فصل نوزدهم — تشریح ساعد
ساعت در طول خود از دو استخوان به هم چسبیده به نام استخوانهای زن ترکیب شده است. استخوان بالایی که در ادامه انگشت شست میآید باریکتر است و زند زبرین نامیده میشود. استخوان پایینتر ستمتر از زند زبرین است و ستبری آن از این است که بتواند چیزی را حمل کند و آن را زند زیرین مینامند. عمل زنده زبرین آن است که ساعد را پیچش و گسترش دهد و زند زیرین باز و بسته شدن ساعد را تأمین میکند. هر دو استخوان زن دارای بخش میانی باریک هستند، زیر ماهیچههای متراکم و سپر این بخش را از گرانباری ستبری بینیاز گردانیدهاند. لیکن متراکم بودن دو رأس آنها برای آن است که مفصلها که بدون گوشت و ماهیچه هستند در هنگام حرکت از بههمساییدگی و اصطکاک در امان باشند. برای این حفاظت باید زردپیهای زیادی بر آنان جای گیرد. زند زبرین انحنا دارد و مثل این است که از طرف داخل به سمت خارش پیچیدگی پیدا کرده است و این بدان منظور است که پیچیدن ساعد را تسهیل کند. زند زیرین مستقیم و بدون انحناس و این حالت برای باز و بسته شدن مساعدتر است.
فصل بیستم — تشریح مفصل آرنج
از مجموعه مفصل زند زیرین و زند زبرین با بازو، مثل آرنج به وجود آمده است. در انتهای زند زبرین یک فرورفتگی وجود دارد که بخش برجستهی انتهای خارجی بازو در آن جای میگیرد و به آن مفصل میشود. با چرخش برآمدگی بازو در فرورفتگی زند زبرین عمل باز شدن و پیچش انجام میگیرد. لیکن زند زیرین دارای دو زائده (آرنجی و منقاری) است.
Proc. Coronoideus, Proc. Olecrani.
و در بین این دو زائده یک بریدگی به شکل حرف C وجود دارد. این بریدگی سطح محدبی به وجود آورده است تا در بریدگی واقع در طرف بازو که دارای گودی دایرهای (قرقرهای استخوان بازو) است جای گیرد. با قرار گرفتن بریدگی بین دو زائده زند زبرین در بریدگی طرف بازو، مفصل آرنج شکل میگیرد. هرگاه بخش بریده با بخش بریدهی دیگر به طرف عقب و پایین حرکت کند دست گسترده میشود و هرگاه بریدگی دیواره از آن گودی که برآمدگی را در خود جای داده است جلوگیری کند مانع حرکت میشود و از گسترده شدن بیشتر دست جلوگیری میکند و در این حالت بازو و ساعد راست میایستند. هرگاه یکی از بریدگیها نسبت به دیگری به طرف جلو و بالا حرکت کند، آلت تا شدن برای ساعد پیش میآید و ساعد از طرف داخل بدن و از طرف جلو با بازو تماس مییابد. دو سر دو استخوان زند زبرین و زیرین در پایین به هم میرسند و یکی میشوند و گودی فراخی تشکیل میدهند که قسمت بیشتر آن در زند زیرین ایجاد میشود.
در متن عربی «زندالاسفل» به معنای زند زیرین آمده است که صحیح آن «زند زبرین» است.
بقیهی این سطح مشترک کوژ و صاف است تا از دسترس آسیب در امان باشد در عقب گودی زند زبرین زائدهای طولی (زائدهی نیزهای) وجود دارد که دربارهی آن بحث خواهیم کرد.
فصل بیستویکم — تشریح مچ
مچ از مجموعهی چند استخوان تشکیل شده است تا اگر آسیبی به آن وارد آید همهی آن را در بر نگیرد. مشت دارای ۷ استخوان است و استخوان دیگری نیز به آن افزوده میشود. هفت استخوان مشت در دو ردیف قرار دارند. ردیفی که بلافاصله بعد از ساعت قرار میگیرد بایسته بود که باریکتر از ردیف دیگر باشد، به این جهت این ردیف دارای سه استخوان و ردیف دوم متشکل از چهار استخوان است، چه استخوانهای ردیف دوم با استخوانهای کف دست و انگشتان مجاورت دارد و بایستی پهنای بیشتر داشته باشد. راس سه استخوان ردیف اول که به طرف ساعد است باریکتر و مجتمعتر و پیوستهتر است و رئوس دیگر آنها پهنتر و کم پیوستهتر میباشد. استخوان هشتم برای قوام بخشیدن به دو ردیف مچ نیست، بلکه برای حفاظت پیهایی است که از کف دست میآیند این سه ردیف یعنی ردیف سه استخوانی و ردیف چهار استخوانی و استخوان هشتم (استخوان نخودی) همه به هم نزدیک میشوند و در فرورفتگی مربوط به سر استخوانهای زند — همانطور که ذکر کردیم — قرار میگیرند و بر اثر این گردهمایی، مفصل باز و بسته شدن به وجود میآید. زائدهی نامبرده در زند زیرین (زائدهی نیزهای) در گودی محل به هم رسیدن استخوانهای مچ فرو میرود و مفصل پیچ خوردن و گسترده شدن را به وجود میآورد.
