کدام را ترجیح می‌دهید؟ اینکه خوب زندگی کرده باشید، از روزهایتان لذت برده باشید و در بیشتر لحظات احساس رضایت کنید؛ یا روزهایتان را به سختی گذرانده باشید، فشار و اضطراب زیادی را تحمل کرده باشید، اما در نهایت خاطرات زیادی برای مرورکردن و دستاوردهای بزرگی برای افتخارکردن داشته باشید؟
شاید در نگاه اول، این دو انتخاب چندان از هم جدا نباشند. تصور می‌کنیم کسی که زندگی پرباری داشته، حتماً از آن لذت هم برده است. اما همیشه این‌طور نیست.
دنیل کانمن در کتاب تفکر، سریع و کند به تفاوت جالبی میان دو جنبه از وجود انسان اشاره می‌کند: «خودِ تجربه‌کننده» و «خودِ به‌یادآورنده». این تمایز کمک می‌کند بفهمیم چرا گاهی کیفیت زندگی‌ای که واقعاً تجربه می‌کنیم، با قضاوتی که بعدها درباره آن داریم، یکسان نیست.
وقتی خاطره از واقعیت مهم‌تر می‌شود!
خودِ تجربه‌کننده همان بخشی از ماست که در لحظه زندگی می‌کند. وقتی با دوستانمان وقت می‌گذرانیم، در یک سفر از منظره‌ای لذت می‌بریم یا پس از یک روز کاری خسته‌کننده به خانه برمی‌گردیم، این خودِ تجربه‌کننده است که احساسات ما را تجربه می‌کند.
در مقابل، خودِ به‌یادآورنده بخشی از ماست که بعداً به گذشته نگاه می‌کند، تجربه‌ها را مرور می‌کند و درباره آن‌ها قضاوت می‌کند. این همان بخشی است که تصمیم می‌گیرد یک سفر ارزشمند بوده، یک دوره شغلی موفقیت‌آمیز بوده یا یک اتفاق تلخ، تمام یک خاطره را تحت تأثیر قرار داده است.
نکته جالب اینجاست که این دو خود همیشه درباره یک تجربه، قضاوت یکسانی ندارند.
تصور کنید دو نفر به سفر می‌روند.
نفر اول پنج روز سفر فوق‌العاده‌ای دارد، اما روز آخر با یک اتفاق ناخوشایند و یک دعوای شدید تمام می‌شود. نفر دوم چهار روز معمولی را می‌گذراند، اما در روز آخر اتفاقی بسیار خوشایند برایش رخ می‌دهد و با احساس خوبی به خانه برمی‌گردد.
ممکن است نفر اول در مجموع، لحظات لذت‌بخش بیشتری را تجربه کرده باشد؛ بااین‌حال، نفر دوم سفرش را ارزشمندتر به یاد بیاورد.
چرا؟
چون قضاوت ما درباره گذشته، لزوماً حاصل جمع تمام لحظاتی نیست که تجربه کرده‌ایم. گاهی شدت یک لحظه خاص و احساسی که در پایان تجربه داشته‌ایم، تأثیر نامتناسبی بر خاطره نهایی ما می‌گذارند.
کانمن در پژوهش‌هایش درباره تجربه درد نیز به پدیده مشابهی اشاره می‌کند. افراد ممکن است تجربه‌ای را ترجیح دهند که در مجموع درد بیشتری داشته، اما پایان آن خوشایندتر بوده است.
این یافته به معنای بی‌اهمیت‌بودن تجربه واقعی نیست. مسئله این است که وقتی درباره کیفیت یک تجربه قضاوت می‌کنیم، حافظه ما لزوماً گزارش دقیقی از تمام آنچه اتفاق افتاده ارائه نمی‌دهد.
ما گذشته را صرفاً به یاد نمی‌آوریم؛ بلکه آن را بازسازی و ارزیابی می‌کنیم.
