نگاهی به انتخابات؛
تقابل فرهنگ عمومی، موانع ساختاری و جوانان
با عبور از پاییز جانسخت و به نیمه رساندن سرمای زمستان نود و هشت باز به فصل انتخابات نزدیک شدهایم. رویداد سیاسی پیشرو ، این روزها به بخشی از گفتوگو های مردم و تیتر اغلب رسانهها وارد شده است. آنطور که انتظار میرود صدا و سیما مسئولیت مهمی در گرم کردن فضای انتخابات و جلب توجه افکار عمومی بر عهده دارد از این رو، بخش عمدهای از برنامههای در حال پخش بر این موضوع تمرکز دارند و به تولید محتوا انتخاباتی مشغول هستند. در سوی دیگر، فضای رسانههای اجتماعی همچنان مملو از دیدگاهها و نظرات مختلف هستند و گروههای متنوعی از رد صلاحیت شدهها تا مخالفان و موافقان را میزبانی میکنند.
در هفتههای قبل افرادی که توسط شورای نگهبان قانون اساسی جمهوری اسلامی رد صلاحیت شدند تلاش کردند مخالفت و اعتراض خود را با استفاده از ابزارهای رسانهای در فضایعمومی بیان کنند. بر این اساس، همفکران و بعضاً نزدیکان افرادی که به دلایل عدم التزام به جمهوری اسلامی، برخی اقدامات اقتصادی، مالی و عملکرد سیاسی فاقد صلاحیت تشخیص داده شدند را گروه رد صلاحیت شدهها میشناسیم و به طور طبیعی راه یافتگان یا تایید شدهها را در صف موافقان قرار میدهیم. با بررسی اجمالی نظرات مطرح شده در رسانههای اجتماعی میبینیم طیف سیاسی خاصی که همواره از آنها به عنوان آراء خاموش، دیدگاه پنهان یا گروه ناظران یاد شده است تفکر متفاوتی را نمایندگی میکنند بنابراین در گروه مخالفان قرار میگیرند.
هر رویداد عمومی که سبب به راه افتادن یک موج اجتماعی میشود، اهمیت و ارزش بالایی برای بررسی و سنجش دقیق علمی دارد و باید بیطرفانه به همه ابعاد و زوایای آن پرداخته شود که در این مجال فرصت لازم فراهم نبود. با این همه، تلاش کردیم دیدگاه و تحلیل خود را نسبت به رویداد پیشرو انتخاباتی در دو محور موانع ساختاری و ضعف فرهنگ عمومی عنوان کنم. نباید از نظر دور داشت که این سطور قصد طرفداری از هیچ فرد یا گروهی را ندارد و بر پایه مشاهدات فردی، تجربیات شناختی و استماع نظرات مردم کوچه و بازار بنا شده است.
موانع ساختاری
در یک گزارش تولیدی که از صدا و سیما پخش شد، گزارشگر با حضور در یک میوه فروشی میوههای سالم را از خراب جدا میکند و از اهمیت انتخاب میوههای مناسب و سالم نزد مشتریان سخن میگوید. همزمان نقش شورای نگهبان را به تشخیص دهنده خرابی یا درستی میوهها تشبیه کرده و ضرورت وجود این نهاد را برای تضمین سلامت و دقت انتخاب تبین مینماید.
در مثال میوهفروشی گروه مخالفان که عموما از جوانان و قشر دارای تحصیلات دانشگاهی هستند وجود واسطه و نظارت بر انتخاب میوهها را مانعی برای دستیابی به حق انتخاب میدانند و بر ضرورت آزادی عمل تاکید میکنند. این دیدگاه متعقد است تایید صلاحیت باید به صورت عمده صورت بگیرد مگر افرادی که مانع قانونی و حقوقی خاصی عدم صلاحیت آنها را از نظر عمومی محرز کند. پس انتخاب نهایی باید به عهده مشتریان باشد و میوهفروش برای مشتریان با قدرت خرید کمتر نیز محصولاتی قابل عرضه داشته باشد. اشارهای به انتظارات این گروه در اظهار نظر رئیس جمهور نیز به چشم میخورد. «انتخابات نباید تشریفاتی باشد که عدهای سلیقهای انتصاب شوند و مردم مجبور باشند به همانها رأی دهند».
در بخش خصوصی تاکنون تجربههای انتخاباتی متعددی داشتهایم که گروههای متفاوتی توانستهاند در آن کاندید شوند. در این رأیگیری ها یا اصلا سختگیری وجود نداشته یا بسیار کم بوده و رأیدهندگان با شرایط آسانتری نمایندگان خود را انتخاب کردهاند. انتخاب اعضای انجمنهای صنفی کارفرمایی وزارت کار، ثمنهای زیر نظر استانداریها، وزارت کشور و تشکلهای زیر نظر اتاق بازرگانی بارها برگزار شده در حالی که عضویت در این نهادها آزاد بوده و تأیید صلاحیتی وجود نداشته است. صرفاً رعایت اصول کلی، عضویت در تشکل یا انجمن، سابقه فعالیتها یا داشتن کارت بازرگانی اهمیت دارد.
