بسیار خوب اجازه بده مطالب را جمع و جور کنیم. بر طبق گفتههای کانت دو شاخصه در ارتباط با معرفت انسان پیرامون جهان وجود دارد. یکی حالتهای بیرونی است که ما پیش از دریافت آنها نمیتوانیم از وجودشان مطلع شویم. این دسته را میتوان مادهی شناخت نامید. دیگری حالتهای درونی است که در وجود خود انسان قرار دارد، از جمله درک اتفاقات در زمان و مکان به عنوان پروسههایی که بر اساس قانون غیر قابل نقض علیت پیش میآیند. این دسته را میتوان صورت شناخت نامید.
آلبرتو و صوفی برای لحظاتی در همان حال نشستند و از پنجره بیرون را تماشا کردند. ناگهان صوفی دختر کوچکی را بین درختان آن سوی دریاچه دید و گفت: نگاه کن! او کیست؟
اصلاً نمیدانم.
دختر فقط لحظاتی جلوی چشم بود و بعد غیبش زد. صوفی متوجه شد که نوعی کلاه قرمز روی سر او بود.
تحت هیچ شرایطی نباید بگذاریم حواسمان پرت شود.
بله، ادامه بدهید.
کانت معتقد بود در مورد آنچه میتوانیم بدانیم محدودیت وجود دارد. شاید بتوان گفت عینک عقل این محدودیتها را ایجاد میکند.
به چه شکل؟
یادت هست که فلاسفه پیش از کانت دربارهی سؤالات به واقع بزرگ بحث میکردند. اینکه آیا روح انسان فناناپذیر است، آیا خدایی وجود دارد، آیا طبیعت از ذرات بیاندازه کوچک تشکیل شده و آیا جهان پایدار است یا فانی و زودگذر.
بله.
کانت عقیده داشت هیچ دانش قطعی ز پرسیدن این سوالات کسب نمیشود. نه اینکه اینگونه استدلالها را رد کند؛ برعکس اگر او این سؤالات را کنار میگذاشت مشکل میشد او را فیلسوف نامید.
چه کرد؟
صبور باش. در مورد چنین سؤالات فلسفی کانت معتقد بود که عقل و خرد ورای محدودیت آنچه انسان میتواند بفهمد، عمل میکند. در عین حال تمایلی در طبیعت ما وجود دارد که ناخودآگاه در مقابل این سوالات متوقف میشویم. برای مثال از خودمان میپرسیم که این جهان فناناپذیر است یا میرا، ما دربارهی چیزی میپرسیم که خودمان بخش کوچکی از آن هستیم. بنابراین هرگز نمیتوانیم این کلیت را به طور کامل دریابیم.
چرا نه؟
چون عینک قرمز به چشم زدی. بر طبق نظریهی کانت دریافتیم که دو نوع شاخصه در ارتباط با شناخت از دنیای پیرامون وجود دارد.
ادراکات حسی و عقل.
بله، مادهی شناخت ما از طریق حواس ایجاد میشود اما این ماده باید بتواند با عقل منطبق شود. برای مثال یکی از چیزهایی که با عقل انطباق مییابد، جستوجو برای یافتن علت پدیدههای گوناگون است.
مانند همان توپ غلتان داخل اتاق.
البته اگر بخواهی. اما وقتی از خودمان میپرسیم که این دنیا از کجا آمده و بعد پاسخهای احتمالی را بررسی میکنیم، عقل ما در میماند. به این جهت که هیچ مادهی احساسی برای پیشرفت وجود ندارد. از تجربیات هم نمیتوان استفاده کرد، زیرا ما هرگز نمیتوانیم تمامیت یک حقیقت بزرگ را که فقط بخش کوچکی از آن هستیم، دریابیم.
ما بخش کوچکی از توپی هستیم که غلت زنان در حال گذر است. نمیتوانیم بفهمیم که از کجا آمده.
اما این عقل انسان همیشه میخواسته بداند که این توپ از کجا آمده. شاید به همین دلیل است که ما میپرسیم و میپرسیم، خودمان را وادار میکنیم تا پاسخ عمیقترین پرسشها را بیابیم. اما هرگز به چیز دندانگیری دست نمییابیم. ما نمیتوانیم پاسخهای قانعکنندهای بیابیم، زیرا عقل توان نشانهگیری این هدف را ندارد.
