
جلوهنماییهای توخالی
فقدان تنوع ژانر و آثار ژانریک در رسانۀ ملّی و همچنین در سینمای ایران، همیشه حس میشده است و پساز پخش اثری در ژانری جز کمدی و ژانر بهاصطلاح اجتماعی، توجه مخاطبان و منتقدان به دیدن آن اثر جلب میشده است. با جستوجویی در تاریخچۀ این دسته از آثار در مدیوم تلویزیون ایران، بالاخص ژانر پلیسی که سریال مورد بحث نیز ذیل آن قرار دارد، میتوان با آثار شاخص و پرمخاطبی چون «مزد ترس-۱۳۷۱»، «شلیک نهایی-۱۳۷۳»، «سرنخ-۱۳۷۵»، «حس سوم-۱۳۸۳»، «هوش سیاه-۱۳۸۹» و غیره، نیز اشاره کرد. وضع کنونی رسانۀ ملّیْ بسیار با دهههای قبل تفاوت دارد، و این تفاوت بهخاطر حریفی در بخش خصوصی است که به جو تکصدایی سریالها و برنامههای تلویزیون پایان داد. شکلگیری فضای رقابتیْ میتواند موجب بالا رفتن کیفیت و تنوع تولیدات، چه در بخش دولتی و چه در خصوصی، شود که درنهایت خرسندی و رضایت هرچه بیشتر مخاطب. وجود فضای رقابتیْ پیشاز این نیز در تلویزیون بین شبکههای مختلف تا چند سال قبل نیز دید میشد که موجب خلق آثار درخشان و بهیادماندنی شد.
سریال «هشتپا» در شرایط خاص امروز تلویزیونْ باوجود مرکزیت گرفتن تولیدات توسط «سیمافیلم» و رقابت سخت با پلتفرمهای خصوصی، ساخته و پخش شده است. اثری که بنابر اخبار شنیدهشدهْ ظاهراً با استقبال مخاطبان و همچنین منتقد باسابقه -محدتقی فهیم- روبهرو شده است. این استقبال میتواند به دلیل ژانر مخاطبپسند آن -پلیسی و اکشن- باشد یا قراردادن اثر بر کفۀ ترازوی قیاس نسبت به کیفیت بصری با سایر تولیدات تلویزیون. تلاش نگارنده بیشاز اینکه با قیاس با سایر آثار باشد، بیشتر متوجه خود اثر است؛ اگر هم دست به قیاس بزنیم، رقیب قدری چون «پوست شیر» در نمایش خانگی را در این ژانر داریم که به مراتب از کیفیت فرمیک بالاتری نسبت به «هشت پا» دارد. بنابراین اثر را از منظر «ساختاری» مورد نقد قرار میدهم.
قسمت نخست یا پایلوت یک سریال از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است؛ قسمتی که موجب جذب و دنبالکردن قسمتهای بعدی توسط مخاطب میشود. در این قسمت، زیربنای درام در پیرنگ شکل میگیرد، برخی از شخصیتهای مرکزی و قهرمان داستان (پروتاگونیست) معرفی میشوند و همچنین، مکان و زمان نیز. سکانس آغازین هشتپا با فضاسازی خاص با نورپردازیهای پرکنتراست، شبهنگام، دود، زنی خوشسیما و مرموز، متامفتامین، پوشش گانگستری و غیره، یک فضای نوآر را برای مخاطب تداعی میکند. این سکانس از منظر روایی و فیلمنامه، بسیار لکنت دارد و منطق دراماتیک برای مخاطب تفهیم نمیشود و به همین دلیل، باوجود کیفیت بصری جذاب، لکنت روایی فیلمنامهْ وارد کارگردانی نیز میشود؛ نماها بهصورت مجرد، ممکن است استانداردهایی را رعایت کرده و جلوﮤ بصری مطلوبی داشته باشند، امّا پیوند _بهمثابۀ معماری اثر_ بین این نماها، برای خلق سیالیت، داستانگویی بصری، تداوم و همنشینی معنادارِ نماها در کنار یکدیگر، تشدیدکنندﮤ ناتوانی فیلمنامه از بیان فرمیک است. در میانۀ این سکانس، آشناییزدایی رخ میدهد، که منطق دراماتیک آنْ بهخاطر مصرف مواد مخدر توسط زن و ترس از کشتهشدن رخ میهد. این آشناییزدایی که با استفاده از تمهیدات بصری چون زوم-جامپ، اسلوموشن، تکانههای دوربین، زوایای نامتعارف دوربین و غیره ایجاد میشود، باید تداعیکنندﮤ ترس و وحشت شخصیت برای مخاطب است. امّا این مهمْ بهخاطر ضعف فیلمنامه و در موازات آن در حد تکنیکبودگی کارگردانی، انتقال حس و معنا، باسمهای و نامتأثر میماند. بنابراین، آغاز داستان باوجود تلاش برای شوکهکنندگیْ ضعیف عمل میکند.
