تعلیم ۵اُم
شامل یک فصل و ۵ جمله است: در چگونگی اندام و انواع آن
روبههم رفته اعضاء به مفرد و مرکب تقسیم میشوند. مفرد آنهایی هستند که جزءشان در نام و تعریف با کل یکی باشد (مانند گوشت و پیه و استخوان)، اما مرکب آن است که چنین نباشد و اینها اعضای آلیهاند. (قانونچه، صفحهی ۱۳ و ۱۴)
میگوئیم: اندامها اجسامی هستند که از نخستین آمیزش اخلاط نیک پیدا شدهاند، همچنان که اخلاط نیز بهنوبهی خود اجسامی هستند که از نخستین آمیزش ارکان حاصل گشتهاند.
اندامها دو بخش هستند: اندامهای ساده (مفرده) و اندامهای مرکب.
اعضای مفرده: اندامهای سادهای را گویند که از بافتهای متشکل از یاختههای همطبیعت بهوجود آمدهاند. اعضای مرکبه: اندامهای مرکب را گویند با بخش تشریحی.
اندامهای ساده اندامهایی هستند که هر جزئی از اجزای آنها چه در نام و چه در صفات کلی همه با هم مشترکند، شمانند گوشت و اجزای آن، است استخوان و اجزای آن، پی و اجزای آن و از این قبیل...، و آنها را متشابهالاجزاء مینامند.
در آن موقع دانش ساختمان سلولی اعضاء وجود نداشت، ولی عبارت آورده شده و مفهومی که از آن استنباط میشود قرابتی بسیار با دانش ساختمان سلولی دارد.
اندامهای مرکب اندامهایی هستند که هیچ جزئی از اجزای آنها چه در نام و چه در صفات کلی مشترک نیستند، مانند دست و صورت. یک جزء از صورت، صورت نیست و جزئی از دست نیز دست نیست. اندامهای مرکب را اندامهای ابزاری مینامند زیرا که این اندامها در تمام جنبشها و اعمال بدن، ابزار کار هستند.
اندامهای متشابهالاجزاء
بهترتیب:
۱_ استخوان: سخت آفریده شدن استخوان از آن است که شالودهی تن بر آن استمرار جنبشها از آن است.
۲_ غضروف: غضروف از استخوان نرمتر و نرمشپذیرتر و از اندامهای دیگر سختتر است. فائدهی سرشتی آن در این است که استخوانها را به طور ملایم با اندامها مربوط میکند، چه اگر سخت و نرم بدون ماده حد واسط با هم اصطکاک یابند و به ویژه اگر در این برخورد فشار یا ضربهای در کار باشد نرم از سخت آسیب میبیند. غضروف در این بین همان مادهی حد واسط است که در بین سخت و نرم جای میگیرد و بههمپیوستگی آنها را به طور تدریجی ممکن میسازد، همچنان که این امر در اتصال استخوان کتف و لبه دندههای عقبی نمایان است و به همین ترتیب است غضروف گلو که زیر استخوان سینه قرار دارد.
نسخهی انگلیسی: دندههای آزاد — یک یا دو جفت دنده که در قسمت تحتانی قرار گرفتهاند و در ناحیهی جلو آزادند.
نسخهی انگلیسی: غضروف خنجری (Xiphoid Cartilage) — غضروفی است که در قسمت تحتانی استخوان جناغ سینه قرار گرفته است.
فائده دیگر غضروف آن است که بستگی پیوند مفصلهای بهمساینده را به خوبی نگه دارد تا از سفتی همدیگر دچار کوفتگی نشود. وقتی برخی از ماهیچهها به سوی یکی از اندامهای بیاستخوان کشیده میشوند بر غضروف تکیه میدهند و غضروف آنها را نیرو میبخشد، مانند ماهیچهی پلکها که برای وترهای آنها غضروفمانند تکیهگاهی است و ایضاً در بسیاری از جاها که بسیار سخت نیستند و تکیهگاهی مورد نیاز است مانند گلو.
در پلکهای چشم غضروفی وجود ندارد، ولی مادهای شبه غضروفی (Tarsal Plate) در آنها وجود دارد که سبب سختی پلکها میشود.
۳_ پی (عصب): پیها اجسامی هستند که از مغز سر یا نخاع منشاء میگیرند. این اجسام سفید و نرم و نرمش پذیرند و بعد از جدا شدن سخت میگردند. کار سرشتی پی آن است که حس و حرکت اندامها را تکمیل کند.