آیا گاهی به‌جای زندگی‌کردن، مشغول ساختن خاطره‌ایم؟
این ایده پرسش جالب‌تری را مطرح می‌کند: آیا همیشه برای خودِ تجربه ارزش قائلیم یا گاهی بیشتر به تصویری اهمیت می‌دهیم که قرار است در آینده از آن تجربه داشته باشیم؟
فرض کنید به کنسرتی می‌رویم. به‌جای آنکه تمام توجه خود را به موسیقی و لحظه‌ای که در آن حضور داریم اختصاص دهیم، مدام فیلم می‌گیریم تا بعداً آن را تماشا کنیم یا با دیگران به اشتراک بگذاریم.
یا فرض کنید در باشگاه ورزش می‌کنیم، اما ارزش تمرین برایمان بیش از آنکه به احساس قدرت، سلامتی یا لذت حرکت مربوط باشد، به عکسی وابسته است که از نتیجه تمرین خواهیم گرفت.
البته ثبت خاطره یا به‌اشتراک‌گذاشتن تجربه‌ها به‌خودی‌خود ایرادی ندارد. عکس‌ها می‌توانند به ما کمک کنند لحظات ارزشمند را دوباره تجربه کنیم. مسئله از جایی شروع می‌شود که ارزش لحظه اکنون را کاملاً به قضاوت آینده یا تأیید دیگران وابسته می‌کنیم.
در چنین شرایطی، ممکن است بخشی از زندگی را صرف ساختن روایتی کنیم که قرار است بعداً از آن راضی باشیم؛ حتی اگر در همان لحظه، چندان از زندگی لذت نبریم.
انگار به‌جای آنکه صرفاً زندگی کنیم، هم‌زمان در حال تماشای زندگی خود از چشم یک تماشاگر فرضی هستیم.
موفقیت در زندگی یا موفقیت در روایت زندگی؟
این تفاوت در موضوع موفقیت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
فردی را تصور کنید که سال‌ها برای پیشرفت شغلی تلاش می‌کند. فشار کاری را تحمل می‌کند، از زمان استراحتش می‌زند و بسیاری از خواسته‌های شخصی خود را به تعویق می‌اندازد. هدفش این است که روزی به جایگاه بالاتری برسد و بتواند با افتخار به مسیر طی‌شده نگاه کند.
بالاخره به آن جایگاه می‌رسد. احساس رضایت می‌کند، به خودش افتخار می‌کند و خاطره سال‌های تلاشش برایش معنادار می‌شود. اما پس از مدتی، جایگاه جدید به بخشی عادی از زندگی تبدیل می‌شود و هدف بعدی شکل می‌گیرد.
حالا می‌توانیم دو سؤال متفاوت از او بپرسیم:
آیا از زندگی روزمره‌ای که در مسیر موفقیت داشته رضایت داشته است؟
و آیا وقتی به گذشته نگاه می‌کند، از داستانی که ساخته احساس رضایت می‌کند؟
این دو سؤال الزاماً پاسخ یکسانی ندارند.
ممکن است فردی به دستاوردهای بزرگی برسد و داستان زندگی‌اش از بیرون تحسین‌برانگیز باشد، اما بخش زیادی از روزهایش را با اضطراب، نارضایتی و انتظار برای رسیدن به مرحله بعد گذرانده باشد.
در مقابل، ممکن است فرد دیگری دستاوردهای چشمگیری نداشته باشد، اما از روابط، فعالیت‌ها و زندگی روزمره‌اش رضایت بیشتری تجربه کرده باشد.
هیچ‌کدام از این دو وضعیت به‌تنهایی بر دیگری برتری مطلق ندارد. موفقیت، معنا، لذت و رضایت، مفاهیم یکسانی نیستند و هر فرد ممکن است برای آن‌ها وزن متفاوتی قائل باشد.
اما یک تمایز مهم وجود دارد: موفقیت در روایت زندگی، لزوماً به معنای کیفیت بالای زندگی‌ای نیست که واقعاً تجربه کرده‌ایم.
پس کدام مهم‌تر است؟
شاید اشتباه باشد اگر نتیجه بگیریم باید فقط به لحظه اکنون فکر کنیم و اهمیت خاطرات، اهداف بلندمدت یا دستاوردها را نادیده بگیریم.
