
باسمه تعالی
محرمانههای ایام نوجوانی
محمدمهدی صفری تنها
پرداخت به مقولۀ «نوجوانان» توسط نهادهای رسانهای دولتی، امری است مهم و حیاتیْ که در نگاهی به رسانهي ملی، متوجه کمتوجهی به این قشرِ حساس جامعه میشویم. سوژﮤ نوجوانْ یا در آثار دیده نمی شود یا اگر هم هست، بازنمایی آن از فیلترگذشته است و تراز رسانۀ ملی؛ به نوعی که مخاطبِ آنْ نمیتواند کمترین نسبت را بین نوجوان بازنماییشدهْ با نوجوان و مسائل ایام بلوغ که در واقعیت رخ میدهد، برقرار کند. پس مواجهۀ رسانۀ ملی با پرسوناژ نوجوان و مسائل و دغدغههای حقیقی او، واپسگرایانه است. این مهم، منجر به کمرنگشدن اقبالِ نوجوان دهه هشتادی و نودی به رسانۀ ملی است؛ زیرا که نوجوان ما، نمیتواند انعکاسِ حقیقتِ شرایط سختوحساس خود را در قاب تلویزیون ببیند و با تصویری مواجه میشود که هیچ نسبتی با او ندارد غیر اینکه از نظر سنی با شخصیتها اشتراکی داشته باشد. اما باید جانب انصاف را هم رعایت کنیم و از آثار قابلقبول تولیدشده در این حوزه یاد کنیم؛ دهۀ هفتاد به لحاظ کمیْ اوج حضور کودک و نوجوان در تولیدات برجستۀ تلویزیون بود و آثاری چون «پس از باران»، «خانۀ سبز»، «دنیای شیرین دریا»، «زیزیگولو تابهتا»، «خانهي ما» و ... در یادها ماندهاند. دهۀ هشتاد نیز با با اُفتِ محسوسی روبهرو شده و در دهۀ نود، پرداخت به سوژﮤ نوجوانْ حالتی آمرانه و دستوری به خود گرفت و آثاری چون «وضعیت سفید»، «بچه مهندس»، «از سرنوشت» و «محرمانه» به منصه ظهور رسیدند. این نوشتار بر آن است تا با بررسی سریال «محرمانه»، به سبک «کمدی موقعیتِ نوجوانان» بپردازد؛ یا به عبارتی دیگر، این فرم سریالسازی کمهزینه و سرگرمکننده را با واکاوی نمونۀ موردی «محرمانه-۱۳۹۸»، قابلیتها و پتانسیلهای فرمیک و محتوایی آن را شرح دهد.
در نگاه نخست، شاید اینکه «محرمانه» را یک «کمدیموقعیت» یا «سیتکام» بنامیم بیراه به نظر برسد؛ زیرا زمانی که نامی از سیتکام به زبان میآید، آنچه در ذهنِ مخاطب متبادر میشود آثار نوع کلاسیکی چون «فرندز» و «ساینفلد» یا نوع مدرن آن، «آفیس» و « مدرن فامیلی» باشند. شاید این مقوله پربیراه هم نباشد، زیرا در این اثرْ نه خبری از صدای قهقهۀ تماشاگران در نوع کلاسیک است و نه دوربینرودست و فرم مستندنمای نوع مدرن. اما «محرمانه» از هر دو گونه بهصورت موجز بهره برده است؛ صحنهپردازیهای تئاتری را از نوع کلاسیک و گفتوگوهای مستندگونۀ شخصیتها با مخاطبان را از نوع مدرن اخذ کرده است. تلفیق فرمیکِ این دو گونه، فصای خاصی را پیشِ چشم مخاطب میآورد؛ برداشتن دیوارها به قصد اینکه (دنیا باید شفاف باشد)، تا حدی هم به فیلم «داگویل» نزدیک است.
ساختار روایی اثر مبتنی بر قسمتهایی بیست الی سی دقیقه است که زمان مخصوص هر دو گونۀ کمدیموقعیتها بوده است. دو فصل نخست در هر قسمت به مشکلی از مسائل نوجوانان از منظر روانشناسی پرداخته شده است. دو مؤلفۀ سبک کمدی موقعیت ،یعنی مکانهای محدود با شخصیتهای محدود که هر یک تیپ شخصیتیِ مخصوص به یکی از اقشار جامعه را نمایندگی میکند، در اثر دیده میشود. بنابراین این فرم برنامهسازی از منظر تولید، فرمی است کمهزینهْ که در جهان نیز طرفداران بسیاری را به خود جلب کرده است. اما این سادگی و بیتکلفی، کار را برای فیلمنامهنویسان و بازیگران بسیار سخت و حساس میکند؛ زیرا که این دیالوگها هستند که بیشترین بارِ روایی و معنایی اثر را بر دوش میکشند و از آن طرف، این نحوۀ بیان و جانبخشی به تیپها توسط بازیگران هست که موجب جلب توجه مخاطب و مستغرقشدن او در دل سریال و تماشای قسمتهای بعدی میشود. سریال مورد بحث، بستری را فراهم کرده که میتوان در آن چند تیپ را مشاهده کرد؛ از دانشآموزانی با ویژگیهای شخصیتی مختلفی که مضمون اصلی هر قسمت را تشکیل دادهاند؛ نظیر فرد چاپلوس، غرغرو، خانواده مصرفگرا و غربزده، جوان جامعهشناسیخوانده بهظاهر عامی، آشپزی که داعیه بهترین آشپز دنیا بودن را دارد و... . داستان دارای دو شخصیت مرکزی نیز هست که راوی تیتراژ آغازین هم هستند؛ دو خواهر و برادر داستان از جانب آنها روایت میشود و پارهخط اتصالدهندۀ قسمتهای مختلف به یکدیگر هستند.
حال وارد بحث مضمونی و پتانسیل بالای این سبک در پرداخت به نوجوان و مسائل دوران بلوغ و نوجوانی میشویم. پرداخت ضمنی طنز و در اینجا گونۀ کمدی موقعیت، به مسائل مختلف که ممکن است تابو هم باشد، حال چه بخواهد سیاسی ـ اجتماعی باشد چه جنسی ـ عاشقانه، حال چه بخواهد رویکردی نقادانه اتخاذ کند و چه آن را با زبانی طناز و شوخطبعانه بیان کند، آن را بدل به یکی از محبوبترین گونههای نمایشی نزد سازندگان و مخاطبان کرده است. بنابراین «محرمانه» محملی میشود برای طرح موضوعاتی مختلفی نظیر نقد سیستم ناکارآمد آموزشی، کنکور، تربیت نادرست فرزندان توسط والدین، بیهویتی، مرعوب فرهنگ غربی شدن و غربمآبی و غربزدگی، که در کنار نقد، به مسائل نوجوانان میپردازد؛ مسألۀ عشق و عاشقشدن، مسائل بلوغ و تغییرات و اتفاقات جنسی برآمده از آن که از خطوط قرمز رسانۀ ملی بهشمار میآمدند و گویی تنها با زبان طنزِ اخلاقمدارِ مورد استفاده در سریال مورد بحث میتوان به آنها پرداخت.
این یادداشت در شمارهٔ بیستونهم نشریهٔ نبض صداوسیما، منتشر شده است.