نسخهی انگلیسی: این اجسام سفید و نرم هستند و به آسانی خم میشوند ولی پاره نمیشوند.
۴_ وترها: وترها اجسامی هستند که از انتهای ماهیچهها رویش مییابند و به اندامهای حرکتی میرسند. این اجسام گاهی بر اثر جمع شدن خویش اندامها را بهطرف خود میکشند تا حالت انقباض و جمع شدن به عقب برگشتن را به اندامها بدهند و گاهی با انبساط خود اندامها را باز میکنند تا ماهیچه را به وضع منبسط خود بازگردانند؛ یا اینکه در حدی که با سرشت اندام متناسب است در آن نفوذ میکنند و به طول خود میافزایند. همانطور که در برخی ماهیچهها میبینیم، غالباً پیهایی که در ماهیچه نفوذ کردهاند، از طرف دیگر آن بیرون آمدهاند.
از اندامهایی که بعد از وترها نام میبریم زردپیها هستند.
۵_ زردپی (رباط): زردپیها در تجربه باعث بینایی و لامسه همانند پیها به نظر میرسند. این اجسام از طرف اندامها به سوی ماهیچهها میآیند و همراه وترها رشتههایی از خود میپراکنند. بخشی از این رشتهها با ماهیچهها مجاورت مییابد، به داخل گوشت میرود و بخشی که از ماهیچه جدا میشود، به سوی مفصل و اندام حرکتی میرود، دور خود جمع میشود و برای مفصل و اندام حرکتی وتر تابیدهای به وجود میآورد. زردپیها همانطور که ذکر شد، اندامهای پیمانندی هستند که برخی از آنها را رباط (رباط مطلق) و برخی دیگر را رباط «عقب» مینامند.
زردپییی که به سوی ماهیچه میرود و در آن نفوذ میکند بهنام رباط خوانده میشود و بس. زردپییی که از ماهیچه دور است و به میان دوطرف استخوانی مفصل یا اندامهای دیگر میرود و بخشی را به بخش دیگر بهطور محکم پیوند میدهد، با اینکه اصولاً رباط است اما نام رباط عقب به آن اطلاق شده است. زردپیها از حس بیبهرهاند و نداشتن حس از بهر آن است که از جنبش و سایش که لازمهی حس است گزندی نبینند. این بود فواید زردپیها که ذکر شد.
۶_ شریانها (رگهای ضرباندار): شریانها اجسامی هستند که از قلب منشاء میگیرند؛ رگهای کشیده و دراز و در طول خود مجوف هستند و با زردپی و پی همگوهرند. روند جنبش آنها برای آسایش قلب است و بخار دودی را از آن میزدایند و روح را — بهدستور آفریدگار — در اندامهای تن توزیع میکنند.
تصور اینکه شریانها حامل غذا و هوا هستند و ریهها بخار دودی خون را دفع میکنند با تصور امروزی که خون و اکسیژن را از ریهها میگیرد و گاز کربنیک و بخار آب را به آن پس میدهد تا حدودی نزدیک است.
۷_ وریدها: وریدها مشابه شریانها هستند، لیکن از جگر منشاء میگیرند و بدون ضربان هستند و برای پخش خون در اندامهای بدن آفریده شدهاند.
وریدها از نقاط مختلف بدن منشاء میگیرند و خون را از نواحی مختلف بدن به قلب میرسانند تا پس از انتقال خون از قلب به ریهها، عمل تصفیه و پاکسازی خون صورت گیرد. وریدهای جگر مواد غذایی را از جگر میگیرند و وارد جریان خون اصلی میکنند و بدین ترتیب غذا از طریق شریانها به تمام نواحی بدن میرسد. تصور اینکه وریدها خون را به نقاط مختلف بدن میبرد تصور درستی نیست و با پذیرش همین تصور غلط بود که کشف جریان خون قرنها به تاخیر افتاد.
۸_ شامهها (غشاها): شامهها اجسامی هستند که از رشتههای پیهای نامحسوس تنیده شدهاند؛ اجسامی هستند رقیق و لطیف و دربرگیرنده که روی اجسام دیگر را میپوشانند و دارای فوائد زیر هستند:
الف— شکل و هیئت اندام در برگرفته شده را حفظ میکنند.
