وقتی از دختر شایستهی اهل کارولینای جنوبیِ که تازه از دبیرستان فارغالتحصیل شده بود، پرسیدند چرا یک پنجم آمریکاییها نمیتوانند کشور خود را روی نقشهی جهان پیدا کنند، مقابل دوربینها پاسخ داد «به شخصه فکر میکنم اهالی آمریکا نمیتوانند این کار را بکنند چون کسانی در کشور ما هستند که نقشه ندارند، و من فکر میکنم آموزش و پرورش ما مثل مثلاً آفریقای جنوبی یا عراق همهجا مثل... و من فکر میکنم که آنها باید آموزش و پرورش ما در اینجا یعنی آمریکا باید به آمریکا کمک کند، به آفریقای جنوبی کمک کند و به عراق و کشورهای آسیایی کمک کند، تا بتوانیم آیندهی خود را بسازیم!» این ویدیو، دیوانهوار در فضای مجازی منتشر شد.
تأسفبرانگیز است، مگر نه؟ اما نباید زمان زیادی را صرف گوش دادن به سخنان ملکههای زیبایی کرد. خب، این جمله چطور؟ «یقیناً هیچگونه التزامی مبنی بر مرتبط بودن این انتقال روزافزون بازتابی سنن فرهنگی با دلایل سوبژهمحور و آگاهی تاریخی آیندهمحور وجود ندارد. تا جایی که ما با هم از پاشیدگی خویشتنداری از ساختار بین سوبژهای آزادی، یعنی همان توهم تماماً فردگرایانهی خودمختاری، آگاه میشویم.» چه چیزی به خاطرت آمد؟ فیلسوف و جامعه شناس مطرح آلمانی، یورگن هامرماس، در مابین حقایق و هنجارها.
هر دوِ این بیانیهها ناشی از یک پدیدهاند، تمایل به گزافهگویی. اینجا از انباشتِ کلمات برای پنهان کردن تنبلی روشنفکرانه، حماقت یا خام بودن یک نظریه استفاده میشود. گاهی جواب میدهد و گاهی خیر. برای ملکهی زیبایی، این راهکار انحرافی شدیداً ناکام ماند. اما برای هابرماس احتمالاً جواب داده است. هرچه ابهام کلمات سخنورانهتر باشد، با احتمال بیشتری اسیر آن شویم. به خصوص اگر در کنار خطای مرجعیت از آن استفاده شود، میتواند بسیار خطرناک باشد، چرا که ما هر حرف را بدون کوچکترین سوالی میپذیریم.
من هم خودم بارها گرفتار خطای تمایل به گزافهگویی شدهام. وقتی جوانتر بودم، ژاک دریدا، فیلسوف فرانسوی، مرا مشهور میکرد. کتابهای او را میبلعیدم، اما حتی پس از بررسیهای عمیق باز هم خیلی متوجه آنها نمیشدم. به همین خاطر، نوشتههای او یک رایحهی مرموز داشتند، و این تجربیات مرا ترغیب کرد پایاننامهی خود را دربارهی فلسفه بنویسم. حالا که به گذشته نگاه میکنم، هر دوی آنها یک مشت وراجی بیخاصیت بود، هم کارهای دریدا و هم پایاننامهی من. در زمان جهالتم، مثل یک ربات بودم که فقط سیگار میکشید، حرف میزد و راه میرفت.
تمایل به گزافهگویی به خصوص در ورزش متداول است. مصاحبهکنندگانی که از نفس افتادند ورزشکارانی را که خودشان نیز از نفس افتادهاند مجبور میکنند لحظات بازی را موشکافی کنند، در حالی که تنها چیزی که آنها میخواهند بگویند این است «ما بازی را باختیم، به همین سادگی.» اما مجری باید هرطورشده زمان برنامه را پُر کند و به نظر، بهترین روش برای این کار پُرحرفی و مجبور کردن ورزشکاران و مربیان به پیوستن به آنهاست، پُرحرفی نادانی را مخفی میکند.
این پدیده در محیطهای آکادمیک نیز رسوخ کرده است. هرچه یک شعبه از انتشارات علمی تعداد مقالات کمتری به چاپ برساند، باید جای آن را با وراجی پُر کند. این قضیه را به خصوص میتوان در نظرات و پیشبینیهای اقتصادی اقتصاددانان مشاهده کرد. در مقیاس کوچک، این موضوع در تجارت هم صادق است؛ هرچه شرایط یک شرکت بدتر باشد، سخنرانیهای مدیر طولانیتر میشود. این پُرحرفی تنها محدود به سخن گفتن بیشتر نمیشود، بلکه منجر به بیشفعالی نیز میشود تا مشکلات پنهان بماند. یک استثنای بارز البته مدیرعامل سابق جنرال الکتریک، جک ولش، است. او یکبار در مصاحبهای گفت «نمیتوانید باور کنید ساده و واضح رفتار کردن چقدر دشوار است. مردم از اینکه به عنوان یک سادهلوح به آنها نگاه شود میترسند. اما در واقع، عکس آن درست است.»
در نتیجه چگونه بیان کردن آینهای از ذهن است. افکار واضح بیان را سادهتر میکنند، در حالی که افکار مبهم به شکل پُرگویی توخالی از آب در میآیند. مشکل آنجاست که در بسیاری از موارد ما افکار شفافی نداریم. جهان پیچیده است و حتی برای درک بخش کوچکی از آن نیاز به کوشش ذهنی فراوان است. تا وقتی چنین تجربهای در ما تجلی نیافته، بهتر است به توصیهی مارک تواین توجه کنیم «اگر چیزی برای گفتن نداری، چیزی نگو.» سادگی در قلهی یک سفر طولانی و رنج آور است، نه در نقطهی آغازش.