درآمدی بر فلسفه کهن: یونان باستان بخش ۱

مقدمه

فلسفه یونان باستان در خلأ پدید نیامد. پیش از آنکه تالس درباره «ماده نخستین» پرسش کند، پیش از آنکه هراکلیتوس از Logos سخن بگوید و پیش از آنکه سقراط در میدان‌های آتن مردم را درباره عدالت و فضیلت به پرسش بکشد، یونانیان برای قرن‌ها جهانی بسیار غنی از خدایان، تایتان‌ها، قهرمانان، نیروهای طبیعت و داستان‌های کیهانی ساخته بودند.

از همین رو، برای فهم پیدایش فلسفه یونانی ابتدا باید جهانی را بشناسیم که فلسفه از درون آن بیرون آمد. فلسفه در آغاز نه دشمن اسطوره بود و نه جایگزینی ناگهانی برای دین؛ بلکه شیوه‌ای تازه برای پرسیدن، استدلال کردن و توضیح دادن بود. پرسشی که پیش‌تر با داستان نبرد خدایان پاسخ داده می‌شد، اکنون می‌توانست با ماده، حرکت، عدد، ضرورت یا علت طبیعی توضیح داده شود.

معنای واژه Philosophia؛ چرا فیلسوف یعنی «دوستدار حکمت»؟

واژه یونانی Philosophia — φιλοσοφία از دو جزء ساخته شده است:

• Philo / Philein: دوست داشتن، میل داشتن و گرایش داشتن

• Sophia: حکمت، دانایی و خرد

بنابراین Philosophia در معنای تحت‌اللفظی یعنی دوستداری حکمت یا عشق به دانایی. این تعبیر نکته‌ای مهم در خود دارد. فیلسوف لزوماً کسی نیست که ادعا کند همه چیز را می‌داند؛ بلکه کسی است که در جست‌وجوی دانایی است. در سنت باستان ابداع واژه فیلسوف را به فیثاغورس نسبت داده‌اند. بر اساس این روایت، او ترجیح می‌داد خود را Sophos، یعنی «حکیم»، ننامد و در عوض Philosophos، یعنی دوستدار حکمت، بداند.

با این حال، از نظر تاریخی نمی‌توان با اطمینان گفت که خود فیثاغورس واقعاً این واژه را ابداع کرده است. روایت موجود چند نسل پس از او ثبت شده و پژوهشگران جدید درباره تاریخی بودن آن تردید دارند. همچنین نمی‌توان گفت فیثاغورس این اصطلاح را برای مقابله با سوفسطاییان ساخته بود، زیرا فیثاغورس تقریباً یک قرن پیش از دوران شکوفایی سوفسطاییان زندگی می‌کرد.

فلسفه در جهان باستان بسیار گسترده‌تر از معنای امروزی آن بود

امروزه فیزیک، زیست‌شناسی، روان‌شناسی، علوم سیاسی، منطق و نجوم رشته‌هایی مستقل‌اند؛ اما چنین مرزبندی‌ای برای متفکر یونانی وجود نداشت. پرسش درباره حرکت ستارگان، ساختار ماده، ماهیت نفس، بهترین حکومت، منشأ بیماری، معنای فضیلت و حتی ساختار موسیقی می‌توانست همگی بخشی از یک تحقیق فلسفی باشد. به همین دلیل است که در آثار ارسطو در کنار متافیزیک و اخلاق، کتاب‌هایی درباره مضامین جانوران، حرکت، آسمان، حافظه، خواب، سیاست، شعر و منطق نیز پیدا می‌کنیم. به تعبیری، بسیاری از رشته‌هایی که بعدها علوم مستقل شدند، در دوران باستان هنوز در دل فلسفه و فلسفه طبیعی قرار داشتند.

گذار تدریجی از Mythos به Logos

پیش از فلسفه، یونانیان جهان را چگونه توضیح می‌دادند؟ یکی از مشهورترین تعبیرها برای توضیح پیدایش فلسفه یونانی، عبارت گذار از Mythos به Logos است. اما برای درک این عبارت ابتدا باید بدانیم Mythos واقعاً چه معنایی داشت.