ب— از اندامهای دیگر میگیرند و به وسیلهی پی و زردپیهایی که در تارهای آنها پراکنده شدهاند و تار و پود آنها را تشکیل میدهند به اندام در برگرفته میدهند. رابطهای که بین کلیهها و پشت بهوسیلهی غشاء برقرار میشود از این مقوله است.
ج— شامهها برای اندامهایی که در اصل فاقد حس هستند، سطح حساسی به وجود میآورند و موجب احساس برخوردها میگردند و عوارض اندامهایی در برگرفته را درک میکنند. اندامهایی از قبیل شش، جگر، طحال و کلیه در گوهر خود حساس نیستند. لیکن بهوسیلهی شامههای فراگیرندهی خود به برخوردها پی میبرند. اگر بادی در آنها بپیچد غشاء کشیدگی پیدا میکند و آن را درک مینماید و اگر ورمی روی آورد ظامه میتواند ورم و عضو متورم شده را به علت زیاد شدن سنگینی اندام بر اثر ثقل ورم، حس کند.
۹_ گوشت: گوشت آگنهای است که درون اندامها را پر کرده است و نیرویی است اندام ها از آن استواری مییابند.
گوشت آگنهای آنچه که درون چیزی را با آن پُر کنند، است.
هر اندامی بهخودیخود دارای نیرویی غریزی است که بهوسیلهی آن غذای خود را تأمین میکند، مواد غذایی را به طرف خود میکشد، در خود نگاه میدارد، همانند و جزو خودش میسازد و مواد زائد را بیرون میریزد.
اندامها در کیفیت و کمیت نیروی غریزی با هم برابر و یکسان نیستند؛ برخی از آنها همراه نیروی غریزی، نیرویی دارند که به اندامهای دیگر نیز میرسد و برخی دیگر غیر از آن هستند. از طرف دیگر از اندامها علاوه بر نیروی خود، از اندامهای دیگر نیز نیرو دریافت میکنند و عدهای غیر از آن هستند. اگر اندامها با هم ترکیب شوند چند حالت به وجود میآید:
الف— اندامی (نیرو) میبخشد و (نیرو) میپذیرد.
ب— اندامی (نیرو) میبخشد و نمیپذیرد.
ج— اندامی (نیرو) میپذیرد و نمیبخشد.
د— اندامی نه (نیرو) میپذید و نه نیرو میبخشد.
در وجود اندام پذیرنده و بخشنده جای تردیدی نیست؛ همگی بر آنند که مغز سر و جگر، نیروی زیستی و حرارت سرشتی و روان را از قلب میپذیرند و هر یک از این دو اندام خودشان منشاء نیرویی هستند که به اندامهای دیگر میبخشند. بهعقیدهی گروهی، مغز مطلقاً سرچشمهی حس است و در نزد گروه دیگر، سرچشمهی مطلق نیست. به نظر عدهای، جگر منشاء مطلق برای تغذیه است و عدهای میپندارند که چنین نیست.
در وجود اندامی که (نیرو) میپذیرد و نمیبخشد تردیدی نیست، مانند گوشت که نیروی حس و زندگی را میپذیرد و منشاء هیچ نیرویی نیست که به غیر خود بدهد.
لیکن دربارهی اندامی که (نیرو) میبخشد و نمیپذیرد و دربارهی اندامی که نه (نیرو) میپذیرد و نه میبخشد، طبیبان نتوانستند با بسیاری از فیلسوفان اتفاق نظر پیدا کنند و (در این مورد) اختلاف نظر وجود دارد.
بسیاری از پیشینیان گفتهاند: اندامی که (نیرو) میبخشد و نمیپذیرد قلب است. قلب منشاء تمام نیروهاست و به همهی اندامهایی که از آن زندهاند و از آن حس میگیرند و در جنبشاند نیروهایی میبخشد. اما طبیبان و گروهی از فیلسوفان پیشین، این نیروها را در میان اندامها پخششده پنداشتههاند و نامی از اندام بخشنده و ناپذیرا نبردهاند. گفتهی پیشینیان را اگر مورد بررسی و تدقیق قرار دهیم صحیحتر است و گفتهی طبیبها در دید نخستین آشکارتر. دربارهی اندام ناپذیرا و نادهنده، بین خود طبیبها از یک طرف و خود فیلسوفان از طرف دیگر اختلاف وجود دارد: برخی بر آنند که استخوان و گوشت و مشابه آنها که از حس بهرهای ندارند از نیرویی ماندگارند که ویژهی خود آنهاست و آن را از هیچ منبع دیگر دریافت نکردهاند و از نیرویی که ویژهی آنهاست غذای خود را به کفایت تأمین میکنند.