کاملاً متوجه شدم. ممنونم.
در باب این سؤالات ثقیل پیرامون ماهیت حقیقت، کانت نشان داد که همیشه دو نقطه نظر متناقض وجود دارد که به یک اندازه بسته به تشخیص عقل ما محتمل یا نامحتمل است.
مثال بزنید.
اگر بگویی جهان حتماً آغازی در زمان داشته یا بگویی چنین آغازی نداشته، هیچ یک از این دو گفته بیمعنا نیست. عقل نمیتواند بین این دو، یکی را انتخاب کند. میتوان گفت که جهان پیوسته وجود داشته، ولی آیا چیزی که هرگز آغازی نداشته میتواند پیوسته وجود داشته باشد؟ در این صورت ناچاری نظر مغایر اتخاذ کنیم. میگوییم جهان باید زمانی به وجود آمده باشد و لابد از هیچ شروع شده. مگر اینکه بخواهیم صحبت از دگرگونی حالتی به حالت دیگر نماییم. اما مگر چیزی میتواند از هیچ به وجود بیاید صوفی؟
نه هر دو احتمال به یک اندازه مسئلهدار هستند با این حال به نظر میرسد یکی درست و دیگری اشتباه است. حتماً به خاطر داری که دمکریتوس و متریالیستها عقیده داشتند که طبیعت از ذرات بسیار ریزی تشکیل شده که همه چیز از آن شکل گرفته. برخی هم نظیر دکارت معتقد بودند که هستی ماده را باید همیشه بتوان به بخشهای کوچکتری تقسیم کرد. اما حق با کدام یک بود؟
با هیچکدام.
بسیاری از فلاسفه آزادی را به عنوان یکی از مهمترین ارزشهای انسانی برشمردند. در عین حال فیلسوفانی نظیر رواقیون و اسپینوزا را میبینیم که همه چیز معلول ضرورت قوانین طبیعی رخ میدهد. به گفتهی کانت این هم نمونهی دیگری از ناتوانی عقل انسان برای داوری قطعی است.
هر دو دیدگاه به یک اندازه منطقی و غیرمنطقی هستند.
اگر بخواهیم وجود خدا را با کمک عقل به اثبات برسانیم، شکست خواهیم خورد. در این زمینه خردگرایانی مانند دکارت سعی کردند ثابت کنند خدا وجود دارد تنها به این دلیل ساده که ما ایدهای از یک وجود برتر در ذهن داریم. عدهای دیگر نظیر ارسطو و توماس آکویناس عنوان کردند که خدا وجود دارد زیرا همهچیز باید علتی اولیه داشته باشد.
نظر کانت چه بود؟
او هر دو شیوه اثبات وجود خدا را رد کرد. نه عقل و نه تجربه اساس محکمی برای ادعای وجود خدا نیستند. عقل میتواند هم مدعی وجود خدا شود و هم منکر آن.
اما شما در آغاز بحث گفتید که کانت تلاش داشت اساس ایمان خود را به مسیحیت حفظ کند.
بله، او بعد تازهای از مذهب گشود. گفت این همان جایی است که در آن هم پای عقل میلنگد و هم پای تجربه، پس خلائی پدید میآید که فقط ایمان میتواند آن را پر کند.
و به این ترتیب ایمان به مسیحیت را حفظ کرد؟
با اجازهی شما. در اینجا باید متذکر شوم که کانت یک مسیحی پروتستان بود. از زمان اصلاحات در دین، پروتستانها با تأکیدی که روی ایمان داشتند شناخته میشدند. از سوی دیگر کلیسای کاتولیک از دوران قرون وسطی بر این عقیده استوار مانده بود که خرد و عقل ستون ایمان است. اما کانت از این جلوتر رفت که این سؤالات اساسی را واگذار به ایمان فردی کند. او معتقد بود برای انسان فناشدنی ضروری است که روح را فناناپذیر بداند، به وجود خدا ایمان داشته باشد و بپذیرد که انسان مختار و آزاد آفریده شده.
بنابراین او هم به همان شیوهی دکارت پیش رفت. نخست تیغ تیز انتقاد را بر تمام چیزهای قابل فهم نهاد و سپس خدا را از در پشتی وارد کرد.