زائدهی نیزهای زند زیرین زائدهی مفصلی نیست. سطح مفصلی مثلثی، مثال زندهای زبرین و زیرین و ربات میانی مچ دست به آن میچسبند.
فصل بیستودوم تشریح شانهی کتف (استخوانهای کفدست)
کف دست نیز دارای چند استخوان است که هرگاه به یکی آسیبی رسید، بقیه در امان باشند و دست بتواند انحنایی داشته باشد که اجسام مستدیر را در برگیرد و مواد مایع را در خود نگه دارد. استخوانهای کف دست دارای مفصلهای محکم هستند و به هم مرتبط شدند تا از هم فاصله نگیرند و کف دست توان نگه داشتن جسم را داشته باشد و آن را رها نسازد. اگر پوست کف دست را بکنی، میبینی که این استخوانها چنان به هم پیوستند که فواصل آنها را نمیتوان به وسیله حس دریافت و با این همه به هم پیوستگی و نزدیکی باز چنان نرمشی در آنها هست که اگر کمی جمع شود در کف دست گودی به وجود میآورند. استخوانهای کف دست ۴تا هستند و با چهار انگشت پیوستگی دارند.
در کف دست ۵ استخوان «کفدستی» وجود دارد، چهار استخوان برای چهار انگشت و یک استخوان برای انگشت شست.
این استخوانها در محل مچ به هم نزدیکتر میشوند تا پیوند آنها با استخوانهای به هم پیوسته، همانند استخوانهای به هم چسبیده، به خوبی صورت گیرد و بعد از دور شدن از مشک به تدریج که به انگشتان نزدیکتر میشوند از هم فاصله بگیرند و زاویهای بین آنها به وجود آید تا پیوند آنها از انگشتان که با هم فاصله دارند به خوبی انجام پذیرد. گودی وسط کف دست را دانستی از چیست. مفصل مشترک بین مچ و کفدست به این ترتیب به وجود آمده است. که در انتهای استخوانهای موش یک گودی وجود دارد و برآمدگیهایی از استخوانهای کف دست که به وسیله غضروف پوشیده میشوند در آن جای گرفتهاند.
فصل بیستوسوم — تشریح انگشتان
انگشتان به گرفتن اشیاء کمک میکنند. این اندامها عاری از استخوان آفریده نشدند. چه اگر عاری از استخوان بودند مانند بسیاری از کرمها و نرم تنان آبزی حرکات مختلف ضعیفی انجام میدادند، لیکن برای اینکه حرکات آنها نیرومندتر باشد و ضعیفتر از حرکات ارتعاشی نباشد استخوانی خلق شدهاند. همچنین انگشتان به این جهت از استخوان یکپارچه تشکیل نشدهاند تا کنشهای آنها همانند کنشهای اجسام خشک و درهم کشیده دچار اشکال نگردد. همچنین هر انگشتی از سه استخوان (بند) تشکیل شده است نه بیشتر، و این نیز از آن جهت است که اگر تعداد استخوانهای انگشتان سه زیادتر بود، حرکات آنها بیشتر میشد و در گرفتن اجسام میبایست استحکام بیشتری داشته باشد و چون چنین استحکامی در کار نبود مسلماً به سستی و ناتوانی دچار میشدند و اگر تعداد استخوانهای هر انگشت از سه کمتر بود و مثلاً از دو استخوان تشکیل میشد، تندی (سختی حرکت) زیاد میشد و جنبش از حد لازم کاهش مییافت. از این روی تعداد آنها سهتا شد نه دوتا، چه نیاز به حرکات متنوع بیشتر از نیاز به استحکام و تندی بوده است. قاعدهی استخوانهای انگشت پهن و رأس آنها باریک است. سطح زیرین هر انگشتی به تدریج از سطح زبرین آن بزرگتر میشود. رأس انگشت از تمام جسم آن باریکتر است و این بدین منظور است که تناسب کامل بین جسم محمول و حامل آن برقرار باشد. استخوانهای انگشتان مستدیرند تا از پذیرش آسیب به دور باشند. این استخوانها بدون تجویف و بدون مغز استخوانی هستند تا در حرکت و گرفتن و کشیدن جسم پابرجاتر و استوارتر باشند.
انگشتان در سطح داخل فرو رفته و در سطح خارج محدب هستند تا عمل گرفتن، مالش دادن و لمس کردن را بهطور بهتری انجام دهند. کوژی یک انگشت در کنار کوژی انگشت دیگر نیست تا اگر نیاز باشد همانند استخوان واحدی عمل کنند و چنان به هم بپیوندند که مانند یک استخوان باشند. لیکن در دو کناره انگشتانی مانند شست و انگشت کوچک یعنی در کنارهای که با انگشت دیگر مماس نمیشوند، خمیدگی وجود دارد تا هنگام گره کردن مشت سطح محدبی به وجود آورند که از آسیب در امان باشد. در سطح داخلی انگشتان (کف دست) گوشت وجود دارد.
