
ناح،

خودشه!
چگونه در جهان حاضر باشیم؟ آزادی از آن واژههایی است که همه تصور میکنند آن را میشناسند؛ درست تا لحظهای که از آنها خواسته شود آن را تعریف کنند. در همان لحظه، سکوتی میآغازند که آن سرش ناپیدا. احتمال میدهم به این دلیل است که آزادی، بیش از آنکه یک مفهوم باشد، تجربهای است که هر نسل ناچار است دوباره آن را کشف کند. فیلسوفان، نویسندگان و سیاستورزان قرنها از زوایای گوناگون به آن نگریستهاند؛ یکی آن را در حق فرد جستوجو کرده، دیگری در مسئولیتپذیری، سومی در حقیقتخواهی و چهارمی در شورش و مقاومت. هیچکدام تصویر کاملی به دست ندادهاند، اما کنار هم نقشهای ترسیم کردهاند که شاید بتوان در آن رد پای آزادی را دید؛ آنجا که مقصد و مسیر نیست، شیوهایست برای زیستن.
جان استوارت میل آزادی را از دولت آغاز نمیکند؛ از «انسان» آغاز میکند. گویی هر فرد، پیش از آنکه شهروند باشد، صاحب قلمرویی خاموش در درون خویش است؛ قلمرویی که اندیشه، باور، سلیقه و شیوهی زندگی در آن شکل میگیرد. تا زمانی که این قلمرو به دیگری آسیبی نمیرساند، هیچ اکثریتی ــ حتی اگر خود را نمایندهی خیر عمومی بداند ــ حق تصرف آن را ندارد.
اما همینجا میل مرزی روشن نیز ترسیم میکند. آزادی، رهایی از هر قید نیست. تنها جایی که جامعه میتواند مداخله کند، لحظهای است که آزادیِ یک نفر، به زیان دیگری بدل میشود. قانون قرار نیست انسانها را شبیه یکدیگر کند یا فضیلت را به اجبار بیاموزد؛ تنها باید مانع آن شود که قدرت یک فرد، آزادی فردی دیگر را از میان ببرد. بزرگترین هشدار میل نیز همین است: استبداد همیشه با چکمههای یک گوربا وارد نمیشود؛ گاهی با رأی اکثریت وارد میشود.
آیزایا برلین از دل همین پرسش، شکافی ظریف را آشکار میکند. او میان آزادیِ «اَز» و آزادی «برای» تمایز میگذارد؛ میان رهایی از اجبار و رسیدن به آن تصویری که انسان از خویشتن آرمانی دارد.
مشکل از جایی آغاز میشود که کسی ادعا کند بهتر از خود انسان میداند آزادی واقعی او چیست. تاریخ بارها نشان داده است که بسیاری از حکومتها، ایدئولوژیها و حتی خیرخواهان، با این جمله آغاز کردهاند: «ما تو را به زور آزاد خواهیم کرد.» در همان لحظه، آزادی به نام خودش انکار میشود. برلین یادآوری میکند که خطرناکترین زندانها، گاه همانهایی هستند که با نیت نجات انسان ساخته میشوند.
اگر آزادی تنها یک حق قانونی بود، با تغییر قانون از میان میرفت. واتسلاو هاول نشان میدهد که آزادی پیش از آنکه نهادی سیاسی باشد، کیفیتی از زیستن است.
او از قهرمانان بزرگ سخن نمیگوید؛ از آدمهای معمولی حرف میزند. از فروشندهای که حاضر نمیشود دروغی را تکرار کند، از نویسندهای که سکوت را انتخاب نمیکند، از انسانی که تصمیم میگیرد زندگی روزمرهاش را بر حقیقت بنا کند، حتی اگر هزینه داشته باشد. نظامهای تمامیتخواه پیش از آنکه بر زور تکیه کنند، بر عادت دروغ تکیه میکنند؛ و هر بار که انسانی حقیقت را زندگی میکند، بخشی از آن سازوکار ترک برمیدارد.