اما برخلاف دکارت او به طور اخص روی این نکته تأکید داشت که این عقل نیست که او را به این نقطه رسانده، بلکه ایمان است. خود او ایمان به فناناپذیر بودن روح، وجود خدا، و ارادهی آزاد انسان، انگارههای عملی مینامید.
یعنی چه؟
منظور از انگاره چیزی است که نمیتوان آن را به اثبات رساند و منظور از انگارههای عملی چیزی است که بایستی در نتیجهی عمل، یعنی اخلاق انسان حاصل شود. او میگفت از ضروریات اخلاق این است که به وجود خدا ایمان داشته باشیم.
در این لحظه ضربهای به در خورد. صوفی از جا بلند شد، اما از آنجایی که آلبرتو تکان نخورد از او پرسید: بهتر نیست ببینیم کی پشت در است؟ آلبرتو شانههایش را بالا انداخت و با بی میلی برخاست. در را باز کردند، دخترک کوچکی با لباس تابستانی و کلاه قرمز پشت در ایستاده بود. این همان دختری بود که میان درختان آن سوی دریاچه دیده بودند. او یک سبد غذا روی دستش گرفته بود.
صوفی گفت: سلام! تو کی هستی؟
نمیبینید، من کلاه قرمزی هستم؟
صوفی به آلبرتو نگاه کرد و آلبرتو سری تکان داد.
سوفی گفت: شنیدید چه گفت؟
دارم دنبال خانهی مادربزرگم میگردم. او پیر و بیمار است و من برایش کمی غذا آوردهام.
آلبرتو گفت: اینجا نیست. بهتر است به راهت ادامه بدهی. و طوری دستش را تکان داد گویی میخواست مگسی را از خودش دور کند.
دخترک کلاه قرمز گفت: اما من باید یک نامه را هم تحویل بدهم. سپس پاکت کوچکی را بیرون آورد، به دست صوفی داد و جست و خیز کنان از آنجا دور شد. صوفی از پشت سر فریاد زد: مراقب گرگ باش! در همان لحظه آلبرتو داشت به سمت اتاق نشیمن برمیگشت. سوفی دوباره گفت: فکرش را بکن، کلاه قرمزی اینجا بود!
هر چقدر به او هشدار بدهی بیفایده است. به خانهی مادربزرگ میرود و توسط گرگ خورده میشود. هیچوقت یاد نمیگیرد و این داستان تا همیشه ادامه مییابد.
اما من هرگز نشنیده بودم که او پیش از رفتن به خانهی مادربزرگش در خانهی دیگری را زده باشد.
اینکه کاری ندارد.
صوفی نگاهی به پاکت انداخت. نامه به آدرس هیلد بود، آن را باز کرد و با صدای بلند خواند:
هیلد عزیز،
اگر مغز انسان به تنهایی برای دانستن کافی بود، ما آنقدر احمق میماندیم که هیچ از آن سر در نمیآوردیم. با عشق پدر.
آلبرتو سرش را تکان داد و گفت: دقیقاً درست است. گمانم کانت هم جملهای با همین مضمون دارد. نمیتوانیم انتظار داشته باشیم چیستی خود را بفهمیم. شاید بتوانیم یک گل یا حشره را بشناسیم، اما هرگز نمیتوانیم خودمان را بشناسیم، فهم تمام جهان هستی پیشکش!
پیش از آنکه آلبرتو دوباره سخنانش را ادامه بدهد، صوفی جملهی مرموز نامهی هیلد را بارها خواند.
قرار نیست هیولای دریایی و امثالهم در زندگی ما مداخله کنند. پیش از اینکه جلسهی امروز را به پایان برسانیم، مختصری هم دربارهی اخلاق کانت برایت میگویم.
لطفاً عجله کنید، من باید زودتر برگردم.
شکاکیت هیوم دربارهی آنچه عقل و حواس ما به ما میگویند کانت را واداشت تا دوباره پیرامون اساسیترین سؤالات زندگی تفکر نماید. نه تنها در حوزهی اخلاقیات.
آیا این جملهی هیوم نبود که گفت شما هرگز نمیتوانید اثبات کنید که چه چیزی درست و چه چیزی غلط است، پس نمیتوانید از «است» «باید» را نتیجهگیری کنید؟