مقدمه
بیمه یک نهاد اقتصادی است که نقش مهمی در حیات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورها ایفا می کند. بیمه از شاخه های مهم بخش خدمات به شمار می رود، که از یک سو باعث نوعی تامین و احساس امنیت برای شرکت ها و موسسات فعال اقتصادی در رابطه با امکانات و سرمایه هایشان می شود. همچنین بستری مناسب برای سرمایه گذاری در رشته هایی که از نظر اقتصادی مطلوب بوده و در مسیر اهداف توسعه اقتصادی دولت می باشد، فراهم می کند (صحت و اسماعیلی، ۱۳۸۶). امروزه صنایع خدماتی نقش اساسی و مهمی دررشد و توسعه اقصادی کشورها دارند ودر این میان نقش و اهمیت جایگاه صنعت بیمه به عنوان یک صنعت حمایت کننده به هیچکس پوشیده نیست. ازسوی دیگر افزایش رقابت در بازار صنعت بیمه، اکثر مدیران این صنعت را به فکر چاره اندیشی برای حضور ماندگاردر عرصه کسب و کار انداخته است. بنابراین آنها ناگزیرند، راههایی را بیابند که کسب رضایت بیشتر مشتریان و وفاداری آنها را در پی دارد. از راههای دستیابی به این مهم، بهبود سیستم پرداخت خسارت است. بهبود کیفیت سیستم پرداخت خسارت منجربه افزایش رضایت مشتریان خارجی میگردد (مردای، ۱۳۸۹). همچنین، بیمه نقش اساسی در جبران آثار مالی ناشی از تحقق خطر بیمه شده برای آحاد جامعه دارد. جمعیت انبوه ایران و ضرورت عرضه و ارائه خدمات بیمه ای و تامین و امنیت خاطردادن به افراد جامعه و کمبودهای مدیریتی موجود درراه خدمت رسانی بیمه ای به صورت مسالهی با اهمیت در جامعه مطرح شده است (میرابی، ۱۳۸۷). در مقیاس جهانی، بیمه گران با یکدیگر رقابت می کنند و طیف وسیعی از محصولات را به مشتریان پیشنهاد می دهند. شرکت های بیمه برای بقا در بازار رقابت باید به طور مستمر کیفیت، شفافیت و صداقت محصولاتشان را برای حفظ و به بدست آوردن مشتریان در دراز مدت، به روز رسانی کنند. شرکت های بیمه به مجموعه ای از پیشنهادات و ارزش موقعیت نیاز دارند تا محصول را به مشتریان بالقوه هدف تحویل دهند به طوری که به تحقیقاتی نیاز دارند تا بتوانند محصولات را مطابق با انتظار مشتریان تطابق دهند ( Biswamohan and Bidhubhusan, 2012).
از سویی دیگر از آنجا که بشر همواره در معرض خطر انواع مختلف بیماریهاست، به ناچار برای بهبود و معالجه ، متقبل هزینههای سنگین پزشکی، دارو، اعمال جراحی و مخارج بیمارستانی می شود. به منظور کمک به مردم در چنین مواردی، طرح های گوناگون بیمه درمان ارائه شده است (دقیقی اصلی و همکاران، ۱۳۸۹). بیمههای درمان از جمله بیمههای رایج در ایران است. در ایران، این نوع بیمه به دو دسته کلی بیمه درمان اولیه (پایه یا اجباری) و بیمه درمان تکمیلی (اختیاری) تقسیم میشود. بیمه درمان اولیه تا حدودی برای پوشش برخی هزینههای درمانی خانواده ها مناسب است. در بیمه اولیه، بیمه شدگان سه گروه هستند. گروه اول، کارکنان موسسات خصوصی و دولتی مشمول قانون کار هستند. گروه دوم، کارکنان رسمی موسسات دولتی و مشمول قانون استخدام کشوری هستند. گروه سوم نیز کارکنان موسسات دولتی غیرمشمول قانون استخدام کشوری و قانون کار و نیز کارکنان موسسات نظامی و انتظامی هستند. در دهههای اخیر، با پیشرفت دانش و تکنولوژی پزشکی و ناتوانی سازمانهای ارائه دهنده بیمه درمانی اولیه، بیمه گران برای رفع نگرانی خانوادهها و تامین بخش عمده درمان، به عرصه بیمه درمان وارد شده اند و بیمههای درمان (اختیاری) موسوم به بیمه گروهی مازاد درمان را به متقاضیان عرضه می کنند (محمدبیگی، ۱۳۸۷).