انگشتان فاقد عضلات گوشتی هستند و از بندها، وتر، پوشش بافت همبند و نسج لیفی چربی، همراه با عروق و اعصاب تشکیل شدند.
تا به آنها پستگاری بخشد و مانع لغزش جسم گرفته شده گردد. لیکن در سطح خارجی انگشتان گوشت وجود ندارد تا سنگینی ایجاد نشود و آنها بتوانند در مجموع جنگافزار مؤثری باشند. گوشت سرانگشتان از بقیهی جسم آنها بیشتر است تا در موقع به هم رسیدن چنان هموار شوند که مانند اجزاء بههمچسبیده عمل کنند. طول بندهای انگشت میانی از همه بیشتر است و بعد از آن بندهای انگشت بنصر و سپس بعدهای انگشت شهادت و آخرالامر بندهای انگشت کوچک به ترتیب ذکر شده کوچکتر میشوند تا در موقع بسته شدن همه برابر باشند و شکافی ایجاد نشود و همچنین این چهار انگشت با وسط کف دست بتوانند در موقع گرفتن اشیاء مستدیر، گودی به وجود آورند. عمل انگشت شست با هر یک از چهار انگشت دیگر همانند است و اگر در جای دیگری غیر از محل کنونی بود فایدهای نداشت. فرض کنیم که این انگشت در وسط کف قرار داشت، در این صورت امکان کارهایی را که بهوسیلهی کف انجام میدهیم از دست میدادیم و اگر در پهلوی انگشت کوچک بود هیچ یک از دوردست در هنگام بسته شدن و گره شدن برهمگرد نمیآمدند، در حالی که با گرفتن ۶۰ گرد هم میآیند.
گذشته از آن اگر ۶۰ در عقب بود چه وضعی پیدا میشد؟ — انگشت ۶۰ با استخوان کفدست پیوستگی ندارد تا فاصلهی بین ۶۰ و انگشتان دیگر تنگ نشود. اگر چهار انگشت از سویی و انگشت شصت از سوی دیگر بر شیئی گرد آیند، کفدست میتواند جسم بزرگی را در برگیرد. از طرف دیگر برای جسمی که در کفدست قرار میگیرد، انگشت شست بسان دریچهی اطمینانی است و انگشتهای کوچک و به نصر برای آن جسم مانند پوششی میشوند و آن را از جانب زیرینش پنهان میسازد.
استخوانهای ریز و مجوف انگشتان همگی به وسیلهی لبهها و گودیهایی در هم فرو رفتهاند، با همدیگر پیوستهاند و در بین آنها مادهی لزج و مرطوبی (مایع زلالی) وجود دارد. همهی همه استخوانها دارای مفصل هستند که با زرپیها به هم بسته شده، محکم گردیدهاند. مفصلها بهوسیلهی غشاءها با هم در تماس هستند. محتویات این مفصلها را استخوانهای بسیار ریزی تشکیل میدهند که آنها را سم سمسمانیه مینامند و مفصلها بهوسیلی همین محتوای خود محکمتر و استوارتر شدهاند.
«Sesamoid»: (استخوان کنجدی) تودهای استخوانی را گویند که در نسج وتری تشکیل شده باشد، مانند استخوانهای کشگک و استخوان نخودی. توجه داشت که تمام مفصلهای بین بندهای انگشتان دارای استخوانهای «سزاموئید» نیستند.
فصل بیستوچهارم — فائدهی ناخنها
آفرینش ناخنها مبتنی بر چهار فایده است:
۱_ ناخنها تکیهگاهی برای رئوس انگشتان هستند تا در موقع گرفتن اشیاء به سسی نگرایند.
۲_ انگشتان بهوسیلهی ناخنها میتوانند اشیاء کوچک و زیر را برچینند.
۳_ انگشتان عمل زدودن و ستردن و خاراندن را به وسیلهی ناخنها انجام میدهند.
۴_ در هنگام لزوم میتوانند جنگافزاری باشند.
سه فائدهی اول راجع است به انسان و فایدهی چهارم مربوط به جانوران میباشد.
ناخن دارای لبههای منحنی است تا کمتر آسیب ببیند. ناخن از استخوان نرم آفریده شده است تا بخش زیر آن که با ناخن در تماس است از گزند دور باشد و خراش و ترک در آن روی ندهد و چون ناخن همواره در معرض ساییدگی و پوستگی است، برای ترمیم خود همیشه نمو میکند.
استخوان نرم مادهی شاخی است نه استخوانی، در متن عربی آمده است: خلقت من عظام لینه.
