فصل سیزدهم — تأثیر ورزش بر نبض
اگر ورزش بهاعتدال انجام گیرد، حرارت غریزی در آغاز افزایش مییابد و نبض را نیرو میبخشد و نبض درشت میشود. از آنجا که در هنگام ورزش نیاز به نبض زیاد است و حرکت همیشه موجب افزایش نبض است، به سرعت و تواتر نبض افزوده میشود.
اگر ورزش طولانی و یا اینکه کوتاهمدت ولی بسیار شدید باشد، نیرویی که پیدا کرده است بههدر میرود و در نتیجه بر اثر گداختن گرمای غریزی ضعیف و کوچک میشود ولی سرعت و تواتر همچنان باقی میماند. این حالت ناشی از دو علت است: یکی نیازمندی زیاد به نبض و دیگری کوتاه آمدن نیرو در جبران بهوسیلهی بزرگگردانیدن نبض است. ولی بعد از آن، به هر اندازهای که از نیرو کاسته میشود، سرعت کاهش مییابد و تواتر نیز بههمان نسبت افزایش پیدا میکند. اگر ورزش همچنان دوام یابد و ورزشکار خسته شود، نبض بر اثر ناتوانی و تواتر زیاد مورچهای میگردد. اگر ورزش بهحد افراط رسد ورزشکار نیز به از کار افتادن نزدیک شود نتیجه همان میشود که گداختنیها بهبار میآورند. نبض در چنین حالتی کرمی میشود و علاوه بر آن به تفاوت و درنگ و ضعف و کوچکی گرفتار میگردد.
فصل چهاردهم — تأثیر شستوشوی بدن بر نبض
شستشوی بدن یا با آبگرم صورت میگیرد و یا با آبسرد.
در هنگام شستشو با آب گرم، نیرو در وهلهی اول پابرجا و با نبض متناسب و نیاز به نبض زیاد است. اگر در شستشو با آب گرم افراط شود، نبض بر اثر تحلیلی که رخ میدهد ضعیف میگردد. جالینوس میفرماید: «در چنین حالتی نبض کوچک، کند و متفاوت میشود.» و ما میگوییم: شکی نیست که در چنین حالتی نبض ناتوان و کوچک میشود، لیکن اگر آب گرم بهوسیلهی حرارت عرضی درون بدن را گرم کند شاید این گرمی زیاد نپاید و بهمقتضای طبیعتش که سردی است بهسرما بخشی گراید و سرما ماندگار باشد و نفوذ کند. اگر تأثیر مزاج عرضی چیره شود نبض سریع و متواتر میگردد و اگر روال سرشتی غالب آید، نبض کند و متفاوت میشود. اگر گرمای عرضی بهحدی باشد که نیرو را بیش از حد لازم بگدازد و شخص را به حالت غش نزدیک کند باز نبض کند و متفاوت میشود.
در شستشوی با آب سرد چنانچه شخص بهزیر آب فرو رود، سردی آب نبض را ناتوان و کوچک میگرداند و نبض تا اندازهای متفاوت و کند میگردد. لیکن اگر شخص به زیر آب فرو نرود — که در آن حالت حرارت جمع میشود — نیرو فزونی مییابد، نبض اندکی درشت میشود و از سرعت و تواترش کاسته میگردد. آب گرمابهها اگر از نوعی باشد که خشکی میدهد بر سختی نبض میافزاید و از درشتی آن میکاهد. آبهای گرمیدهنده سرعت نبض را افزایش میدهند. حالتی که گداختن نیرو را سبب میگردد سابقاً به تفصیل ذکر شد.
