نسیم طالب، مقالهنویس و تاجر، تصمیم گرفت فکری به حال چند کیلوگرم اضافهوزنی بکند که با خود این طرف و آن طرف میبرد. او به چندین ورزش فکر میکرد. اما دوندهها استخوانی و غمگین به نظر میرسیدند، بدنسازها پهن و ابله و بازیکنان تنیس؟ آه، طبقهی نیمهمرفه جامعه! اما شناگرها با آن بدنهای خوشترکیب و خطوط عضلانی به نظر او جذاب میرسیدند. او تصمیم گرفت به استخری در محلش برود و هفتهای دو بار آنجا تمرین کند.
کمی بعد، متوجه شد تسلیم یک توهم شده. شناگران حرفهای به این خاطر که با شدت تمرین میکنند بدنهایشان زیبا نمیشود، بلکه به خاطر اندام مناسبشان است که شناگران خوبی میشوند. بدن آنها یکی از عوامل انتخابشان است، نه نتیجهی فعالیتهای ورزشیشان. به همین ترتیب، مدلهای زن در تبلیغات لوازم آرایشی شرکت میکنند و به همین خاطر خیلی دیگر از خانمها گمان میکنند به دلیل استفاده از این است که آنها زیبا شدهاند. اما این لوازم آرایش نیست که آنها را شبیه مدلها کرده. خیلی ساده است: مدلها جذاب به دنیا میآیند و تنها به همین دلیل است که از آنها در تبلیغات لوازم آرایش استفاده میشود. در مورد شناگرها هم همین قضیه صدق میکند؛ زیبایی یک عامل انتخاب است، نه نتیجهی آن.
هرگاه ما عوامل انتخاب را با نتایج آن اشتباه میگیریم، طعمهی چیزی میشویم که نسیم طالب به آن توهم بدن شناگر میگوید. بدون این توهم، نیمی از کمپینهای تبلیغاتی از کار خواهند افتاد. اما این خطا به استخوان گونهی مخروطیپشکل و سینهی عضلانی محدود نمیشود. مثلاً هاروارد به عنوان یکی از برترین دانشگاههای جهان مطرح است. بسیاری از افراد فوق العاده موفق در آنجا تحصیل کردهاند. آیا این بدان معناست که هاروارد موسسهی خوبی است؟ ما نمیدانیم. شاید دانشگاه افتضاحی باشد، و صرفاً نخبهترین دانشجوهای موجود را جذب میکند. من در دانشگاه سنتگالن سوئیس با این پدیده مواجه شدم. گفته میشود این دانشگاه یکی از ۱۰ دانشکدهی برتر اقتصادی اروپاست. اما درسهایی که آنجا ارائه میشد (البته این موضوع مربوط به ۲۵ سال قبل است) بسیار متوسط بودند. با وجود این، بسیاری از فارغ التحصیلهای آنجا افراد موفقی بودند. دلیل پشت این قضیه نامعلوم است؛ ممکن است به خاطر آبوهوای درهی باریک یا حتی غذای کافهتریا باشد. اما، به احتمال زیاد، به علت گزینش سختگیرانهی دانشگاه است.
در سرتاسر دنیا، دانشکدههای امبیاِی متقاضیان خود را به آمارهای مربوط به درآمد آنها در آینده جذب میکنند. این محاسبات ساده قرار است شخص را متقاعد کند نرخ بالای شهریهی دانشگاه، پس از یک بازهی زمانی کوتاه باز خواهد گشت. خیلی از دانشجویان آیندهنگر اسیر این شیوه میشوند. منظور من این نیست که دانشکدهها در آمارها دست میبرند، اما گفتههای آنها را نباید تمام و کمال پذیرفت. چرا؟ به این خاطر که کسانی که دنبال امبیاِی میروند با دیگران متفاوتاند. اختلاف میزان درآمد بین این گروه و دیگران از دلایل متعددی ناشی میشود که ارتباطی با خود مدرک امبیاِی ندارد. یکبار دیگر میبینیم که توهم بدن شناگر وارد کار شده: عامل انتخاب با نتیجهی اشتباه گرفته شده است. از این رو، اگر به فکر ادامهی تحصیل هستی، دنبال دلایلی غیر از چک حقوقت باش.
وقتی از افرادی که از زندگی خود راضیاند دربارهی رمز خوشبختیشان سوال میکنم، معمولاً پاسخهایی از قبیل «باید به جای نیمهی خالی به نیمهی پُر لیوان نگاه کنی.» میشنوم. انگار اصلاً این افراد متوجه نیستند راضی به دنیا آمدند و گویی حالا تمایل دارند نکات مثبت هر چیزی را ببینند. آنها متوجه نیستند طبق بسیاری از تحقیقات، مثل پژوهش دن گیلبرت از دانشگاه هاروارد، شادمانی به شدت به ویژگیهای شخصیتی، که در طول زندگی انسان ثابت میمانند، مربوط میشود. یا آنگونه که لیکن و تلگن، دو دانشمند علوم اجتماعی، عنوان میکنند «تلاش برای شادمانتر بودن، درست مثل تلاش در جهت بلند قدتر شدن، بیهوده است.» از این رو، توهم بدن شناگر نوعی خودفریبی است. وقتی افراد مثبتنگر کتابهای خودآموز را مینویسند، این توهم میتواند به آنها خیانت کند. به همین علت، مهم است از این پندها و توصیههای نویسندگان کتابهای خودآموز دوری کنیم. برای میلیاردها نفر، احتمالاً این نصیحتها سودمند نخواهند بود. اما از آنجا که افراد غمگین کتابهای خودآموز نمینویسند، این حقیقت مخفی میماند.
در نتیجه، هر وقت ترغیب میشوی توان خود را صرف برخی کارها کنی، حواست را جمع کن؛ از شکم ششتکه و ظاهر آراسته و درآمد بالا گرفته تا عمر طولانی و یک رفتار بهخصوص و شادمانی. ممکن است در دام توهم بدن شناگر بیفتی. قبل از اینکه تصمیم بگیری کار را شروع کنی، به آینه نگاه کن و دربارهی چیزی که میبینی با خودت صادق باش.