بیمههای درمانی تکمیلی از شاخههای اصلی بیمه اشخاص است و انواع مختلف پوشش های آن حامی افراد و خانواده هاست. در این نوع بیمه، بیمه گر در مقابل دریافت حق بیمه مقرر، متعهد می شود که اگر بیمه شده در طول مدت قرار داد، بیمار شود یا اثر حادثه آسیب یا ضایعهای به بدن و سلامتی او وارد شود، هزینههای پزشکی انجام شده را تا حداکثر مبلغی که در قرارداد تعهد کرده است، پرداخت کند(شیخان، ۱۳۹۱).
در کشور ایران با توجه به گستردگی تنوع پوششی بیمههای اشخاص، متاسفانه این بیمه کمتر از ۱۵ درصد حق بیمه تولیدی در سال ۱۳۸۶ را در برگرفته است و عمدتا با حدود ۸ درصد حق بیمه تولیدی و ۹ درصد خسارت پرداختی، به دلیل سنگین بودن هزینههای درمانی از بیمه تکمیلی درمان استقبال نشده است (بیمه مرکزی ایران، ۱۳۸۷).
ابتدا به مبحث بیمه و انواع آن پرداخته شده است و پس از بیان تاریخچه صنعت بیمه در ایران به طور اخص به تاریخچه بیمه درمانی پرداخته ایم. در نهایت مروری بر مطالعات انجام شده در ا داخل و خارج از کشور داشته ایم.
شاید سابقۀ تاریخی بیمه را بتوان در سه هزار سال پیش از میلاد مسیح جست و جو کرد. در آن زمان چینی ها با استفاده از اصل تقسیم خطر کالای خود را به وسیلۀ شناورهای مختلف در دریا و رودخانه حمل می کردند تا اگر یکی از سناورها غرق شد ، شناورهای دیگر محموله را به سلامت یه ساحل برسانند. پدیده هایی مانند «زیان همگانی» یا خسارت مشترک و وام دریاییی که می توان آنها را سرآغاز پیدایش بیمه محسوب کرد در حقیقت مولود خطرهایی از قبیل غرق کشتی، طوفان، راهزنی های دریایی و سعی در جهت یافتن راهی برای مقابله با زیان های احتمالی بوده است(نادری ،۱۳۸۳).
سابقه فعالیت بیمه در کشور به صورت غیر رسمی بیش از یک قرن است. نخستین بار در سال ۱۲۸۹ خورشیدی دو شرکت بیمه خارجی به تاسیس نمایندگی در ایران اقدام کردند .اولین قانونی که در ایران درخصوص شرکت های بیمه به تصویب رسید قانون مربوط به ثبت شرکت ها مصوب دوم آذر ۱۳۱۰ است که در ماده ۸ آن شرکت های بیمه اعم از ایرانی و خارجی را تابع نظام نامه ای دانست که از طرف وزارت عدلیه تنظیم می شود .در واقع پیدایش بیمه در ایران با تأسیس نمایندگی بیمه توسط دو مؤسسه روسی بنام های نادژدا و قفقاز مرکوری در سال ۱۲۸۹ شمسی آغاز شد و بعد از آن نیز مؤسسه های بیمه خارجی دیگری ماننند آلیانس در سال ۱۳۰۴ و یورکشایر در سال ۱۳۰۸ که دومؤسسه بیمۀ انگلیسی بودند؛ فعالیت خود را در ایران آغاز کردند. تا سال ۱۳۱۴ شمسی ۱۳ شرکت بیمه خارجی بساط نمایندگی خود را گسترده بودند تا این که در سال ۱۳۱۴ شمسی با پیشنهاد یک ایرانی آشنا به فن بیمه به نام الکساندر آقایان ، طرح و زمینۀ تأسیس یک شرکت بیمه به نام شرکت سهامی بیمه ایران فراهم گردید و دولت سرمایۀ آن را تأمین کرد. تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران در آن دوران ، با وجود رقابت های مکارانۀ مؤسسه های بیمۀ خارجی ، اولین قدم مفید و ملی در تاریخ فعالیت های بیمه ای در ایران استو تصویب قانون بیمۀ ایران در سال ۱۳۱۶ شمسی برای تنظیم روابط بیمه ای گام مثبت دیگری در راه تحریم موقعیت حقوقی و اجتماعی بیمه در ایران است. زیرا بیمه یک نهاد جدید امروزی است به همراه تمدن و تکولوژی به ایران آمده است وبرای آن که در جامعۀ سنتی ماجا بیفتد احتیاج به قانون و مشروعیت داشته است (همان، ۱۵۳).