فصل پانزدهم — نبض زنان باردار
زنان باردار برای خود و برای جنینی که در شکم دارد به استنشاق هوا نیازمند است. استنشاق هوا برای وی باید نسبت به حالت معمولی دوچندان باشد. از این روی تن وی به نبض زیاد نیاز دارد. شکی نیست که در تن زن باردار نیرو رو به افزایش نیست و زیاد هم به کاستی نمیرود، فقط به اندازهای کاهش مییابد که بار گران درونش اقتضاء میکند و آن تا اندازهای ناچیز و اندک است. از اینروی میتوان گفت که زن باردار نیروی معتدل دارد و در او نیاز به نبض زیاد است، به این جهت نبض وی درشت و سریع و پیاپی میزند.
فصل شانزدهم — نبض دردمندان
درد نبض را در سه حالت تغییر میدهد:
اگر درد شدید باشد در اندام اصلی پیدا شود و مدت زیادی دوام داشته باشد، در آغاز پیدایش نیرو را برای مقابله و دفاع برمیانگیزد، در آن حالت حرارت زبانه میکشد و در نتیجه نبض درشت یا سریع و بسیار متفاوت میگردد، زیرا در این حالت نیاز به نبض بزرگ و سریع زیاد است.
اگر در به حدی برسد که نیرو را از تأثیر باز دارد — همچنان که سابقاً گفتیم — نبض به هزیمت و عقبنشینی ناچار میگردد و درشتی و سرعت را از دست میدهد و بهجای آن نخست به تواتر زیاد دچار میگردد بعد کوچک میشود و سپس گرم میگردد و سرانجام مورچهای میشود.
اگر درد همچنان رو بهفزونی باشد تفاوت نبض به حدی میرسد که به مرگ میانجامد.
فصل هفدهم — تأثیر ورمها بر نبض
ورمها از حیث تأثیرشان بر نبض به دو قسمت اصلی تقسیم میشوند:
الف – ورمهایی که با تب همراهند و آن در حالتی است که ورم بزرگ است و یا بر اندام اصلی وارزنده پیدا شده است. این نوع ورم نبض را در سراسر بدن تغییر میدهد، منظور من تغییری است که از تب منشاء میگیرد و در جای خود آن را شرح خواهم داد.
ب — ورمهایی که تبآور نیستند. این ورمها فقط نبض اندامی را که در آنند تغییر میدهند و گاهی نیز اتفاق میافتد نبض اندام دیگری را در سایر قسمتهای بدن تغییر دهند، ولی چنین اتفاقی از خود ورم ناشی نمیشود بلکه از دردی سر میزند که ورم به بار آورده است و در واقع سبب تغییر نبض عرضی است و گوهری نیست.
تغییر نبض بهوسیلهی ورم ناشی از چند عامل است:
۱_ نوع ورم
۲_ زمان ورم
۳_ اندازهی ورم
۴_ نوع عضو ورمکرده
۵_ عارضهای که از ورم بهوجود آمده است و همراه دائمی ورم میباشد (تغییر بهواسطه).
۱. نوع ورم: اگر ورم گرم باشد نبض را ارهای میکند و به چندش و لرزش و سرعت و تواتر دچار میسازد. اگر همزمان با ورم گرم، عاملی موجب پیدایش آمدن نمناکی شود، نبض از حالت ارّهای رهایی مییابد و به حالت موجی در میآید. لیکن تا ورم گرم موجود است لرزش و سرعت و تواتر در نبض پابرجاست و جدا نمیشود. همانطور که برای از بین رفتن حالت ارّهای علتی وجود دارد، سببهایی نیز هستند که حالت ارّهای را فزونی میبخشد و آن را آشکارتر میسازند. ورم نرم چنانچه بسیار سرد نباشد، نبض را موجی میگرداند و اگر بسیار سرد باشد نبض را کند و متفاوت میکند. ورم سخت حالت ارّهای نبض را زیاد میگرداند.
اگر خراج جمع آید چون ترکننده و نرمکننده است، نبض را از حالت ارّهای به حالت موجود در میآورد و چون سنگین است اختلاف نفس را زیاد میکند.
