزیشن شغلی و اجتماعی خوبی داره، سریع رفتارشون عوض میشه. حتی وقتی یه چیز کسشعر تخمی میبینن از اون آدم قدرتمند، بازم تاییدش میکنن یا از نقد کردنش پرهیز میکنن و هی میگن «ولش کن» یا «اهمیت نده». به سادگی از فاحشترین خطاهای آدمهایی که پول یا موقعیت دارن رد میشن و به روی خودشون نمیارن. آدمهایی که زیادی دودوتاچهارتا میکنن این علائم رو زیاد نشون میدن.
یه مدل دیگهاش اینه که طرف سلطهخواه تو رو سر مسائل مختلف و خیلی ابتدایی و روشن لنگ در هوا نگه میداره. نظر روشنش رو بیان نمیکنه.
من هیچ وقت فکر نمیکردم این مدل رفتارها توی رابطه خیلی رایج باشه. توی زندگی اجتماعی زیاد دیده بودم اما فکر نمیکردم به رابطه راه پیدا بکنه.
اما اخیرا چندین نفر رو دیدم که توی شرایط مشابه هستن. تقریبا این الگو توی تعداد بالایی از رابطههای بلندمدتی که اطرافم دیدم تکرار شده.
به همین دلیل فکر میکنم این الگو از اول وجود داشته فقط نهفته بوده. بعد یواشیواش میاد بالا.

پینوشت مهم: خداوکیلی خودت بودی به یکی لنگهی خودت چی میگفتی؟ حالا اینکه یه عده تاییدت میکنن دلیل نمیشه بالغ شده باشی یا که مرامت ذرهای شبیه به غیرت مرتضیعلی و سینهی ستبر عباسمون بشه مشتی. 🤢
امیدوارم یا سیب تحولی چیزی به سرت بخوره. 🌱
یا که کلا بیخیال ستارهی داوود تووی طالع من یکی بشی، و با همین فرمون تختهگاز بری جلو. 🕊
پیش به سوی بینهایت، گسترش شرکت فسادت و فتح قلههای فیض و کمال بعدیت. 🤡