امروزه وقتی می‌گوییم ین یک اسطوره است، گاهی منظورمان داستانی غیرواقعی یا باور نادرست است. اما واژه یونانی Muthos / Mythos در یونان کهن چنین معنای ساده‌ای نداشت. اسطوره برای یونانیان روایتی بود که می‌توانست مضماینی مثل منشأ جهان، پیدایش خدایان، مرگ، سرنوشت، فصل‌ها، جنگ، عشق، بیماری، نظم اجتماعی و رابطه انسان و طبیعت را توضیح بدهد.

شعرهای هومر و هسیود فقط داستان‌های سرگرم‌کننده نبودند؛ بلکه یکی از مهم‌ترین ابزارهای یونانیان برای فهم جایگاه انسان در کیهان بودند. در تئوگونیای هسیود، مثلاً جهان نه از «مولکول» یا «ماده» بلکه از نسلی از موجودات و نیروهای کیهانی پدید می‌آید.

از کائوس تا گایا؛ آغاز جهان در اساطیر یونانی: در روایت مشهور هسیود، در آغاز هنوز زئوس و خدایان المپ وجود ندارند. نخست کائوس (Chaos) پدیدار می‌شود. اما Chaos در اینجا دقیقاً به معنای امروزی «آشوب و بی‌نظمی» نیست؛ بلکه بیشتر به نوعی شکاف، فضای گشوده یا وضعیت آغازین کیهان اشاره دارد. سپس نیروها و موجودات نخستین ظاهر می‌شوند.

گایا (Gaia)؛ خودِ زمین: گایا تجسم زمین است؛ نه صرفاً الهه‌ای که روی زمین زندگی کند، بلکه خود زمین به صورت موجودی الهی. از گایا موجودات و قلمروهای مهمی پدید می‌آیند، از جمله:

• اورانوس (Uranus): آسمان

• پونتوس (Pontus): دریای نخستین

گایا و اورانوس سپس نسل‌های بعدی موجودات الهی را به وجود می‌آورند.

نیکس و اربوس؛ شب و تاریکی: از جهان آغازین، نیکس (Nyx) به عنوان شب و اِرِبوس (Erebus) به عنوان تاریکی ژرف نیز پدیدار می‌شوند. این نکته نشان می‌دهد که در ذهن اسطوره‌ای یونانی، مفاهیمی که ما امروز آن‌ها را انتزاعی می‌دانیم (مانند شب، تاریکی، عشق، مرگ یا خواب) می‌توانستند به صورت نیروها و شخصیت‌های الهی تصور شوند.

تارتاروس؛ ژرفای کیهان: تارتاروس (Tartarus) ژرفایی هولناک در زیر جهان بود؛ مکانی حتی عمیق‌تر از قلمرو معمول مردگان. در اسطوره‌های بعدی، دشمنان خدایان و برخی موجودات شکست‌خورده در آن زندانی می‌شوند.

عصر تایتان‌ها؛ پیش از فرمانروایی زئوس: پس از نیروهای نخستین، یکی از مهم‌ترین نسل‌های خدایان یونان یعنی تایتان‌ها (Titans) پدیدار شدند. گایا و اورانوس دارای فرزندانی بودند که مهم‌ترین گروه آنان تایتان‌های نخستین بودند. از جمله:

• کرونوس

• رئا

• اوشنوس

• تتیس

• هایپریون

• تئا

• یاپتوس

• تمیس

• منموسینه

در کنار آنان تایتان‌های دیگری مانند کوئوس، کریوس و فوبه نیز در سنت هسیودی قرار داشتند. اما داستان تایتان‌ها صرفاً یک شجره‌نامه نیست؛ بلکه نخستین نبرد بزرگ قدرت در کیهان یونانی را شکل می‌دهد.

اورانوس، گایا و شورش کرونوس: بر اساس روایت هسیود، اورانوس از برخی فرزندان خود نفرت داشت و آنان را در ژرفای زمین محبوس می‌کرد. گایا که از این وضعیت رنج می‌برد، فرزندانش را به شورش دعوت کرد. تنها کرونوس (Cronus) حاضر شد علیه پدر اقدام کند. گایا داسی به او داد و کرونوس با آن علیه اورانوس برخاست و قدرت او را سرنگون کرد. به این ترتیب، فرمانروایی آسمان از نسل نخست به نسل تایتان‌ها منتقل شد.