از این نیروی ویژه بههیچیک از اندامها بهرهای نمیرسد و هیچ اندامی نیز از نیروی خود بهآنها بهرهای نمیرساند، لیکن گروه دیگری بر این پندارند که نیروی ویژهی موردبحث از آن آنها نیست، بلکه آن را در اولین مراحل بهوجود آمدن خود از جگر و دل دریافت کردند و این نیرو در آنها ماندگار است. نظر راستین کدام است و کدام یک دلیل صوابی نشان میدهند، با کار طبیب ارتباطی ندارد. طبیب — به اقتضای حرفهاش — بینیاز از این بحثهاست و اختلاف رأی دیگران به کردار و پژوهش وی آسیبی نمیرساند. لیکن طبیب باید بداند و در مورد بحث اول بر این رأی باشد که قلب خواه منشاء حس و حرکت مغز باشد و خواه نباشد در هر حال مغز چه به خودی خود و چه بعد از قلب، منشاء تأثیرات نفسانی سایر اندامها است. نیروی غذادهندهی کبدخواه قلب باشد و خواه نباشد، کبد در هر حال منشاء اعمال تغذیهی طبیعی سایر اندامهاست.
دربارهی مورد اختلاف دوم، طبیب باید بداند و باور داشته باشد که اگر فرض کنیم نیروی غریزی استخوان در اولین مرحله از کبد آمده باشد و همینطور استخوان بهمزاج خود سزاوار این نیرو بوده باشد و یا هیچ یک از این آمدنها و بودنها در کار نبوده باشد در هر حال ربطی به کار وی ندارد.
طبیب باید بر این باور باشد که نیروی غریزی استخوان، بخششی از جانب کبد نیست تا اگر در این میان راه بندانی رخ دهد، غذای نیرودهنده به استخوان نرسد و این عضو از کار بیفتد. وضع استخوان بر مبنای حس و حرکت نیست که اگر عصبی که از مغز به آن میرسد بند آید، حس و حرکت از بین برود، بلکه نیروی موجود در استخوان نیروی غریزی آن شده است و تا هنگامی که استخوان در مزاج خود پایدار است نیروی او نیز برقرار است. بهاینترتیب تقسیمبندی اندامها بر طبیب روشن میشود و ردهبندی آنها را بهشرح زیر ارائه میدهد:
۱_ اندامهای اصلی
۲_ اندامهای یاریدهندهی اندامهای اصلی (اندامهای خادمه)
۳_ اندامهای پیرو و فاقد یاریدهنده (مرئوس بدون خادمه)
۴_ اندامهایی که نه اصلی و نه یاریدهنده هستند؛
در طبقهبندی تشریحی مذکور حدود و ثغور هر اندامی به سطح و حجمش ختم میشود، در طبقهبندی امروز حدود هر اندام تا آنجا ادامه مییابد که مادهای ترشح یا دریافت میکند. به عبارت دیگر حدود هر عضو تمامی ارگانیسم را در بر میگیرد.
اندامهای اصلی اندامهایی هستند که منشاء نیروهای اولیهی بدن میباشند و برای بقای فرد و نو مورد نیازند اندامهایی که برای بقای فرد مورد نیاز عبارتند از:
الف - قلب که منشاء نیروی حیاتی است.
ب - مغز که منشاء حس و حرکت است.
ج - کبد که منشاء نیروی غذایی است.
بقای نوع نیز با این سه اندام بستگی دارد، لیکن اندام چهارمی نیز هست که وجود آن از جهتی ضروری و از جهتی انتفاعی است و آن دو بیضهی انسان است.
ضرورت بیض از آن است که منی را پیدایش میدهد و نسل را بقاء میبخشد. نفعش در تکمیل هیئت و مزاج نرینه و مادینه است که این دو خاصیت نه متعلق به نفس جاندار است بلکه رویآوردی است که بایستهی نوعیت جانداران است و از آن استفاده میشود.
