از تعامل تا رقابت
معاونتهای پژوهشی وزارتخانههای مختلف با وارد کردن دانشگاهها به رقابت با بخش خصوصی در حال ایجاد خطر بزرگی برای اقتصاد کشور هستند.
با وجود تعداد قراردادهای كلان منعقد شده میان دانشگاه ها با وزارتخانه ها و سایر دستگاه های اجرایی اما در رسانهها میبینیم که هنوز از دانش و انرژی ذخیره شده در مراكز آموزش عالی استفاده كافی صورت نگرفته است. در برنامه تعامل صنعت و دانشگاه قرار بود علم به ثروت تبدیل شود. یعنی بخشهای پژوهشی در دانشگاهها و جهادهای دانشگاهی به کار گرفته شوند و کار تحقیق و توسعه را براساس نیاز صنعت کشور انجام دهند. نتایج تحقیقات خود را در اختیار تولیدکنندگان و صنعت قرار دهند. به زبان ساده، کارخانهدار را به صنعتگر تبدیل کرده و ارزش افزوده ایجاد کنند.
شاهدیم که این برنامه بهگونهای در حال اجرا است که بدون مشورت با بخش خصوصی بخشهای پژوهشی موضوعاتی را مستقل برای خود آغاز کرده و جلو بردهاند تا آنجا که به تولید محصول رسیدهاند. محصولاتی که مطابق نیاز جامعه نیست و بعضی با اشباع بازار امکان خلاقیت و ارتقا تولید را تهدید کردهاند. بنابراین بدبینانه نیست اگر بگوییم اتلاف بودجه عمومی و رقابت با بخش خصوصی تاکنون دو مورد از دستاوردهایبخشی است که نتایج یافتههای آن میتواند جهشی بزرگ در حوزه فعالیتی هر مجموعه ایجاد کند. پژوهشگاههای تحقیقاتی و علمی در سراسر دنیا بهمنظور انجام تحقیقات و پیشبرد علم راهاندازی میشوند. این مراکز بهطور تخصصی باید درزمینهٔتحقیقات و علوم پایه یا کاربردی فعالیت کنند. درواقع پژوهشگاهها و اندیشکدهها محل تجمع و گردهمایی دانشمندان هستند که بسیاری از دانشگاهها و مراکز علمی در زیرمجموعه آنها قرارمیگیرند. بهندرت خواهیم دید که عضوی از این مجموعهها شرکت خصوصی تأسیس کرده باشد یا مستقیم در بازار تجارت نیز مشغول شود.
بااینحال، با نیمنگاهی به لایحه بودجه سال 99 میبینیم که مبلغ639 میلیارد تومان برای معاونتهای پژوهشی وزارت علوم و 744 میلیارد تومان برای مراکز پژوهشی و پژوهشگاههای دانشگاهها در نظر گرفتهشده است. همچنان بخشهای دولتی یادشده بودجههای پژوهشی را علاوه بر بودجه اصلی دریافت میکنند از اینرو، میتوانند در پروژههایی شرکت کنند که بعضاً ضمانتنامههای سنگین نیاز دارد. . همچنین باید به وجود تسهیلات، رانت و کمکهزینهها که در قالب طرحهای تحقیق و توسعه و آیندهپژوهیبرای برخی وجود دارد و برای برخی نیست را هم باید اضافه کرد تا بتوان تصویر مناسبی از فضای رقابت و شرایط بخش خصوصی در بازار ایران ارائه کرد. حضور بخش خصوصی در پژوهش ضعیف است و عدم نیازسنجی یکی از آفتهای پژوهش است.