در یکی از مشهورترین بخش‌های همین داستان، از کف دریایی که پس از سرنگونی اورانوس پدید آمد، آفرودیت زاده می‌شود؛ هرچند سنت‌های اسطوره‌ای دیگری نیز درباره تبار او وجود داشت.

کرونوس و ترس از فرزندانش: اما کرونوس خود نیز با همان مشکلی مواجه شد که پدرش داشت، یعنی ترس از نسل بعد. پیشگویی شده بود که یکی از فرزندانش روزی او را از تخت پایین خواهد کشید. بنابراین هر بار همسرش رئا (Rhea) فرزندی به دنیا می‌آورد، کرونوس او را می‌بلعید. فرزندان بلعیده‌شده عبارت بودند از:

• هستیا

• دِمتر

• هرا

• هادس

• پوسایدون

اما هنگامی که فرزند ششم، زئوس، متولد شد، رئا تصمیم گرفت او را نجات دهد. او کودک را پنهان کرد و سنگی پیچیده‌شده در پارچه به کرونوس داد. کرونوس نیز بدون آنکه متوجه شود، سنگ را بلعید. زئوس مخفیانه رشد کرد و سرانجام علیه پدر قیام نمود.

جنگ تایتان‌ها؛ Titanomachy: پس از بازگشت خواهران و برادران زئوس، جنگی عظیم میان نسل جوان خدایان و تایتان‌ها آغاز شد که در اساطیر یونانی Titanomachy نام دارد. پس از نبردی طولانی، زئوس و متحدانش پیروز شدند. بسیاری از تایتان‌های شکست‌خورده به تارتاروس افکنده شدند. اطلس (Atlas) مجازاتی متفاوت یافت، او محکوم شد آسمان را بر دوش نگاه دارد. اطلس از نسل دوم تایتان‌ها و فرزند یاپتوس بود. برادر او پرومتئوس (Prometheus) نیز بعدها به یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های اسطوره انسان تبدیل شد.

پرومتئوس؛ تایتانی که آتش را به انسان داد: پرومتئوس برخلاف بسیاری از تایتان‌ها دشمن سرسخت انسان نبود. در مشهورترین روایت، او آتش را از قلمرو خدایان می‌رباید و به انسان‌ها می‌دهد. آتش در این داستان چیزی بیش از شعله است؛ نمادی از:

• فناوری

• صنعت

• پخت‌وپز

• فلزکاری

• تمدن

و به طور کلی توانایی انسان برای تسلط نسبی بر طبیعت است. زئوس از این کار خشمگین می‌شود و پرومتئوس را به صخره‌ای می‌بندد؛ عقابی هر روز جگر او را می‌خورد و جگرش شبانه دوباره رشد می‌کند. در سنت‌های بعدی، هراکلس او را آزاد می‌کند. داستان پرومتئوس بعدها برای فیلسوفان، شاعران و نویسندگان اروپایی به نماد رابطه پیچیده میان دانش، قدرت، آزادی و سرپیچی از اقتدار تبدیل شد.

ظهور خدایان المپ؛ نظم جدید جهان: با شکست تایتان‌ها، دوره فرمانروایی خدایان المپ آغاز شد. پس از پیروزی، سه برادر بزرگ قلمروهای اصلی را میان خود تقسیم کردند:

• زئوس آسمان

• پوسایدون دریا

• هادس جهان مردگان

زمین به طور کامل ملک اختصاصی هیچ‌یک از آنان نشد و قلمروی مشترک بود. مرکز قدرت زئوس و بسیاری از خدایان دیگر، در تصور اسطوره‌ای یونانیان کوه المپ بود.

دوازده خدای اصلی المپ: فهرست «دوازده المپی» در منابع مختلف دقیقاً یکسان نیست، اما گروه مشهور شامل بیشتر شخصیت‌های زیر است.

۱. زئوس (Zeus): فرمانروای خدایان و خدای آسمان، رعد، برق، اقتدار، سوگند و نظم سیاسی است که صاعقه مهم‌ترین سلاح اوست. برای یونانی‌ای که در جهان اسطوره‌ای زندگی می‌کرد، طوفان صرفاً یک رویداد هواشناختی نبود؛ می‌توانست تجلی قدرت و اراده زئوس باشد. همین نمونه بعدها به ما نشان خواهد داد «گذار به Logos» چه تغییری ایجاد کرد.