وقتی ورم به پختگی میرسد گرمی عرضی فرو مینشیند و در نتیجه سرعت و تواتر نبض سبکتر میشود.
۲. زمان ورم: تا زمانی که ورم گرم رو به افزایش است، حالت ارّهای و سایر حالات ذکر شده دربارهی نبض رو به فزونی است و همیشه به علت کشیدگی زیاد به سختی، و به علت درد زیاد به لرزش روزافزون دچار میگردد.
وقتی ورم به منتها درجهی نمو نزدیک میشود عوارض نبض، بهجز آنهایی که از نیرو تبعیت میکنند، جملگی فزونی مییابند. این رویآوردها نبض را ناتوان میگردانند و سرعت و تواتر آن را افزایش میدهند. در موقعی که ورم فرو مینشیند و تحلیل میرود و یا میترکد، از آنجا که سنگینی بر نیرو نمانده است نبض نیرو میگیرد و از این نظر که تقویتکنندهی درد کاهش مییابد، لرزش سبکتر میگردد.
۳. اندازهی ورم: به هر نسبتی که ورم بزرگ باشد، تغییر حالات نبض بر اثر آن نیز فزونی مییابد و تأثیر آن در تغییر نبض مؤثرتر میباشد. بر همین قیاس تأثیرات ورم کوچک در تغییر نبض بهتناسب کوچکی آن کمتر است.
۴. اثر ورم بر نبض: اگر اندام ورمکرده پیآگین (عصبی) باشد حالت سختی و حالت ارّهای در نبض زیاد میشود.
اگر ورم براندام پررگ باشد بردرشتی نبض افزوده میشود، اگر بهویژه بر اندام یا در اندامی مانند طحال و شش باشد که دارای شریان است، این حالت درشتی تا موقعی که نیرو پابرجاست در نبض باقی میماند.
اگر ورم در مغز و شش که از و نرمند باشد، نبض بهحالت موجی در میآید.
۵. تغییر با واسطه: ورم گاهی نه به خودی خود بلکه به وسیلهی عارضهای که پیرو ورم است نبض را تغییر میدهد. مثلاً نبض بر اثر ورم شش بهحالت خفگی در میآید و بر اثر ورم کبد به پژمردگی گرفتار میشود. کلیه بر اثر ورم محصور میشود و اندامهای حساسی مانند دهانهی معده و حجاب بهچنان ترنجیدگی دچار میشوند که میتوان آن را ترنجیدگی غشآور محسوب داشت.
فصل هجدهم — نبض در حالات مختلف روانی
از آنجا که حالت خشم به طور ناخودآگاه و آنی نیرو را برمیانگیزد و روح را بهیکبار گسترش میدهد، نبض آدم خشمناک در حالت خشم بسیار درشت و بلند است و بهسرعت و تواتر میزند. و چون منشاء علت تغییر یکی است، اختلافی در نبض بهوجود نمیآید.
لیک اگر خشم با ترس همراه باشد، گاهی خشم و گاهی ترس در تأثیر بر نبض چیره میشود و اختلاف در نبض پدید میآید. همچنین است اگر حالت شرم با خشم همراه باشد و یا عقل با خشمگین به مبارزه پردازد و یا خشمناک سعی کند که خشم را مهار کند و خشمانگیز را میدان ندهد، باز در نبض اختلاف روی میدهد.
نبض از لحال لحاظ سرعت و تواتر در حالت «لذت» بهحدی نمیرسد که در خشم میرسید. لذت نبض را به آرامی و ملایمت به راه میاندازد. درشتی نبض در حالت لذت نیازبرآور است و از این روی کند و متفاوت میزند.
همچنین نبض در حالت شادی غالباً درشت و نرم است و به کندی و متفاوتی گرایش دارد.
گرمای غریزی بدن در حالت غم و اندوه دچار اختناق میشود و به پایین میگراید و نیرو و ناتوان میگردد، به این جهت نبض آدم اندوهگین کوچک، ناتوان، متفاوت و کند است.
