در مسیر یک کنسرت، سر یک چهارراه با گروهی از آدمها مواجه میشوی که همه به آسمان خیره شدهاند. بدون اینکه فکر کنی تو هم به بالا زل میزنی. چرا؟ تایید اجتماعی.
وسط کنسرت، زمانی که تک نواز اوج هنرنماییاش را به نمایش میگذارد، یک نفر شروع به کف زدن میکند و ناگهان همهی حضار با او همراه میشود. تو هم همینطور. چرا؟ تایید اجتماعی.
بعد از کنسرت به رختکن میروی تا کتت را برداری. میبینی مردم چگونه سکهای به عنوان انعام در بشقاب میگذارند، هرچند هزینهی خدمات در پول بلیط لحاظ شده. چه کار میکنی؟ احتمالاً تو هم انعام میدهی.
تایید اجتماعی، که گاهی سختگیرانه از آن به عنوان غریزهی جمعگرایی یاد میشود، تاکید دارد افراد وقتی مثل بقیه عمل میکنند که احساس میکنند رفتارشان درست است. به عبارت دیگر، هرچه تعداد بیشتری از مردم عقیدهی خاصی را دنبال کنند، ما هم عقیده را بهتر (درستتر) میپنداریم. هرچه تعداد افرادی که رفتار خاصی را بروز میدهند بیشتر باشد، این رفتار از سوی دیگران مناسبتر ارزیابی میشود. البته که این امر مضحک است. تایید اجتماعی عامل اصلی ایجاد حباب و نگرانی در بازار بورس است. آن را در مد، تکنیکهای مدیریتی، سرگرمیها، مذهب و رژیمهای غذایی میتوان دید. تایید اجتماعی میتواند، مانند زمانی که اعضای فرقههای مذهبی دست به خودکشی دستهجمعی میزنند، تمامی فرهنگها را زمینگیر کند. آزمایشی ساده که در دههی ۵۰ به همت سالومون اَش، روانشناس مشهور، انجام شد ثابت کرد چگونه فشار جمعی میتواند شعور انسان را تحت تاثیر قرار بدهد. به یک شخص، یک خط روی کاغذ نشان داده میشود که کنار آن سه خط دیگر با شمارههای ۱، ۲ و ۳ بودند، یکی کوتاهتر، یکی بلندتر و یکی دقیقاً هم اندازهی خط اصلی. آن فرد باید مشخص میکرد کدام یک از آن سه خط با خط اصلی مطابقت دارد. اگر آن شخص در اتاق تنها باشد پاسخ صحیح میدهد و عجیب هم نیست چرا که کار واقعاً سادهای است. حالا ۵ نفر دیگر وارد اتاق میشوند و شخص تحت آزمایش نمیداند آنها نقش بازی میکنند. آنها یکی پس از دیگری پاسخ غلط میدهند و با اینکه واضح است جواب صحیح شمارهی ۳ است، شمارهی ۱ را انتخاب میکنند. بعد نوبت به شخص مورد نظر میرسد. در یکسوم موارد، او هم برای اینکه پاسخش با پاسخ دیگران همخوانی داشته باشد، جواب اشتباه میدهد.
چرا اینگونه عمل میکنیم؟ خب، در گذشته، دنبالهروی از بقیه، راهکار مناسبی برای بقا بود. فرض کن که ۵۰ هزار سال قبل با دوستان شکارچی خودت برای گشتن به سرنگتی (دشتی پهناور در شمال تانزانیا که دارای گونههای مختلف پستانداران است) رفته بودی و ناگهان دوستانت فرار میکردند. چه کار میکردی؟ همانجا میماندی؟ غرق فکر میشدی و سبکسنگین میکردی آیا چیزی که به آن نگاه میکنی شیر است یا چیزی شبیه شیر است که در واقع حیوان بیخطری است که میتوانست منبع پروتئین مناسبی برایت باشد؟ خیر، تو هم بهسرعت دنبال دوستانت میدویدی. بعداً، وقتی احساس امنیت میکردی، میتوانستی به اینکه آن شیر در واقع چه چیزی بوده فکر کنی. کسانی که متفاوت با گروه رفتار میکردند — که مطمئنم تعدادی این چنین بودهاند — از چرخهی حیات خارج میشدند. ما نوادگان بیواسطهی کسانی هستیم که از رفتار دیگران پیروی میکردند. این نمونه آنچنان عمیق در وجود ما ریشه دوانده که امروزه هم از آن استفاده میکنیم، حتی در مواقعی که قرار نیست کمکی به زنده ماندن ما بکند، که در اکثر اوقات هم همینطور است. فقط در برخی شرایط محدود است که تایید اجتماعی مفید واقع میشود. مثلاً، اگر در شهری خارجی گرسنه شوی و رستوران خوبی نشناسی، منطقی است رستورانی را انتخاب کنی که پُر از افراد محلی است. به عبارت دیگر، تو از رفتار محلیها پیروی کردهای.
در برنامههای گفتوگو محور و طنز، با گذاشتن صدای ضبط شدهی خنده در لحظات مهم و تحریک مخاطبان برای خندیدن، از تایید اجتماعی استفاده میشود. یکی از تاثیرگذارترین و البته پر دردسرترین موارد این پدیده، سخنرانی معروف جوزف گوبلز، وزیر تبلیغات نازیها، در سال ۱۹۴۳ در برابر حضار پرتعداد بود (این سخنرانی را در یوتیوب ببین). زمانی که اوضاع جنگ برای آلمان بد و بدتر میشد، او از حضار پرسید «آیا خواهان جنگی تمام عیارتر و افراطیتر از آن چیزی که امروز میتوانید تصور کنید هستید؟» جمعیت فریاد کشید. اگر از هر یک از حاضران جداگانه و به طور ناشناس سوال میشد، احتمالاً هیچکس به چنین پیشنهاد احمقانهای پاسخ مثبت نمیداد.
صنعت تبلیغات نیز از ضعف ما در قبال تایید اجتماعی حسابی استفاده میکند. در مواردی که وضعیت نامشخص باشد، قضیه خوب کار میکند (مثل تصمیمگیری بین انواع اتومبیلها، محصولات نظافتی، محصولات زیبایی و ... که هیچ مزایا و معایب آشکاری نسبت به هم ندارند) و جاهایی که افرادی مثل من و شما ظاهر میشوند.
بنابراین، هر وقت یک شرکت ادعا کرد محصولاتش به خاطر شهرت بیشتر بهتراند، بدبین باش. چرا یک محصول صرفاً به خاطر اینکه بیشتر به فروش میرسد بهتر باشد؟ و جملهی حکیمانهی سامرست موام را به خاطر بسپار؛ «اگر ۵۰ میلیون نفر چیز احمقانهای بگویند، آن چیز کماکان احمقانه است.»
<