۲. هرا (Hera): همسر زئوس و ملکه خدایان. هرا با ازدواج، خانواده، زنان متأهل و مشروعیت خاندان مرتبط بود. بخش بزرگی از داستان‌های او نیز پیرامون کشمکش با روابط متعدد زئوس و فرزندان حاصل از آن‌ها شکل گرفته است.

۳. پوسایدون (Poseidon): خدای دریا، زلزله و اسب‌ها و یکی از قدرتمندترین خدایان یونانی. لقب مشهور او لرزاننده زمین یا Earth-Shaker بود. زلزله‌ای که بعدها فیلسوف طبیعی تلاش می‌کرد برای آن علتی فیزیکی پیدا کند، در جهان اسطوره‌ای می‌توانست تجلی خشم پوسایدون باشد.

۴. دِمِتِر (Demeter): الهه غلات، کشاورزی و باروری زمین و یکی از مهم‌ترین داستان‌های او درباره دخترش پرسفونه است. هادس پرسفونه را به جهان زیرین می‌برد و دِمتر از اندوه دست از بارور کردن زمین می‌کشد. سرانجام توافق می‌شود پرسفونه بخشی از سال را نزد مادر و بخشی را در جهان زیرین سپری کند. این روایت با چرخه رشد ← برداشت ← پژمردگی ← بازگشت زندگی پیوند خورده و نمونه‌ای عالی از چگونگی توضیح نظم طبیعت از طریق اسطوره است.

۵. آتنا (Athena): الهه خرد، استراتژی جنگ، صنعت و صنایع دستی و حمایت از شهرها بود. بر اساس اسطوره مشهور، آتنا به شکلی خارق‌العاده از سر زئوس متولد شد. برخلاف آرس که نماد خشونت و هیجان جنگ بود، آتنا بیشتر نماینده جنگ حساب‌شده، استراتژی و انضباط محسوب می‌شد. شهر آتن نیز خود را تحت حمایت او می‌دانست.

۶. آپولون (Apollo): یکی از چندوجهی‌ترین خدایان یونان که خدای موسیقی، شعر، پیشگویی، درمان، تیراندازی، نظم و هماهنگی است. معبد مشهور او در دلفی محل یکی از مهم‌ترین پیشگویی‌های جهان یونان بود. سقراط نیز روایت معروف مأموریت فلسفی خود را با پیشگویی معبد دلفی مرتبط می‌کرد. آپولون در دوره‌های بعد با نور و خورشید ارتباط بیشتری پیدا کرد، هرچند هلیوس در سنت قدیمی‌تر تجسم اصلی خورشید بود.

۷. آرتمیس (Artemis): خواهر دوقلوی آپولون و الهه شکار، طبیعت وحشی، جانوران و دختران جوان است. در دوره‌های متأخرتر ارتباط او با ماه پررنگ‌تر شد، در حالی که سلنه تجسم سنتی‌تر ماه بود.

۸. آرس (Ares): خدای وجه خشن، خونین و آشوبناک جنگ. اگر آتنا نماینده طراحی و استراتژی جنگ بود، آرس بیشتر نماینده خشم، خونریزی، خشونت و هیجان نبرد محسوب می‌شد.

۹. آفرودیت (Aphrodite): الهه عشق، زیبایی، میل و کشش جنسی است. در روایت هسیود، او از کف دریا پدید می‌آید؛ در سنت هومری تبار دیگری برای او ذکر شده است. داستان‌های آفرودیت نشان می‌دهند که برای یونانیان حتی نیروهایی مانند عشق و میل می‌توانستند نیرویی الهی و قدرتمند در ساختار کیهان باشند.

۱۰. هفائستوس (Hephaestus): خدای آتش، فلزکاری، آهنگری و صنعتگری است. او آهنگر خدایان بود و بسیاری از سلاح‌ها و ابزارهای خارق‌العاده اساطیر به او نسبت داده می‌شد. در شخصیت هفائستوس می‌توان احترام یونانیان به فن و مهارت فنی (Technē) را مشاهده کرد.

