فصل پنجم — تشریح دندانها
تعداد دندانها ۳۲ تاست. در برخی اشخاص چهار دندان عقل وجود ندارد، بنابراین امتداد از ۲۸ تجاوز نمیکند. دندانها از این قرارند:
دو دندان پیش در بالا و دو پیش در پائین، دو دندان رباعیه (لاترال یا کناری) بالا و دو رباعی پائین که برای بریدن هستند، دو نیش بالا و دو نیش پایین که عملشان شکستن است و در هر طرف فک ۴ تا ۵ آسیا در بالا و به هممان تعداد در پایین که برای آرد کردن هستند و مجموعاً ۳۲ یا ۲۸ دندان میباشند.
فرمول دندان در اشخاص بالغ مطابق تشریح امروزی بهقرار زیر است:
آسیای بزرگ ۳ - ۲ /۲ تا ۳
آسیای کوچک ۲ / ۲
نیش ۱ / ۱
پیش ۲ / ۲
که در دونیم آرواره منظور شده است. طبق تشریح این کتاب فرمول دندانی به صورت زیر خواهد بود:
آسیا ۵ - ۴ / ۵ - ۴
نیش ۱ / ۱
رباعیه ۱ / ۱
پیش ۱ / ۱
دندان عقل غالباً در دورهی نمو که از سن بلوغ تا سن رکود است میرویند. سن رکود تا نزدیک ۳۰سالگی است. و از این رو آنها را دندانهای حلم (احتلام یعنی رؤیا) میگویند.
دندانها دارای ریشه و همچنین واجد رئوس تیز هستند و در داخل حفرههای دندانی بر روی هر دو آرواره جای گرفتهاند. در کنارهی هر حفرهی دندانی زائدهی مدوری است و استخوان کوچکی بر آن روئیده است که دندانها را در بر میگیرد و به طور محکم استوار میسازد. هر یک از دندانها، به جز آسیاها دارای یک ریشه هستند، لیکن هر یک از آسیاهای آروارهی تحتانی دارای لااقل دو ریشهاند و ممکن است — به ویژه دندانهای عقل — واجد سه ریشه باشند. هر یک از آسیاهای آروارهی فوقانی لااقل دارای سه ریشهاند و شاید — به ویژه دندانهای عقل — دارای ۴ ریشه باشند.
نسخهی انگلیسی: در آروارهی فوقانی، تاج هر دندان آسیا دارای حداقل ۳ برجستگی (Tubercle) است. بعضی اوقات دندان عقل دارای چهار برجستگی است. تاج دندانهای آروارهی تحتانی از تاج دندانهای آروارهی فوقانی بزرگتر است.
در نسخهی عربی: رئوس (سرها) ذکر شده است — این سر را میتوان تاج گفت و میتوان آن را سر که ریشه است گفت. لیکن علیالاکثر مقصود ریشه است، زیرا گوید که قسمتی مخالف مرکز و قسمتی رو به سر گزند.
زیاد شدن ریشه در آسیاهای فوقانی به لحاظ بزرگی آنها و کار بیشتر آنهاست و چون رو به پایین قرار دارند سنگینی آنها را به جهت مخالف گرایش میدهد، در صورتی که در آسیاهای آروارهی تحتانی این سنگینی مخالف مرکز نیست.
به طور کلی استخوانها به جز دندانها فاقد حس هستند. جالینوس گوید: تجربه نشان میدهد که دندانها حس دارند و این حس به وسیلهی نیرویی در آنها ایجاد شده است که از سوی مغز به کمک آنها میآید تا گرم را از سرد تشخیص دهند.
فصل ششم — فوائد ستون پشت
در آفرینش ستون پشت ۴ فائده است:
نخست اینکه برای نخاع که جهت بقای زندگی لازم است معبری وجود داشته باشد. فائدهی نخاع را در جای خود شرح خواهیم داد، لیکن در اینجا نیز مختصری به آن اشاره میکنیم:
اگر همهی پیها از مغز میرویدند، سر میبایست بزرگ باشد و بار گرانی برای تن میگشت علاوه بر آنها پیغامی بایست راه دور و درازی را بپیمایند و به دورترین نقطهی مورد نیاز برسند و در این راه دراز چه بسا گزندها و بریدگیهایی به آنها میرسید و درازی آنها بر نیروی کشششان اثر میگذاشت و سستتر از آن میشدند که بتوانند اندامها را به منشاء خود مرتبط سازند.
آفریدگار که نامش گرامی است نخاع را به همان طریق که جوئی از چشمه جدا میشود از مغز جدا کرد و به بخشهای زیرین بدن بخشید تا سهم و حصهی پیهائی که در اطراف و اکناف بدن هستند از آن انشعاب برداشته شود و هر یک به تناسب تعادل و پیوستگی با اندامها به سهم خود برسد و از این ستون پشت را برای نخاع به شکل مجرا و گذرگاه محفوظی قرار داد.
دوم اینکه ستون پشت مایهی حفاظت است و برای اندامهای برجستهی داخل تنه که مجاور آن هستند مانند سپری است و از این رو برای آن لبهها و زائدههایی آفریده شده است.