آزادی معمولاً یکباره از انسان گرفته نمیشود؛ آرامآرام فرسوده میشود. نه فقط با زندان و سانسور، بلکه با عادت، بیتفاوتی، فراموشی و دروغ.
تیموتی اسنایدر هشدار میدهد که اگر جامعهای تاریخ خود را فراموش کند، دیر یا زود روایت دیگری جای آن را خواهد گرفت؛ روایتی که قدرت برایش مینویسد. آزادی میراثی نیست که یکبار به دست آمده باشد و برای همیشه باقی بماند. هر نسل باید دوباره آن را تمرین کند؛ با پرسیدن، با تردید کردن و با مقاومت در برابر وسوسهی پذیرفتن پاسخهای آماده.
از اینجا به دستانداز بعدی جاده میرسیم: اگر قدرت چنین توانایییی برای محدود کردن آزادی دارد، چه چیزی باید خود قدرت را محدود کند؟
روتبارد پاسخی رادیکال میدهد. او دولت را نهادی میبیند که همواره میل به گسترش دارد و اگر مهار نشود، از حافظ آزادی به بزرگترین تهدید آن تبدیل میشود. حتی اگر با همهی نتیجهگیریهای او موافق نباشیم، فرضیهای که مطرح میکند همچنان پابرجاست؛ آیا هر قدرتی که به نام خیر عمومی عمل میکند، واقعاً در خدمت آزادی است؟ یا قدرت نیز مانند هر نیروی دیگری، همواره باید موضوع تردید و نظارت باقی بماند؟
انسان امروز بیش از هر نسل دیگری باید آزاد باشد؛ آزادتر در انتخاب شغل، سبک زندگی، باور و آینده. اما همین آزادی، باری تازه بر دوش او گذاشته است.
لارس اسونسن یادآوری میکند که آزادی فقط گشودن درها نیست؛ ایستادن پشت آن درهای باز نیز هست. انتخاب کردن، دیگر امتیازی ساده نیست؛ مسئولیتی دائمی است. هیچ نسخهی مقدسی وجود ندارد که بگوید چگونه باید زندگی کرد. انسان ناچار است خود تصمیم بگیرد، خطا کند، پیامد انتخابهایش را بپذیرد و معنای زندگی را نه در فرمان بردن تام از خواه هنجارهای جامعه، خواه همسرش، بلکه در مسئولیتپذیری خویش پیدا کند. سنگینترین وزن آزادی، احتمالاً همین باشد.
هیچیک از این کتابها تعریف نهایی را در اختیار ما نمیگذارند، زیرا آزادی هرگز ترجمانی ندارد؛ بیشتر، پرسشی بوده که هر نسل دوباره از خود میپرسد. از «میل» میآموزیم که آزادی از حرمت فردی آغاز میشود؛ از «برلین» که خیرخواهی نیز میتواند چهرهی اجبار به خود بگیرد؛ از «هاول» که حقیقت، حتی در کوچکترین رفتارهای روزمره، نیرویی سیاسی است؛ از «اسنایدر» که فراموشی، آزادی را از درون تهی میکند؛ از «روتبارد» که قدرت را نباید از پرسش معاف کرد؛ و از «اسونسن» که آزادی، در نهایت، شجاعت زیستن بدون نسخههای از پیش نوشتهشدهی دیگری برای توست.
آزادی نه در لحظهای که زنجیرها میشکنند، بلکه در لحظهای آغاز میشود که انسانی تصمیم میگیرد جهان را آنگونه که هست ببیند، مسئولیت داوری خود را بپذیرد و به جای تکرار حقیقت دیگران، حقیقت را در عملِ زندگی کردن جستوجو کند. آزادی، پیش از آنکه یک نظام سیاسی باشد، کیفیتی از حضوری انسانی در جهان است؛ حضوری نه فرشتهوار، نه شیطانگون که هر روز باید دوباره به دست آید.
مخلص کلام؛
اینم پاسخم به کسپر جولایی:

بو!