۱۱. هرمس (Hermes): پیام‌آور خدایان و خدای سفر، تجارت، مرزها، سخنوری و زیرکی و حیله است. همچنین ارواح مردگان را به جهان زیرین هدایت می‌کرد. کفش‌های بالدار و عصای مشهور او بعدها از شناخته‌شده‌ترین نمادهای اساطیر کلاسیک شدند.

۱۲. هستیا (Hestia): الهه آتش اجاق و مرکز خانه. برخلاف بسیاری از خدایان، داستان‌های پرحادثه زیادی پیرامون هستیا وجود ندارد، اما اهمیت مذهبی او بسیار زیاد بود؛ زیرا آتش اجاق نماد خانه، خانواده و استمرار زندگی اجتماعی

بود.

۱۳. دیونیسوس (Dionysus): خدای شراب، شور، جشن، خلسه و تئاتر است. دیونیسوس یکی از پیچیده‌ترین خدایان یونان است، زیرا در وجود او مرز میان نظم و بی‌نظمی، عقل و شور و هویت فردی و خلسه جمعی محو می‌شود. جشن‌های دینی مرتبط با او نقش مهمی در شکل‌گیری تراژدی و تئاتر یونانی داشتند. در برخی فهرست‌های دوازده المپی، دیونیسوس جای هستیا را می‌گیرد؛ بنابراین بهتر است از عبارت سیزده خدای اصلی المپ به عنوان یک گروه رسمی استفاده نکنیم.

خدایان دیگری که خارج از گروه دوازده المپی اهمیت داشتند: دین یونانی هرگز محدود به دوازده خدای المپ نبود. صدها خدا، روح، نیمه‌خدا و شخصیت الهی وجود داشت و اهمیت آنان نیز از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت بود.

هادس (Hades): هادس بر جهان مردگان فرمانروایی می‌کرد. نکته مهم اینکه هادس «خدای مرگ» به معنای دقیق کلمه نبود؛ تاناتوس تجسم مرگ بود. هادس بیشتر حاکم قلمرویی بود که مردگان پس از مرگ به آن می‌رفتند.

پرسفونه (Persephone): همسر هادس و ملکه جهان زیرین. داستان رفت‌وآمد او میان زیرزمین و جهان زندگان یکی از مهم‌ترین اسطوره‌های مرتبط با مرگ، باززایی، کشاورزی و چرخه طبیعت بود.

هکاته (Hecate): الهه‌ای پیچیده مرتبط با جادو، شب، ارواح، چهارراه‌ها و مرز میان جهان‌ها بود. در سنت‌های بعدی چهره اسرارآمیز و جادویی او برجسته‌تر شد.

اروس (Eros): او تجسم عشق و کشش است. در سنت‌های مختلف دو تصویر بسیار متفاوت از او وجود دارد، گاهی نیرویی بسیار کهن و کیهانی است و گاهی به صورت خدای جوان عشق ظاهر می‌شود. حتی هسیود نیز Eros را در کنار نخستین نیروهای جهان قرار می‌دهد.

نایکی (Nike): او تجسم پیروزی است. در هنر یونانی اغلب به صورت زنی بالدار نمایش داده می‌شد. مجسمه مشهور Nike of Samothrace یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار هنر هلنیستی است.

نمسیس (Nemesis): تجسم مجازات، مقابله با غرور و بازگرداندن تعادل. مفهوم نمسیس به‌خصوص با Hybris یا غرور و تجاوز انسان از حد خود ارتباط داشت. انسانی که بیش از حد قدرت، غرور یا خوشبختی خود را مطلق می‌پنداشت، ممکن بود با نمسیس روبه‌رو شود.

ایریس (Iris): او تجسم رنگین‌کمان و یکی از پیام‌آوران خدایان است. رنگین‌کمان می‌توانست همچون پلی میان آسمان و زمین درک شود.

پان (Pan): او خدای چوپانان، کوهستان، مراتع و طبیعت وحشی است. صدای ناگهانی و هراس‌انگیزی که به حضور او نسبت داده می‌شد، بعدها منشأ واژه Panic شد.