ما فقط موجوداتی نیستیم که در لحظه احساسات را تجربه می‌کنند. توانایی به‌یادآوردن گذشته، تصور آینده، ساختن هویت و معنا دادن به زندگی نیز بخشی از تجربه انسانی است.
خاطرات به ما کمک می‌کنند از تجربه‌ها درس بگیریم. اهداف بلندمدت باعث می‌شوند برای چیزهایی تلاش کنیم که رسیدن به آن‌ها زمان‌بر است. گاهی هم پذیرفتن سختی امروز، به‌خاطر ارزشی که برای آینده قائل هستیم، تصمیمی کاملاً منطقی است.
مسئله، انتخاب مطلق میان لذت امروز و رضایت فردا نیست. مسئله این است که آیا میان زندگی‌ای که واقعاً تجربه می‌کنیم و زندگی‌ای که دوست داریم بعدها به یاد بیاوریم، تعادل برقرار کرده‌ایم؟
آیا برای رسیدن به آینده‌ای که تصور می‌کنیم ارزشمند است، بیش از حد از کیفیت روزهای امروز صرف‌نظر می‌کنیم؟
آیا اهداف ما به زندگی‌مان معنا می‌دهند یا زندگی را به دوره‌ای از انتظار برای رسیدن به اهداف تبدیل کرده‌اند؟
و مهم‌تر از همه، آیا معیارهایی که با آن‌ها زندگی خود را ارزیابی می‌کنیم، واقعاً متعلق به خودمان هستند یا صرفاً معیارهایی‌اند که یاد گرفته‌ایم باید با آن‌ها احساس موفقیت کنیم؟
دو زندگی، دو معیار متفاوت
تصور کنید مجبور باشید میان دو زندگی یکی را انتخاب کنید.
در زندگی اول، بیشتر روزها واقعاً احساس شادی، آرامش و رضایت می‌کنید. از کارتان لذت می‌برید، روابط خوبی دارید و از فعالیت‌های روزمره‌تان احساس رضایت می‌کنید. اما وقتی به گذشته نگاه می‌کنید، داستان خاص و چشمگیری برای تعریف‌کردن ندارید.
در زندگی دوم، دستاوردهای بزرگی دارید، تجربه‌های خاصی را پشت سر گذاشته‌اید و خاطراتی دارید که مرورشان به شما احساس افتخار می‌دهد. زندگی‌تان از بیرون موفق به نظر می‌رسد، اما در طول مسیر، روزهای زیادی را با فشار، اضطراب و نارضایتی گذرانده‌اید.
کدام زندگی را ترجیح می‌دهید؟
شاید زندگی اول را انتخاب کنید، چون کیفیت روزهایی که زندگی می‌کنید برایتان مهم‌تر از داستانی است که در پایان تعریف خواهید کرد.
شاید زندگی دوم را انتخاب کنید، چون معنا، رشد، دستاورد و احساس افتخار را ارزشمندتر از آسایش روزمره می‌دانید.
یا شاید اصلاً نخواهید میان این دو یکی را انتخاب کنید؛ چون معتقدید زندگی خوب باید تا حد ممکن هر دو را در بر بگیرد.
به‌گمانم پاسخ این پرسش برای همه یکسان نیست. اما خودِ پرسیدن آن ارزشمند است؛ چون ما را وادار می‌کند روشن کنیم دقیقاً چه چیزی را در زندگی ارزشمند می‌دانیم.
شاید مهم‌ترین پرسش این نباشد که کدام زندگی بهتر است، بلکه این باشد که آیا زندگی‌ای که داریم می‌سازیم، همان زندگی‌ای است که واقعاً می‌خواهیم تجربه کنیم؟
ما برای زندگی‌کردن زندگی می‌کنیم یا برای آنکه روزی بتوانیم با رضایت به آن نگاه کنیم؟
شاید پاسخ این باشد که هر دو مهم‌اند؛ اما نباید آن‌قدر درگیر ساختن خاطره‌ای ارزشمند از زندگی شویم که فرصت تجربه‌کردن خودِ زندگی را از دست بدهیم.
