فرض کنیم هدف اصلی یک بنگاه اقتصادی، کسب سود و ایجاد بازده برای سرمایهگذاران است. در چنین شرایطی، هر تصمیم مدیریتی باید در نهایت به تحقق این هدف کمک کند. استخدام، آموزش، پرداخت حقوق، ایجاد محیط کاری مناسب و حتی برنامههای رفاهی، همگی هزینههایی هستند که باید توجیه اقتصادی داشته باشند.
اما یک سؤال مهم وجود دارد: اگر نتوانیم رابطه مستقیمی میان رضایت کارکنان و افزایش سودآوری سازمان پیدا کنیم، آیا همچنان باید برای رضایت آنها اهمیت قائل باشیم؟
برای پاسخ به این سؤال، شاید لازم باشد ابتدا درباره هدف سازمان و تعریف موفقیت آن دوباره فکر کنیم.
دو نگاه متفاوت به هدف سازمان
در سال ۱۹۷۰، میلتون فریدمن (Milton Friedman) در مقاله مشهور خود با عنوان «مسئولیت اجتماعی کسبوکار، افزایش سود آن است» (The Social Responsibility of Business Is to Increase Its Profits)، استدلال کرد که مسئولیت اصلی مدیران کسبوکار، فعالیت در راستای منافع صاحبان سرمایه و افزایش سود آنهاست؛ البته در چارچوب قوانین و قواعد اخلاقی جامعه.
این دیدگاه که بعدها به یکی از مهمترین مبانی نگاه سهامدارمحور (Shareholder Theory) تبدیل شد، سازمان را اساساً نهادی اقتصادی میبیند که وظیفه اصلی آن خلق ارزش برای سهامداران است. در چنین چارچوبی، سایر گروهها از جمله کارکنان، مشتریان و تأمینکنندگان، در ارتباط با نقش و تأثیری که بر تحقق اهداف اقتصادی سازمان دارند، مورد توجه قرار میگیرند.
اما آیا سهامداران تنها گروهی هستند که باید منافعشان در تصمیمگیریهای سازمان لحاظ شود؟
در سال ۱۹۸۴، آر. ادوارد فریمن (R. Edward Freeman) با انتشار کتاب «مدیریت استراتژیک: رویکرد ذینفعان» (Strategic Management: A Stakeholder Approach)، چارچوب منسجمتری برای نگاه به روابط سازمان با گروههای مختلف ارائه کرد؛ رویکردی که به نظریه ذینفعان (Stakeholder Theory) شناخته میشود.
بر اساس این نظریه، سازمان تنها در برابر سهامداران مسئول نیست. کارکنان، مشتریان، تأمینکنندگان، جامعه و سایر گروههایی که بر سازمان اثر میگذارند یا از فعالیتهای آن تأثیر میپذیرند نیز ذینفع محسوب میشوند.
در این نگاه، موفقیت سازمان صرفاً با میزان ارزشی که برای سهامداران خلق میکند تعریف نمیشود؛ بلکه توانایی سازمان در ایجاد و حفظ روابطی که برای گروههای مختلف ارزشآفرین هستند نیز اهمیت دارد.
این دو دیدگاه لزوماً به معنای انتخاب میان سودآوری و توجه به کارکنان نیستند. مسئله اصلی، تفاوت در تعریف هدف و مسئولیت سازمان است.
آیا رضایت کارکنان فقط یک ابزار اقتصادی است؟
معمولاً وقتی از اهمیت رضایت کارکنان صحبت میکنیم، استدلال ما این است که کارکنان راضی انگیزه بیشتری دارند، عملکرد بهتری نشان میدهند، تعهد بیشتری به سازمان دارند و در نهایت به افزایش بهرهوری و سودآوری کمک میکنند.
این استدلال از منظر اقتصادی قابلدفاع است. سرمایهگذاری روی کارکنان میتواند به کاهش جابهجایی نیروها، حفظ دانش سازمانی، افزایش کیفیت کار و بهبود تجربه مشتری منجر شود.
اما این تمام ماجرا نیست.