اسکلپیوس (Asclepius): او خدای پزشکی و درمان است. مراکز مذهبی مرتبط با او، به‌ویژه اپیداوروس، مکان‌هایی بودند که بیماران برای درمان به آن‌ها مراجعه می‌کردند. جالب آنکه بعدها پزشکی طبیعی و عقلانی یونان، به‌خصوص در سنت بقراطی، در همان فرهنگی رشد کرد که درمان دینی نیز در آن وجود داشت. این هم نمونه‌ای از آن است که Mythos و Logos الزاماً یکدیگر را فوراً حذف نکردند.

• هیپنوس (Hypnos): او تجسم خواب است.
  تاناتوس (Thanatos): او تجسم مرگ است.

در اسطوره یونانی هیپنوس و تاناتوس دو برادر بودند. پیوند میان خواب و مرگ یکی از تصاویر شاعرانه و فلسفی ماندگار فرهنگ یونانی شد.

مورفئوس (Morpheus): مورفئوس با رؤیا و شکل‌هایی که در خواب ظاهر می‌شوند مرتبط است. اما تصویر مشهور او به عنوان «خدای اصلی رؤیاها» عمدتاً از سنت ادبی متأخر یونانی–رومی، به‌ویژه آثار دوره رومی، به ما رسیده است؛ بنابراین بهتر است او را در ردیف خدایان بسیار کهن هومری قرار ندهیم.

قهرمانان؛ جایی میان انسان و خدا: اسطوره یونانی فقط درباره خدایان نبود. یکی از مهم‌ترین بخش‌های آن را Hero ها یا قهرمانان تشکیل می‌دادند. بسیاری از آنان فرزند یک خدا و یک انسان بودند یا نسبی الهی داشتند؛ با این حال، نیمه‌خدا همیشه یک طبقه‌بندی دقیق و یکسان برای همه این شخصیت‌ها نیست. قهرمانان برخلاف خدایان معمولا رنج می‌کشیدند، اشتباه می‌کردند، می‌جنگیدند، پیر می‌شدند و اغلب می‌مردند. همین ویژگی آنان را به پلی میان انسان و جهان خدایان تبدیل می‌کرد.

هراکلس (Heracles): پسر زئوس و آلکمنه. مشهورترین داستان او دوازده خان هراکلس است. او باید مأموریت‌هایی تقریباً ناممکن انجام می‌داد؛ از کشتن شیر نِمِه تا آوردن سربروس از جهان مردگان. هراکلس برای یونانیان نمونه‌ای از قدرت، رنج، تلاش و رستگاری بود.

پرسئوس (Perseus): پسر زئوس و دانائه. مشهورترین ماجرای او کشتن مدوسا است؛ موجودی که نگاهش انسان را به سنگ تبدیل می‌کرد. پرسئوس با استفاده از سپری مانند آینه، بدون نگاه مستقیم به مدوسا، او را شکست داد. داستان او نمونه خوبی از این اندیشه اسطوره‌ای است که هوش و تدبیر می‌تواند قدرت هیولا را شکست دهد.

آشیل (Achilles): پسر تتیس، الهه دریایی، و پله‌ئوس فانی. او بزرگ‌ترین جنگجوی سپاه یونان در ایلیاد هومر است. اما داستان آشیل درباره قدرت صرف نیست. خشم او پس از اختلاف با آگاممنون و سپس سوگ ناشی از مرگ پاتروکلوس، مسئله‌هایی مانند افتخار، خشم، مرگ، دوستی و سرنوشت را مطرح می‌کند. همین مسائل بعدها موضوع فلسفه اخلاق نیز خواهند شد.

تسئوس (Theseus): قهرمان مشهور آتنی. مشهورترین داستان او ورود به هزارتوی کرت و کشتن مینوتور است. تسئوس در سنت آتنی فقط یک جنگجو نبود؛ او به چهره‌ای مرتبط با هویت سیاسی و بنیان‌گذاری شهر آتن نیز تبدیل شد.

هلن تروا (Helen of Troy): در یکی از مشهورترین سنت‌ها دختر زئوس و لدا. ربوده‌شدن یا فرار او با پاریس زمینه داستانی جنگ تروا را ایجاد می‌کند. هلن در ادبیات یونان به شخصیتی پیچیده تبدیل شد که پرسش‌هایی درباره زیبایی، میل، اختیار، تقصیر و سرنوشت را پیش می‌کشید.

