چند نقاشی دیدم که هوش مصنوعی به سبک و سیاق کارهای ونگوگ کشیده بود. خیلی تروتمیز و باکیفیت و بدون شدت قلم کوبیدنها و کثیفکاریهای معمولِ ونگوگ. فکر کردم در عصر هوش مصنوعی و دادن چهارتا کلمه به هوش مصنوعی و بعد ملغمهای تروتمیز و سریع از رنگها و موضوعات و اطلاعات را در قالب نقاشی تحویل گرفتن، دیگر عملا نقاشی به چه درد میخورد؟ نقاش برای چه دست به قلم میبرد؟ در نگاه گستردهتر، هنر و هنرمند به چه درد میخورد؟ وقتی خیلی راحت میشود خواننده مرده را از قبر بیرون کشید و میکروفون و شعر را دستش داد و گفت بخوان و او/آن بخواند، باکیفیتتر از هرچه در دوران زندگی خوانده بود؟
بعد دیدم نه. مسئله نمایش و جلوه بیرونی اثر در وهله دوم است که اهمیت دارد. آنچه که مهمتر است، این است که یک آدمی در دورهای از تاریخ به واسطه همین نقاشی کشیدنها زندگی را تاب آورده. جوانی که بارها شکست خورده، مدتی کشیش شده و پابهپای معدنگران گرسنگی و سرما و رنج کشیده، پدرومادرش را ناامید کرده، زنهایی که دوست داشته و دوستش داشتند را از دست داده، مدتی با روسپیای همخانه بوده و مورد تمسخر و تحقیر واقع شده، به خانه افراد بزرگی رفتوآمد میکرده، ساعتها زیر آفتاب ایستاده و نقاشی کرده و میانه تمام این ماجراها گفته که «عبارت من شکست خوردهام، شکست خوردهام، شکست خوردهام که در سرم میگذشت، جای خود را به این سوال داده بود: چه می توانم بکنم؟ برای چه کاری مناسب هستم؟ جای واقعی من در دنیا کجاست؟». برای برادرش هم در نامهای نوشته: «آیا هرگز اندیشههای درونی ما به خارج تجلی میکند؟ ممکن است آتش بزرگی در ضمیر ما شعلهور باشد که هیچکس نمیآید کنار آن خود را گرم کند؟ رهگذرها فقط کمی دود میبینند که از دودکش بیرون میآید و به راه خود ادامه میدهند. حالا گوش کن. چه باید کرد؟ آیا شخص نباید این آتش درونی را بپروراند، جوهر خود را نگاه دارد و با شکیبایی بنشیند تا آن ساعت فرا رسد که کسی بیاید و خود را نزدیک آن گرم کند؟». و نقاشیهای ونگوگ، چون راه ونگوگ است، کمک میکند رنج را تاب بیاورد، شکست را، جنون را و زندگی را. پزشک معالجش در اواخر عمر به او میگوید «آفتابگردانهای شما چه بسا دلها را شفا خواهد داد. طی قرنهای قرن، شادی از خود خواهند افشاند. برای این است که زندگی شما هیچوقت تمام نخواهند شد. برای این است که شما باید خوشبخت باشید».
آتشی که درونت است را اگر درست بشناسی و پرورش دهی، اول خودت را نجات میدهد؛ بعد دیگران را. قرار است اول خودمان را نجات بدهیم و موسیقی و نقاشی و نوشتن و هر آفرینش دیگری، کمک میکند که ما ادامه بدهیم/نجات پیدا کنیم. این فرقِ اساسی کار انسان با هوش مصنوعیست.
شگرفترین عکسهای کیارستمی برای من، همین عکسهاییاند که از ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۲ از موزه لوور گرفته:
بیرون تابلو (بازدیدکننده-ما) چنان با درون تابلو و فضا و آدمهای داخلش ممزوج است که گاهی تمایزشان سخت است. فقط هم این نیست، به تونالیته رنگها دقت کنید.
نبوغ همینست: وصله و پینه کردنِ درستِ چیزها. ببینید و لذت ببرید.






پینوشت: عبارتهای داخل «» در متن از کتاب شور زندگی/ایروینگ استون/ترجمه محمدعلی اسلامی ندوشن