اگر رضایت کارکنان را صرفاً ابزاری برای افزایش سود بدانیم، چه اتفاقی میافتد وقتی هزینه راضی نگه داشتن آنها از منافع اقتصادی قابلاندازهگیری آن بیشتر شود؟ آیا در چنین شرایطی باید رضایت کارکنان را کنار بگذاریم؟
اینجا تفاوت میان دو نوع استدلال اهمیت پیدا میکند.
در نگاه ابزاری، رضایت کارکنان ارزشمند است چون میتواند به عملکرد بهتر و خلق ارزش اقتصادی منجر شود.
اما در نگاه هنجاری و اخلاقی، کارکنان صرفاً منابعی برای تحقق اهداف سازمان نیستند. آنها انسانهایی با حقوق، منافع و انتظارات مستقل هستند و همین موضوع بهتنهایی دلیلی برای در نظر گرفتن منافعشان در تصمیمات سازمانی است.
نظریه ذینفعان هر دو جنبه را مورد توجه قرار میدهد: هم اهمیت روابط با کارکنان برای موفقیت سازمان و هم ضرورت در نظر گرفتن منافع آنها در تصمیمگیریهای مدیریتی.
وقتی منافع سازمان و کارکنان در تعارض قرار میگیرند
فرض کنیم سازمان در شرایط اقتصادی دشواری قرار گرفته و برای حفظ سودآوری باید هزینههای خود را کاهش دهد.
آیا باید بودجه آموزش کارکنان را حذف کند؟ آیا میتواند پاداشها را کاهش دهد یا با افزایش فشار کاری، از همان تعداد نیروی انسانی انتظار عملکرد بیشتری داشته باشد؟
این تصمیمات ممکن است در کوتاهمدت به بهبود شاخصهای مالی منجر شوند، اما پیامدهای دیگری نیز دارند؛ از کاهش انگیزه و اعتماد کارکنان گرفته تا افزایش خروج نیروهای متخصص و آسیب به کیفیت محصولات و خدمات.
البته نظریه ذینفعان به این معنا نیست که سازمان باید همه گروهها را همیشه راضی نگه دارد. چنین انتظاری نه واقعبینانه است و نه همیشه امکانپذیر. منافع ذینفعان گاهی با یکدیگر تعارض دارند و مدیران ناگزیر از اولویتبندی و انتخاب هستند.
اما نکته اینجاست که این انتخابها نباید صرفاً با بررسی تأثیر کوتاهمدت آنها بر سود و زیان سازمان انجام شوند. مدیر باید پیامد تصمیمات را برای تمام گروههای درگیر، از جمله کارکنان، در نظر بگیرد.
از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که سودآوری برای بقای سازمان ضروری است. سازمانی که نتواند به حیات اقتصادی خود ادامه دهد، در بلندمدت قادر به خلق ارزش برای هیچیک از ذینفعانش نخواهد بود.
بنابراین مسئله، نادیده گرفتن سودآوری به نفع رضایت کارکنان نیست؛ بلکه یافتن تعادلی میان خلق ارزش اقتصادی و توجه به منافع کسانی است که در شکلگیری و تداوم فعالیت سازمان نقش دارند.
شاید باید سؤال را جور دیگری مطرح کنیم
شاید مسئله اصلی این نباشد که آیا رضایت کارکنان به افزایش سودآوری منجر میشود یا نه؛ بلکه باید بپرسیم آیا میتوان سازمانی را موفق دانست که در مسیر خلق ارزش اقتصادی، منافع و رفاه یکی از مهمترین گروههای ذینفع خود را نادیده میگیرد؟
به نظرم تفاوت مهمی وجود دارد میان سازمانی که کارکنانش را راضی نگه میدارد تا از آنها عملکرد بهتری دریافت کند و سازمانی که اساساً در شیوه مدیریت و طراحی روابط کاری خود، برای کارکنان نیز ارزش قائل است.
آیا ما کارکنان را برای رسیدن به اهداف سازمان راضی نگه میداریم یا سازمان را طوری طراحی میکنیم که در کنار خلق ارزش اقتصادی، برای کارکنانش هم ارزش خلق کند؟
شاید پاسخ به این سؤال، بیش از آنکه درباره سیاستهای منابع انسانی باشد، به فلسفهای برگردد که سازمان بر اساس آن اداره میشود.
سودآوری شرط بقای سازمان است، اما لزوماً تمام فلسفه وجودی آن نیست.