پس دقیقاً چه چیزی با ظهور فلسفه تغییر کرد؟

اکنون می‌توان تفاوت Mythos و Logos را بهتر فهمید. فرض کنیم یک یونانی باستان با این پرسش‌ها روبه‌رو می‌شد:

• رعدوبرق از کجا می‌آید؟ پاسخ اسطوره‌ای می‌توانست به زئوس و صاعقه او اشاره کند.

• چرا دریا طوفانی یا زمین لرزان است؟ پاسخ می‌توانست با پوسایدون مرتبط شود.

• چرا گیاهان بخشی از سال می‌میرند و دوباره زنده می‌شوند؟ داستان دِمتر و پرسفونه الگویی برای فهم این چرخه فراهم می‌کرد.

• جهان چگونه به وجود آمد؟ هسیود داستانی از کائوس، گایا، اورانوس، تایتان‌ها و زئوس تعریف می‌کرد.

این تبیین‌ها دارای شخصیت، نسب، اراده، عشق، نفرت، ازدواج، خیانت و نبرد بودند. اما از حدود سده ششم پیش از میلاد، متفکرانی در ایونیا پرسش را به شکلی متفاوت طرح کردند. دیگر فقط سؤال این نبود که:

• کدام خدا این پدیده را ایجاد کرده است؟

بلکه پرسش می‌توانست این باشد:

• خود طبیعت بر اساس چه اصلی چنین رفتاری می‌کند؟

اینجا همان جایی است که Logos اهمیت پیدا می‌کند. Logos می‌تواند معانی متعددی مانند سخن، گزارش، دلیل، استدلال، نسبت و نظم عقلانی داشته باشد. در فلسفه، به‌تدریج ایده‌ای شکل گرفت که جهان شاید بتواند از درون خودش و بر اساس ساختار و علل خود طبیعت توضیح داده شود.

تغییر نوع پرسش توسط تالس («از چه چیزی؟» به جای «چه کسی؟») این تغییر را می‌توان به خوبی در تالس بنیان گذار مکتب مَلَطی مشاهده کرد. در یک روایت اسطوره‌ای ممکن بود درباره منشأ دریا، زمین و آسمان از نسب خدایان سخن گفته شود. تالس در عوض تلاش کرد یک اصل طبیعی برای جهان بیابد و گفت آب آرخه یا مبدأ بنیادی اشیا است.

امروز می‌دانیم که نظریه او از دید علم جدید درست نیست. اما اهمیت تاریخی تالس نه در «درست بودن آب به عنوان مبدا بنیادین اشیا» بلکه در نوع پرسش او است. او تلاش کرد کثرت جهان را با یک اصل طبیعی توضیح دهد.

پس از او:

• آناکسیمندر ← Apeiron

• آناکسیمنس ← هوا

• هراکلیتوس ← آتش و نظم لوگوسی

• امپدوکلس ← چهار ریشه

• دموکریتوس ← اتم و خلأ

را مطرح کردند. پاسخ‌ها با یکدیگر فرق داشتند، اما بازی فکری عوض شده بود. آنها دیگر اینگونه فکر میکردند که برای توضیح جهان باید دلیل آورد.

آناکساگوراس (از خشم زئوس تا جرم گداخته خورشید): یکی از زیباترین نمونه‌های این تحول آناکساگوراس است. در جهان دینی، خورشید و ماه می‌توانستند موجوداتی الهی تصور شوند. اما آناکساگوراس ادعا کرد خورشید جرمی سوزان و ماه جسمی زمینی است و برای پدیده‌هایی مانند گرفتگی خورشید و ماه به دنبال توضیح طبیعی رفت. چنین سخنانی در قرن پنجم پیش از میلاد بسیار جسورانه بود و حتی در فضای سیاسی و مذهبی آتن برای او دردسر ایجاد کرد. این مثال نشان می‌دهد تغییر اصلی چه بود:

• آسمان دیگر فقط قلمرو شخصیت‌های الهی نبود؛ می‌توانست موضوع تحقیق طبیعی نیز باشد.

