قصه‌ای که محمدجواد ظریف از چگونگی توسعه و قدرت‌یافتن چین تعریف می‌کند، نه‌فقط نادیده گرفتن بخش‌های مهمی از تاریخ توسعه چین است، بلکه تعریف‌کردن ماجرا از انتهای آن است. او آنچه را که مقدمه‌ای بر سر میز مذاکره نشستن چین و آمریکا بوده، به‌عنوان نتیجه آن مذاکره بیان می‌کند و بعد نتیجه می‌گیرد که پس ما هم باید به سمت مذاکره برویم.
آنچه در چنین روایتی وارونه‌نمایی می‌شود، این است که پیشرفت و قدرت‌گرفتن چین را نتیجه مذاکره با آمریکا می‌داند؛ اما در واقعیت، این پیشرفت و قدرت نه نتیجه، بلکه مقدمه ارتباط با دنیا یا مذاکره با آمریکاست. آمریکا با کشوری که آن را ضعیف ببیند، با زبان مذاکره حرف نمی‌زند، بلکه جنگنده‌ها و بمب‌افکن‌هایش را می‌فرستد. یکی از مبانی آمریکا برای نشستن پای میز مذاکره، قدرتمند تشخیص‌دادن طرف مقابل است.
آمریکا هرگز با کشورهای ضعیف و غیرمستقل رابطه برابر برقرار نکرده است؛ بنابراین، تجویز «با آمریکا بستن و مشکل را حل‌کردن» بدون توجه به پیش‌نیازهای قدرت، تجویزی نادرست و حتی خطرناک است. سخنان تازه منتشرشده ظریف البته جدید نیست و برای اردیبهشت ۱۴۰۴ است؛ اما اینجا صحبت از نقد یک تئوری است. اینکه مذاکره با آمریکا مسیر پیشرفت و توسعه است، اعتقاد قلبی رؤیافروشانی است که بارها به شیوه‌های مختلف بروز یافته است؛ از آب خوردنی که قرار بود با برجام درست شود تا فروریختن چندین دهه دشمنی آمریکا با ایران که به‌زعم اینان با یک دست دادن دو رئیس‌جمهور و دو سلام و احوالپرسی در راهروهای سازمان ملل محقق می‌شد!
در چنین روایتی از چین، ابتدا تاریخ تحریف شده است تا گفته شود مائو تسه‌دون، بنیان‌گذار جمهوری خلق چین، با این باور که می‌توان با دنیا ارتباط برقرار کرد، نقطه آغاز پیشرفت چین را رقم زد. برخی از همین طیف سیاسی معتقدند با مرگ مائو و بر سر کار آمدن دنگ شیائوپینگ، توسعه کشاورزی و صنعت و تکنولوژی در چین رقم خورد؛ اما واقعیت این است که چین جدید پیش از هرگونه رابطه جدی با آمریکا، زیرساخت‌های قدرت خود را بنا نهاده بود.
مهم‌ترین دستاوردهای چین در دوران مائو که زمینه‌ساز قدرت‌گیری این کشور شد، استقلال سیاسی و نظامی، سرمایه‌گذاری عظیم در صنایع سنگین، فولاد، ماشین‌سازی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل، دستیابی به سلاح هسته‌ای و تقویت ارتش و نفوذ منطقه‌ای بود. چین در سال ۱۹۶۴ نخستین آزمایش هسته‌ای خود را انجام داد و در سال ۱۹۶۷ به بمب هیدروژنی دست یافت؛ این دستاوردها پیش از هرگونه رابطه با آمریکا رخ داد. وقتی در سال ۱۹۷۲ ریچارد نیکسون به چین سفر کرد و روابط دو کشور آغاز شد، این آمریکا بود که به سمت چین آمد، نه برعکس. چین به قدرتی تبدیل شده بود که آمریکا نمی‌توانست آن را نادیده بگیرد. آمریکا همچنین به دنبال استفاده از شکاف چین و شوروی بود. این رابطه، حاصل قدرت چین بود، نه حاصل تغییر مسیر و تسلیم‌شدن.
صرف‌نظر از هر تحسین و مذمتی درباره عملکرد مائو، نمی‌توان نادیده گرفت که او یک چین مستقل، متحد و قدرتمند را بنیان گذاشت. بدون دستاوردهای دوره مائو، توسعه اقتصادی پس از او هرگز نمی‌توانست رخ دهد. هنر دنگ شیائوپینگ این بود که از میراث مائو استفاده کرد و چین را به قدرتی اقتصادی تبدیل کرد.
سیاست‌ها و تصمیم‌های سیاسی می‌توانند با تغییر شرایط تغییر کنند، اما حمایت از مذاکره با آمریکا، سیاستی است که در هر شرایطی مورد تأکید رؤیافروشان قرار می‌گیرد. اگر در موضع قدرت باشیم، می‌گویند حالا که دست برتر را داریم مذاکره کنیم؛ اگر در نقطه‌ضعف باشیم، می‌گویند حالا که قدرت مقابله نداریم مذاکره کنیم. در ضعف مذاکره کن، در قوت مذاکره کن، برای گرفتن امتیاز مذاکره کن، برای دادن امتیاز مذاکره کن. این یعنی «کانتکست» یا زمینه، هیچ نقشی در تصمیم‌گیری ندارد.
نکته محوری چنین تفکری این است که مذاکره را از یک «ابزار» برای رسیدن به هدف، به یک «هدف» یا «اصالت» تبدیل می‌کند. در دیپلماسی، مذاکره ابزاری برای رسیدن به اهداف است که گاهی استفاده می‌شود؛ پس از تعیین اهداف، بررسی می‌شود که آیا با مذاکره به آن‌ها می‌رسیم یا باید مسیر دیگری را طی کنیم. اما در تفکر مورد نقد، مذاکره به سیاستی دائمی و حتی تکلیفی دائمی بدل می‌شود.
در نهایت، اگر قرار است از چین و مائو و شیائوپینگ درس بگیریم، باید این‌گونه بیاموزیم که چین ابتدا قدرتمند شد و سپس با آمریکا مذاکره کرد. آمریکا به دلیل قدرت چین مجبور به مذاکره شد؛ بنابراین، درس واقعی برای ایران این است که باید در همه ابعاد مسیر قوی‌شدن را طی کند؛ دنیا بر مدار قدرت اداره می‌شود، نه بر مبنای حقوق بین‌الملل. همان حقوق بین‌الملل هم فقط برای کشورهای قوی اجرایی می‌شود و ضعیف‌ترها زیر دست‌وپای قدرت له می‌شوند.
✍️کبری آسوپار
منبع: کانال تحلیلی نواصولگرا