اندامهای یاری دهنده: بخشی از این اندامها در آماده کردن خدمت و بخشی دیگر در ادای این خدمت به کار میآیند. آماده کردن خدمت نسبت به کار اندام اصلی مقدم است و ادای خدمت بعد از کار اندام اصلی است. اولی را منفعت و دومی را خدمت مینامند و بس. آمادهکنندهی خدمت برای قلب، شش و اداکنندهی خدمت، شریان است. اندام یاریدهنده و آمادهکنندهی مغز عبارت است از جگر و سایر اندامهای تغذیه (دستگاه گوارش) و حفظ روح و اداکنندهی خدمت آن، اعصاب است.
اندام آمادهکنندهی جگر، معده و اندام اداکنندهی آن وریدهاست. مهیاکنندهی خدمات بیضهها اندامهایی هستند که قبلاً منی را پدید آوردهاند و اداکنندهی خدمت در مردان مجرای ادراری و رگهایی هستند که بین بیضهها و مجرای ادراری (طنابهای منوی) است و در زنان رگهایی (مجاری) است که منی (تخمک) از راه آنها (لولههای فالوپ) به زهدان میرسد و زنان دارای زهدان (اضافی) هستند که نفع منی در آنها تکمیل میشود.
جالینوس گوید: اندامها بر سه گونهاند: اندامهایی که فقط دارای کنش هستند؛ اندامهایی که دارای بهره و بدون کنش میباشند و اندامهای دارای کنش و بهره. اولی چون قلب، دومی چون شش و سومی چون کبد.
و من میگویم: منظور از کنش و مذکور باید کنشی باشد که زندگی انسان با پایداری نوع، بستگی به آن دارد، مانند کار دل در پیدایش جان. مراد از اندام انتفاعی (بابهره) آن است که آمادگی تأثیرپذیری از اندام دیگری داشته باشد و در این صورت کنش در بخشیدن حیات به انسان و در پایداری نوع کم و کاستی ندارد، مانند آمادگی شش برای گرفتن هوا.
اما جگر هضم دوم را انجام میدهد و غذا را آمادهی هضم سوم و چهارم میکند. این اندام هضم اول را بهپایان میرساند تا خونی مناسب تغذیهی خود فراهم سازد، پس در این صورت کاری را انجام داده است و شاید کار دیگری را انجام دهد برای کاری که شاید نافع باشد.
باز میگوییم: برخی از اندامهای متشابهالاجزا بهجز گوشت و پیه از منی به وجود میآیند و برخی دیگر مانند گوشت و پیه از خون پیدایش یافتهاند. همهی اندامها بهجز گوشت و پیه از منی (جرمپلاسم) نرینه و منی مادینه بهوجود میآیند. بنا بهگفتهی فیلسوفان پژوهشگر (ارسطو) نقش منی در بهوجود آوردن موجود زنده مانند نقش مایهی پنیر در تشکیل پنیر است و نقش منی مادینه در ایجاد جاندار مشابه نقش شیر است در پیدایش پنیر. همانطور که مایهی پنیر کارش انعقاد است، کار منی نرینه شکلدادن است همانطور که تأثیرپذیری جهت انعقاد در شیر است، کار منی ماده نیز تأثیرپذیری در این عمل است.
همچنانکه شیر و مایهی پنیر هر دو جزئی از گوهر تشکیلدهندهی پنیرند، منی نرینه و منی مادینه نیز جزئی از گوهر جنین میباشند و این گفتار من بافرمودهی جالینوس بس متفاوت است.
وی که میگوید: منی نرینه و منی مادینه هر دو در بسته شدن جنین دارای کنش و واکنش هستند باز مانعی نمیبیند که بگوید بند آوردن در منی نرینه قویتر و بندپذیری در منی مادینه نیرومندتر است. ما این مسئله را در کتابهای خود که در زمینهی علوم طبیعی هستند بررسی میکنیم.
خونی که در دورهی بارداری از زن میتراود غذا میگردد قسمتی از آن تغییر مییابد و همانند گوهر منی و اندامهای حاصل از منی میشود و غذای نمودهندهای برای گوهر منی میگردد، قسمت دیگر به غذا تبدیل نمیشود ولی در آگنهی آن بسته میشود و جای اندامهای اولیه را پر میکند و گوشت و پیه بهوجود میآورد. قسمتی نیز نه به آن صورت و نه به این شکل در میآید، بلکه بهصورت مادهی غذایی است که تا هنگام زایمان میماند و در چنین موقعی بیرون میرود. وقتی که جنین بهدنیا آمد، خونی که زاییدهی کبد است جانشین آن خون میشود و کاری را که آن بهعهده داشت این یکی انجام میدهد.