در سال ۱۳۲۶ اولین بیمه درمانی برای کارکنان شرکت دخانیان ایران و تا سال ۱۳۲۸ تعدادی از سازمانهای دولتی بطور پراکنده تحت پوشش بیمه درمانی قرار گرفتند در این سال سازمانی تحت عنوان سازمان بیمه کارکنان دولت تاسیس گردید که کارکنان دولت را تحت پوشش قرار داد و تا سقف معینی هزینه های درمانی آن را تعهد مینمود. در سال ۱۳۵۲ سازمان بیمه خدمات درمانی تاسیس گردید و در سال ۱۳۵۶ سازمان بیمه خدمات درمانی و سازمان تامین اجتماعی در وزارت بهداری ادغام شد تا اینکه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۹ مجدداً سازمان تامین اجتماعی از وزارت بهداری جدا گردید و بصورت مستقل فعالیت خود را ادامه داد و سازمان خدمات درمانی تحت عنوان بیمه گری و درآمد و اداره اسناد پزشکی در تشکیلات بهداری به فعالیت خود ادامه داد تا اینکه در مهرماه ۱۳۷۴ با همت دولتمردان و قانونگذاران دلسوز نظام مقدس جمهوری اسلامی و با تصویب و اجرای خداپسندانه و مترقی بیمه همگانی با رقه امید در دل آحاد جامعه فروزان گردید و با تلاش متهدانه مسئولین محترم بیمه خدمات درمانی ثمره این سهم به بار نشسته و عینیت یافت که لازمه تداوم این کار خداپسندانه و مرتفع نمودن اشکالات و موانع موجود در سیستم اجرائی و پیدا کردن راه صحیح، اصولی، علمی و قانونی تا گامی موثر در جهت پیشرفت جامعه برداشته شود .
با وجود تلاشهای انجام شده، نهادهای تأمین اجتماعی نتوانستهاند کل نیازهای درمانی خانوادههای بیمه شده را تأمین کنند. پیش از انقلاب در میان شرکتهای بیمه، شرکت بیمه امید در زمینه بیمههای درمان فعال بود. پس از انقلاب و از سال ۱۳۷۰ با تصویب شورای عالی بیمه، شرکتهای بیمه بازرگانی فعالیت خود را در این رشته بیمهها آغاز کردند. شناخته شدهترین نوع این خدمات بیمه ای، بیمههای درمان تکمیلی هستند که ” بیمه مازاد هزینه های بیمارستانی” نیز نامیده میشود. بنابراین شرکتهای بیمه جایگزین سازمان تأمین اجتماعی یا سازمانهای مشابه نیستند بلکه نقش مکمل این سازمانها را در ارائه پوششهای بیمهای بر عهده گرفتهاند.