در ادامهٔ این قسمت، با خانوادﮤ مرد میانسالی که در ابتدای داستان فوت کرد روبهرو میشویم. اولین سؤال این است که آیا اثر توانسته یک خانواده با مختصات مشخص در بستر پیرنگ که اینجایی و باورپذیر باشد را خلق کند؟ پاسخ منفی است؛ پسر ارشد خانواده که بهنوعی یکی از شخصیت مرکزی و حتیٰ مرکز ثقل درام درکنار پلیس اصلی داستان نیز میباشد از همان اولین مواجههها سمپاتی و جذابیتی که لازمۀ شخصیت مرکزی داستان است را دارا نمیباشد و از میمک صورت گرفته تا نحوﮤ بیان دیالوگ، ضعیف بوده و آنرا در حد یک شخصیت سطحی گذرا در بستر داستان، تقلیل داده است. این ضعف برای تکتک افراد خانواده که عموماً نوبازیگران آنرا تشکیل دادهاند نیز صدق میکند، افسانه چهرهآزاد در نقش مادر حامل ارزشهای عرفی-سنتی است و در تقابل با پسر بزرگاش که در سودای یکشبه پولدارشدن است و بیکار، و در تلاش برای کسب سرمایه از مادر، دختر خانواده که مابین این دو شکاف در خانواده است، نقش میانهگرا را در خانواده ایفا میکند و همدل با مادر و برادر بزرگش است که تا حدی برای خلق خانواده کمککننده است امّا برادر کوچک خانواده رسماً جایگاه مترسک را دارد و از او گوییْ انسانیزدایی شده است، نه دیالوگ، نه تغییری در میمک صورت، حتیٰ هنگامی که با جنازﮤ پدرش روبهرو میشود، کوچکترین تغییری در او احساس نمیشود، حتیٰ همان اندک واکنش باسمهای برادر را هم نمیتواند ادا کند. بنابراین ما با خانوادهای اخته و هیچکجایی روبهرو هستیم که همان اندک گرما و منشأ همبستگی مرسوم در سایر آثار تلویزیون را ندارد. حتیٰ اثر ناتوان از خلق تیپِ خانوادهای است که دچار بحرانهای نامرتقبه خواهد شد.
برخلاف جو ملتهب و مرموز بودن رخدادها در داستان، امّا ریتم حاکم بر اثر کند و بدون کشش جذبکننده است، بااینوجودْ اثر توانسته تا مخاطب را برای تماشای قسمت بعدی ترقیب کند و آنهم نه با ریتم، سیالیت و کشش داستانی، بلکه پساز پایان قسمت و با پخش شدن «آنچه در قسمت بعد خواهید دید»؛ رونمایی از بازیگران چهره با شمایل خاص، خاندان مافیایی، پلیس و اکشن ولاغیر، متأسفانه چنین ضعفهای فاحش در سایر قسمتهای بعدی هم ادامه دارد و تنها با بازیهای تکنیکی که به فرم نمیرسند و تنها جلوهای مصنوعی و یکبار مصرفی ایجاد میکنند، اثر را قابل تحملتر میکنند امّا سریال «هشتپا» فاصلۀ طویلی با استانداردهای یک اثر سریالی مطلوبِ داستانی-پلیسی دارد و تنها تفاوتی که با سایر تولیدات عمدتاً ضعیف سیمافیلم دارد، همان جلوههای کپیبرداری شده از تولیدات بخش خصوصی است.
پاییز ۱۴۰۳
محمدمهدی صفری تنها
این مطلب در شماره بیستوهشتم نشریه نبض صداوسیما منتشر شده است.