پیدایش گوشت از خونی قوی است که بر اثر حرارت و خشکی بسته شده، سفت گردیده است، لیکن پیه از بخش آبکی و چرب خون بوده، بر اثر سردی بسته شده است و به این جهت گرمی آن را میگدازد. اندامهایی که از دو منی پیدایش یافتهاند، هرگاه از هم جدا شوند پیوستگی کامل را باز نمییابند مگر برخی از آنها و در شرایط اندکی و آن هم در سن خردسالی. از این قبیل هستند استخوان و شاخههای کوچک (نه بزرگ) وریدها (نه شریانها). هرگاه آن اندام جزئی از اجزای خود را از دست دهد، دیگر ترمیم نمیشود (به دلیل آن نمیروید). این حالت مثلاً در مورد پی و استخوان صادق است. هر آنچه آفریدهی خون است —مثلاً گوشت— اگر خللی در آن ایجاد شود، جبران میشود و بخش آسیب دیده ترمیم میشود و با او میپیوندد.
هر اندامی که از خون آفریده شده است و نیروی منی هنوز در او وجود دارد، چنانچه از بین رفت بسا ممکن است که دوباره بروید؛ دندان در دوران خردسالی (دندان شیری) از این جمله است، زیرا که دورهی خردسالی هنوز از منی دور نیفتاده است. لیکن اگر مزاج دیگری بر خون غالب شود، اندام از دست رفته ترمیم نخواهد شد. و باز میگوییم: منشاء حس و حرکت اندامهای حسی و حرکتی گاهی عصبی است و گاهی نیروی عصبی است.
نسخهی انگلیسی: گوئیم: برخی اعضاء فقط دارای یک عصب است که هم حس و هم حرکت آن عضو را بر عهده دارد مانند عصب سهقلو، و برخی دیگر برای حس و حرکت دارای دو عصب هستند مانند اکثر اعصاب جمجمه و ستون فقرات.
همچنین گوییم، منشاء همهی شامهها که احشاء را در بر گرفتهاند یکی از دوشامهای است که آستر سینه و شکم میباشند، لیکن منشاء شامههایی که با اعضای داخلی سینه، مانند حجاب و ورید و شریان و شش مرتبط هستند شامهای است که دندهها را آستر شده است. اما منشاء شامههای اندامها و رگهایی که مجوف هستند، صفاق است که آستر ماهیچههای شکم گردیده است.
نسخهی انگلیسی: غشاءهای سروزی که احشاء را میپوشانند هم از جنب و هم از صفاق منشاء میگیرند. اعضایی که در قفسهی سینه قرار گرفتند مانند حجاب حاجز، ششها و وریدها و شریانها توسط پردهی جنب پوشیده میشوند و اندامهایی که در شکم قرار گرفتهاند و نیز عروق آنها بهوسیلهی صفاق پوشیده میشوند.
و همچنین همهی اندامهای گوشتی یا رشتهای هستند مانند گوشتی که در ماهیچه است و یا فاقد رشتهاند مانند جگر. هرجا چنین رشتههایی وجود ندارد حرکتی نیز وجود نخواهد داشت. عامل حرکتهای ارادی تارهای ماهیچههاست. حرکات طبیعی مانند جنبش زهدان و رگها و حرکات مرکبه (ارادی و غیرارادی) مانند جنبشی که در عمل به بلع انجام میگیرد مربوط به رشتههایی است که به اشکال طولی و عرضی و مورب هستند. رشتههای طولی در جذب، رشتههای عرزی در فشردن و رشتههای مورب در گرفتن (امساک) به کار میروند.
نسخهی انگلیسی: حرکات طبیعی همان حرکات غیرارادی.
نسخهی انگلیسی: رشتههای طولی عمل کشیدن [نه به مفهوم جذب غذا]، رشتههای عرزی عمل دفع و راندن و رشتههای مورب عمل احتباس و نگه داشتن را انجام میدهند.