شرکتهای بیمه در ازای دریافت حق بیمه از هر نفر، پرداخت تا مبلغ معینی بابت هزینههای درمان شامل هزینههای دوران بستری شدن در بیمارستان، هزینه آمبولانس و سایر فوریتهای پزشکی منجر به بستری شدن در بیمارستان را متعهد میشوند. در سالهای اخیر شرکتهای بیمه در ازای دریافت حق بیمه اضافی، محدوده این بیمه را تا حد جبران برخی از موارد درمان سرپایی گسترش داده اند. بیمههای درمان مکمل به اشخاص گردآمده در گروه، عرضه میشود و فروش انفرادی آن بسیار محدود است. این گروه دست کم باید شامل پنجاه نفر باشد. به همین دلیل این بیمه را بیمه درمان گروهی مینامند. گروه از نظر شرکت بیمه افرادی هستند که با هدفی بجز خریداری بیمه درمان یا هر بیمه دیگر تشکیل شده باشد (کریمی، ۱۳۸۴).
زودگذری : بیمه، نوعی فعالیت خدماتی است که می تواند در طول یک دوره زمانی طولانی دوام داشته باشد. این خصوصیت از اهمیت زیادی برخوردار است و باعث بعضی از تفاوت ها بین بیمه و دیگرخدمات می شود. اما با این وجود، این خصوصیت ، شباهت های اساسی بیمه با خدمات دیگر را دستخوش تغییر نمی کند مثلا پرداخت خسارت توسط یک شرکت بیمه، صرف نظر از ارزش مادی که ایجاد می کند در مقایسه با کالاهای ملموس، هیچ گونه عنصر بادوام و ماندنی ندارد که بتواند برای مدتی باقی بماند. علاوه براین دربسیاری از اوقات، نیاز فرد به بیمه، یا تهیه خرید یک بیمه نامه تامین میشود.
فرد مداری : باتوجه به اینکه در برقراری روابط بیمه ای، وجود اعتماد، بسیار ضروری است، از این رو در بیمه، افراد و شخصیت، نگرش و رفتار آنها، بسیار مهمتر از فعالیت های خدماتی دیگر است. به طوری که می تواند بیشترین نقش را در برقراری روابط نامناسب بیمه ای داشته باشد.
غیرقابل ذخیره بودن :این ویژگی تقریبا در مورد کل سیستم بیمه مصداق دارد ونه تنها به خرید اولیه بیمه مربوط میشود بلکه با تمام روابطی که بعدا نیز ممکن است به وجود آید ارتباط پیدا می کند. آنچه که در مورد بیمه می تواند نگهداری و حفظ شود مثلا مدارک مربوط به سررسید بیمه نامه های عمر به عنوان چیزهای که قابل ذخیره کردن هستند قلمداد نمی شوند.تا سال 1314 هجری شمسی، در ایران شرکت بیمه داخلی و یا نیمه داخلی وجود نداشت و بازار بیمه کشور، کاملاً در اختیار نمایندگی های بیمه های خارجی بود. این نمایندگی ها، بیمه های مورد نظر خود را با نرخ ها و شرایطی که خود صلاح می دانستند، به مردم عرضه و عواید حاصله را از کشور خارج می کردند.
بدیهی است این نمایندگی ها برای خود وظیفه و رسالتی در جهت توسعه و تعمیم امر بیمه، آن چنان که مرتبط با مصالح عمومی و کمک به توسعه اقتصاد کشور باشد، احساس نمی کردند و فقط جهات تجاری و سوددهی مورد نظرشان بود. در همین راستا، آن ها از عدم وجود یک مؤسسه بیمه ای داخلی حداکثر استفاده را می بردند و تأسیس یک مؤسسه بیمه داخلی به هیچ وجه خوشایند آن ها نبود و لذا در رابطه با تأسیس چنین شرکتی، هرگونه مخالفت ممکن را ابراز و در جهت جلوگیری از شکل گیری آن در صورت امکان مانع ایجاد می کردند.
اقدام برای تأسیس بیمه ایران با سرمایه دولت از اواخر سال 1313 هجری شمسی و با پیش بینی بودجه ای در قانون بودجه 1314 کل کشور آغاز شد که در ادامه به شرح آن پرداخته می شود.
تاریخچه بسیار کاملی از بیمه ایران در کتابی به نام بیمه ایران در گذر زمان به قلم سید محمود حسینی به چاپ رسیده است که علاقه مندان می توانند به آن مراجعه نمایند.