جامعه نیز تجربه مشابه این تمرین را در دورههای مختلف انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا انجام داده که افراد مختلف با دیدگاههای متنوع کاندید شدهاند و تشخیص و انتخاب به عهده مردم گذاشته شده است. در واقع به سلیقه، اختیار و عقلانیت مشتریان میوه فروشی اعتماد و حق انتخاب آنان محترم و مشروع شمارده میشود.
ضعف فرهنگ عمومی
از دیرباز تاکنون شناسایی نقاط ضعف از پیشنویسهای مهم و لازمه پیشرفت هر فرد یا امری بوده است. نشانهگیری کاستیها وموانع کاهنده سرعت رشد یک جامعه همچون خاموش کردن آتش در مرکز یک جنگل است. هم از نظر سرایت به قسمتهای دیگر ضرورت دارد و هم لازمه بقا است.
ما از تجربه تمرینهای سیاسی و شرکت در انتخابات چه درسهایی گرفتهایم؟ ما چگونه رأی دادهایم و معیارهای انتخابمان چه بودهاند؟ تا چه حد بر نحوه انتخاب نمایندگان و معرفی کاندیداها نظارت داشتهایم؟
در برخی انجمنها و تشکلهای صنفی بیش از بیست سال است که قاعدهای مسلط به وجود آمده و رأی دهندگان همواره با گروهی روبهرو بودهاند که آنها را گروه «همان همیشگی» ها میشناسیم.البته در برخی انجمنهای محدود برای رهایی از این قاعده اعضاءقانونی تصویب کردهاند که هر فرد بیش از دو سال امکان تصدی پستی را نداشته باشد یا نمیتواند بیش از چهار سال در عضویتهیئت مدیرهای بماند.
بر پایه مشاهدات شخصی و تجربه شناختی از عضویت و حضور در انتخابات بیش از پانزده تشکل و انجمن، پر طرفدارترین نامزدها همیشه چهرههای آشنا بودهاند. یعنی در واقع همیشه به آنهایی که آشنا بودهاند رأی دادیم. نه بخاطر آگاهی از سوابق و فعالیتهای حرفهای یا مثلا داشتن تجربه همکاری از نزدیک و اثبات اراده این افراد برای نمایندگی از حقوق اعضا بلکه صرفا نام آشنا یا چهره بودن آنها عامل اصلی اعتماد و انتخاب ما بوده است. نمونهای که در تمرینهای سیاسی جمعی نیز بر آن اصرار ورزیدهایم. به لیست رای دادن و تبعیت از یک الگوی مشترک که نتیجه آن ایجاد و تقویت گروه «همان همیشگی» بوده است. گروهی که عمدتاً اعضای آن محافظه کاران بودهاند و کمترین تمایلی برای تغییر روند در آنها دیده شده و بیشترین سالهای نمایندگی را در کارنامه دارند. برای نمونه میتوان به ترکیب برخی اتاقهای مشترک بازرگانی یا انجمنهای صنفی نگاه کرد که سالها به صورت مداوم در دست گروه خاصی اداره شدهاند، در نزدیکی هر انتخاباتی توصیه شدهاند و به صراحت میتوان تایید کرد که حرف و حدیثهای فراوانی پیرامون انتخاب آنان وجود داشته است. حتی برخی ناظران و بازرسان به واسطه ارتباطی که با هیئت مدیره داشتهاند از تخلفات و تقلب در انتخابات درون صنفی و تشکلها چشمپوشی کردهاند. باید در نظر داشت شبکه سازی برای جذب رأی (لابی) با این دست اقدامات تفاوت فاحشی دارد.
با این همه، از زمانی که جوانان بیشتری فرصت دستیابی به برخی موقعیتها و پستهای کلیدی اقتصادی و سیاسی را به دست آوردهاند با روحیه مطالبهگری و پرسشگری خود توانستهاند در بهبود فضا نقش مهمی ایفا کنند. همزمان با چشمهای باز هر جا تخلفی روی داده آن را اعلام کردهاند و تلاش کردند حتی در جایی که حمایت قانونی نمیشدند. آنها با امیدواری و درک مسئولیت اجتماعی جامعه را در بلوغ سیاسی و تغییر الگوی انتخاب هدایت میکنند و همچنان بر اصول خود اصرار میورزند. جوانان با درک ضعفهای فرهنگی و نشانهگیری عوامل از بین برنده اعتماد صنفی و عمومی در تلاشند تا مسیر دستیابی به آینده بهتر و فردای روشن را هموار کنند و شرایطی برای بهرهمندی همگان به وجود آورند.