سوم اینکه ستون پشت برای آن آفریده شده است که شالودهی همهی اندامهای تن باشد و مانند چوبی است که اساس ساختمانکشی بر آن استوار است و قطعات دیگر را بر آن میبندند و در آن جای میدهند. ستون پشت به این جهت سخت آفریده شده است.
چهارم اینکه ستون پشت برای قامت و پیکر انسان مایهی استواری و بلندی باشد و به آن یارای جنبش و اطراف را بدهد. ازاینروی، ستون پشت دارای مهرههای متعدد و منظم است، نه استخوانی است یکپارچه و نه از استخوانهای بسیار تشکیل شده است و مفاصل بین مهرهها نه آنقدر کممقاومت هستند که قامت را سستی دهند و نه آنقدر سفت که نرمش پذیری را از بین ببرند.
فصل هفتم — تشریح مهرهها (فقرات)
گوئیم: مهره استخوانی است با سوراخی در وسط که نخاع در آن جای گرفته است. استخوان مهره یا دارای ۴ زائده است که در طرفهای راست و چپ و بالا و پایین قرار دارند، در این صورت زائدهی بالایی را بالاگرا و پایینی را پایینگرا (یا واژگون) مینامند. یا اینکه دارای ۶ زائده است که چهار زائده در طرفی و دو زائدهی دیگر در طرف دیگر قرار گرفتهاند. شاید هم تعداد زائدهها ۸ تا باشد. کار این زوائد در آن است که با انطباق برجستگی یکی از آنها در فرورفتگی دیگری، مفصلهایی ایجاد شود که آنها را به طور مرتب به هم پیوند دهد. زوائد دیگری در مهرهها وجود دارند که کار دیگری دارند و آن عمل حفاظت، و مانند سپری ممانعت در برابر سائیدگی است و به هم بافتن زردپیها بر آنها صورت میگیرد. اینگونه زائدهها استخوانهای پهن و سفت هستند و در طول مهرهها قرار دارند. زائدههای عقبی را به نام خار یا لبه و زائدههای چپ و راست را بال مینامند. این زوائد از پی و رگ و ماهیچههایی نگهبانی میکنند که در طول بدن هستند و از جانب مهرهها به بدن راه یافتهاند. برخی از بالها در بهرهرسانی، ویژگی دارند. به خصوص بالهایی که بعد از دندهها میآیند و در آنها گودیهایی وجود دارد که رأس دندههای کوژ را در خود جای میدهند و همواری به وجود میآورند. هر یک از این بالها دو گودی دارد و در برابر هر یک از دندهها دو خمیدگی وجود دارد. بالهائی نیز وجود دارند که دارای دو سر هستند و شبیه پرهاند (جناح مضاعف). این بالهای دو پره در مهرههای گردن هستند و فائدهی آنها را نیز ذکر میکنیم.
هر مهرهای علاوه بر سوراخ وسطی، منافذ دیگری دارد که پیها از آنها خارج و رگها در آن وارد میشوند. این منافذ گذرگاه پی و رگها، یا در یک مهره تنها، وجود دارند و یا از انطباق دو مهره به وجود آمدهاند و منفذ در این حالت در مرز مشترک دو مهره ایجاد شده است. این منفذها ممکن است در هر دو جانب مرز مشترک به وجود آیند و یا فقط در یک طرف آن تشکیل شوند. شکل این منفذهای مشترک بین دو مهره ممکن است در هر یک از آنها آنها یک نیمدایره باشد که با دیگری برابر است و یا اینکه یک نیمدایره از دیگری بزرگتر یا کوچکتر باشد. چنین منافذی در سمت جلو و عقب مهره دیده نمیشود، زیرا در سمت عقب حفاظتی برای پی و رگ بیرونرونده و یا داخلشونده وجود ندارد و سمت عقب از برخوردها در امان نیست و اگر در سمت جلو وجود داشت در محلی قرار میگرفت که به سنگینی سرشتی و حرکت ارادی بدن گرایش مییافت و از آن به سستی میافتاد و پی و عقبها، چنانکه بایسته است، کار خود را انجام نمیدادند و آن خمیدن تن بر اثر سنگینی، بر محل بیرون آمدن پیها فشار میآورد و پیها را سست میکرد. این زوائد که برای حفاظت هستند در میانهی زردپیها جای گرفتهاند و نمناکی را بهوسیلهی آنها دریافت میکنند و بر اثر آن همواری و نرمش مییابند و گوشت در تماس با آنها آسیب نمیبیند.
وضع زوائد مفصلی نیز به همین منوال است. از هر طرف یکی به دیگری به وسیلهی عقب و زردپیها به طور محکم پیوند یافته است و این پیوند آنها در قسمت جلو محکمتر و در قسمت عقب نرمتر است، زیرا نیاز به خمیدن و دولا شدن به طرف جلو از نیاز به برگشتن و فروهشتگی به سوی عقب بیشتر است و چون زردپیهای سمت عقب نرم هستند، با اینکه اندکند فضائی را که در آن قرار دارند با رطوبت لزجی اشغال میکنند.
مهرههای پشت نان محکم بههم بسته شدهاند که گوئی یک استخوان است و از نرمشی که دارند گوئی از استخوانهای بسیار بهوجود آمدهاند. در حالت اول (استحکام در بههم پیوستن) پایداری و آرامش ایجاد میکنند و در حالت دوم (نرمش) وسیلهی جنبش هستند.