در اندامهایی مانند وریدها که دارای یک لایه هستند، هر سه نوع تار به هم تنیدهاند. هر اندامی که واجد دو لایه است، رشتههای عرضی در لایهی خارجی آن و دو نوع رشتهی دیگر در لایهی داخلی قرار دارند و در آنجا که اندام طویل میگردد به سطح داخل گرایش دارند. مراد از این سرشت آن است که رشتههای جذب و دفع در برابر رشتههای جذب و منع (نگهداشتن) قرار نگیرند و آن دو بهتر است در همهجا به جز رودهها با هم باشند، زیرا که رودهها نیاز زیادی به منع ندارند بلکه نیاز آنها به جذب و دفع است.
همچنین گوییم: گروهی از اندامهای عصبی که اجسامی را در بر دارند که هم گوهر آن اندام عصبدار نیستند یا از یک لایه هستند و یا از دو لایه.
اندامهای لیفی [فیبری] که شبیه عصب هستند، ولی عصب نیستند و دارای یک یا دو لایه میباشند.
دو لایه بودن آنها امتیازهایی دارد بهاینقرار:
الف — دارای جسم محکمی هستند که بر اثر شدت حرکات خود و اندامهای محتوایشان مانند شریانها ترک برنمیدارند.
ب — میتوانند جسمی را که در داخل آنهاست به واسطهی استحکام کافی نگه دارند و از تحلیل رفتن یا بیرون رفتن آنها جلوگیری کنند، زیرا اگر از یک لایه تشکیل شده بودند بر اثر کم تار و پودی ممکن بود آن محتوا تحلیل رود یا بر اثر کمتابی لایه پاره شود و محتوا بیرون بریزد. اجسامی مانند روح و خون که در شریان جریان دارند باید در نگهداریشان احتیاط زیادی مراعات شود. روح بهتحلیل از بین میرود و خون از ترک خارج میشود و این دو حالت خطر بسیار بزرگی است.
ج — هر عضوی که به عامل دفع و جذب نیرومندی نیاز دارد، ابزار ویژهی خود را دارد. معده و رودهها از این اندامها هستند.
د — گاهی در اندامی هر لایهای از لایهها برای کار ویژهای ساخته شده است و هر یک از دو لایه کاری مخالف مزاج لایهی دیگر انجام میدهد. شاید جدا بودن آنها بهتر میبود. مثلاً معده که برای حس و عمل هضم آفریده شده است برای حس به اندام عصبی و جهت هضم به اندامی گوشتی نیاز دارد، بهاینجهت برای هر یک از این دو کار لایهای خلق شده است: لایهی عصبی برای حس و لایهی گوشتی جهت هضم. لایهی درونی آن عصبی و لایهی بیرونی گوشتی است، زیرا که هضمکننده باید بدون هیچ اصطکاکی، بهوسیلهی نیروی خود به مادهی هضم شده برسد، در حالی که حسکننده را شایسته نیست بهمحسوس برسد یعنی آن را لمس کند.
معده فقط به انبساط و پیچ خوردن حساس است. لایهی مخاطی درونی دارای غددی است که آنزیمهای گوارشی و موکوس محافظ ترشح میکند. لایهی عضلانی بیرونی عمل مخلوط کردن و پیش راندن غذا را انجام میدهد.
همچنین گوییم: خون برای تغذیهی اندامهایی مانند گوشت است که در مزاج به آن نزدیک هستند و به تغییر زیاد نیازمند نیستند. ازاینروست که تجاویف و حفرههایی در گوشت وجود ندارد که غذا در آن بماند و در مدتی که خون بهآن نمیرسد از آن تغذیه کند. لیکن در اندامی مانند استخوان که مزاجش از مزاج خون دور است، خون باید در راه رسیدن به آن تغییراتی را تحمل کند.
مغز استخوان که در مجاری و محفظههای استخوان قرار دارد، اندامی خونساز است.
از این جهت استخوان دارای تجویز و یا تجاویفی است. مثلاً استخوان ساق و ساعد دارای یک تجویف است که غذای خود را مدتی در آن نگه میدارد تا آن را بر وفق مزاج خود نماید.
استخوان آروارهی زیرین و اعضاء مشابه آن که دارای تجاویفی است به غذای بیشتر از حد نیاز دائمی خود نیازمند است تا به تدریج آن غذای ذخیره شده را با مزاج خود دمساز نماید. اندامهای نیرومند مواد زائد خود را به سوی اندامهای ناتوان مجاور میرانند. مواد زائد قلب به زیر بغلها میرود، مواد زائد مغز به (غدههای) پشت گوشها و مواد زائد جگر به (غدههای) بیخ رانها میرسد.