ترس آنی و ناخودآگاه نبض را لرزان و نامرتب میگرداند.
در نسخهی انگلیسی: «ترس آنی نبض را سریع، لرزان و نامرتب میگرداند.»
ترس تدریجی و دیرپا در تغییر نبض همان کنشهای غم را دارد. این را نیز بدان.
فصل نوزدهم — تغییر نبض بر اثر حالات غیر طبیعی
نبض بر اثر بیماریهای مختلف یا حالتهای غیرطبیعی تحتتأثیر قرار میگیرد و از مسیر عادی خود منحرف میشود. بهعنوان مثال در هنگام بروز آنفارکتوس میوکارد اختلال در ریتم قلبی بیمار ایجاد میشود و بهصورت اکستراسیستول و برادی کاردی تظاهر مینماید. برخی از بیماریهای دستگاه گردش خون باعث تغییر شکل منحنی امواج نبض میشوند و به علاوه در میزان فشار نبض تغییراتی بهوجود میآورند. مهمترین این بیماریها عبارتاند از:
آرتریوسکلروز، باز ماندن مجرای شریانی و نارسایی آئورت میباشد.
بدمزاجی ممکن است بر نبض تأثیر بگذارد. سابقاً نبض هر مزاجی را بهطور علیحده شناختیم. ممکن است بر اثر فشار نیرو، در نبض اختلاف پیدا شود و اگر فشار بسیار شدید باشد. نبض نامرتب و بی وزن میگردد. منظور ما از «فشارآور» هر نوع مادهای هست که زیادیاش از مایهی فشار است و تفاوتی نمیکند که آن ماده ورم و یا چیز دیگری غیر از آن باشد. اگر گدازنده نیرو مانند درد بسیار آزاردهنده باشد و آزارهای روانی شدید در کار باشند، نبض ناتوان میشود. این را نیز یاد بگیر.
نسخهی انگلیسی: «تفرق و پراکندگی نیرو باعث ضعف نبض میشود، همچنان که دردهای شدید و ضربههای روانی نیز باعث تفرق و پراکندگی نیرو میگردند.»
عوامل «فشارآور» در تعداد زیادی از بیماریها قابل تشخیص است و بر حسب محل و موقع آن نیز متفاوت میباشد. برای نمونه پریکاردیت را مثال میآوریم: در مراحل پیشرفتهی این بیماری، فشار وارد بر دریچهی قلب زیاد میشود و مقدار این فشار بر جدار بطنها که از ماهیچههای قوی تشکیل شده است کمتر از جدار دهلیزها وارد میشود. در حالی که در بیماریهای دو گردش بزرگ و کوچک خون، سیاهرگها بهویژه وداجها و سیاهرگ کبدی پر از خون هستند، بطنها خالی میباشند. در این هنگام نبض محیطی شدید و تناوب آن زیاد، دامنهی آن کوچک و سرانجام غیرقابل لمس میگردد، فشار خون پایین میافتد و در خاتمهی چنین حالتی میتواند به مرگ منجر گردد.
تحریک و فعالیت بیش از اندازهی بعضی از دستگاهها و یا ترشح بیش از حد غدد داخلی ناشی از ازدیاد برخی مواد در بدن میتواند موقع عادی نبض را دستخوش تغییر نماید. برای نمونه تغییرات دستگاه سمپاتیک و پاراسماتیک یا مواد شیمیایی خاصی میتوانند بر فعالیت بسیاری از اعضاء از جمله دستگاه قلب و عروق اثر نموده، موجب تغییر وضع نبض گردند. مثلاً آدرنومینتیکها (مانند آدرنالین) داروهایی هستند که سبب تحریک اعصاب سمپاتیک میشوند و ضربان نبض همچنین حجم دقیقه قلب و فشار خون سیستولیک را بالا میبرد.