گزنوفانس (اگر اسب‌ها خدا می‌کشیدند...): مرحله مهم دیگر، نقد خود تصویر خدایان بود. گزنوفانس مشاهده کرد که اقوام مختلف خدایان را شبیه خود تصور می‌کنند. او به طنز استدلال می‌کرد که اگر گاوها و اسب‌ها می‌توانستند نقاشی کنند، احتمالاً خدایانشان را شبیه گاوها و اسب‌ها ترسیم می‌کردند. هدف این نقد بسیار عمیق بود:

• آیا آنچه درباره خدا می‌گوییم واقعاً حقیقتی درباره خداست، یا تصویر خودمان را به آسمان منتقل کرده‌ایم؟

گزنوفانس همچنین رفتارهای غیراخلاقی‌ای را که هومر و هسیود به خدایان نسبت می‌دادند نقد می‌کرد. در اینجا فلسفه دیگر فقط طبیعت را عقلانی نمی‌کرد؛ بلکه خود دین و تصویر انسان از امر الهی را نیز موضوع نقد قرار می‌داد.

Mythos هرگز کاملاً ناپدید نشد

عبارت گذار از اسطوره به عقل اگر بیش از حد ساده شود، می‌تواند گمراه‌کننده باشد. فیلسوفان یونان لزوماً بی‌دین نشدند. حتی برخی اصول طبیعی آنان همچنان «الهی» توصیف می‌شدند. و قرن‌ها پس از تالس، خود افلاطون که یکی از بزرگ‌ترین عقل‌گرایان جهان باستان بود، هنوز از اسطوره استفاده می‌کرد. او در آثارش داستان‌هایی مانند اسطوره اِر، ارابه بالدار نفس، آتلانتیس و روایت آفرینش در تیمائوس را به کار گرفت.

در نتیجه رابطه Mythos و Logos بیشتر شبیه تغییر مرکز ثقل بود تا نابودی یکی توسط دیگری. فلسفه به یونانیان آموخت که در کنار پرسیدن اینکه، این داستان چه می‌گوید؟ بپرسند چه دلیلی برای پذیرفتن این ادعا داریم؟ و شاید بتوان تولد فلسفه را دقیقاً در همین پرسش دوم جست‌وجو کرد.

نقش مناطق و شهرهای کلیدی در تکامل فلسفه

فلسفه یونانی متعلق به یک شهر نبود. جغرافیای پراکنده جهان یونانی و شبکه گسترده مستعمرات و مراکز تجاری سبب شد چند کانون فکری متفاوت شکل بگیرد.

۱. ایونیا؛ زادگاه فلسفه طبیعی

در ساحل غربی آسیای صغیر، در سرزمین ترکیه امروزی، شهرهای یونانی پررونقی مانند میلتوس، افسوس و کلازومنای قرار داشتند. این منطقه در مسیر ارتباطی میان جهان یونانی، آناتولی، بین‌النهرین، مصر و امپراتوری‌های خاورنزدیک قرار داشت.

یونانیان از مدت‌ها پیش با دانش نجومی، ریاضی و تقویمی تمدن‌های مصر و بابل تماس داشتند؛ هرچند نباید فلسفه یونان را صرفاً نسخه‌ای از دانش شرق دانست. اتفاق مهم در ایونیا این بود که برخی متفکران تلاش کردند این دانش‌ها را در قالب پرسش‌هایی عمومی درباره Physis یا طبیعت بازسازی کنند.

• میلتوس: سه شخصیت بنیادین تالس، آناکسیمندر و آناکسیمنس از این محیط برخاستند. آنان به جای تدوین یک شجره‌نامه جدید برای خدایان، در پی یافتن اصل و سازوکار طبیعت بودند.

• افسوس: زادگاه هراکلیتوس بود. او مسئله را از ماده اولیه فراتر برد و درباره تغییر، تضاد، نظم و Logos اندیشید.

• کلازومنای: زادگاه آناکساگوراس بود. او یونانی ایونی بود؛ هرچند زادگاهش در دوره‌هایی در قلمرو سیاسی هخامنشیان قرار داشت. بنابراین تعبیر «شهروند ایرانی» برای او دقیق نیست و شواهد محکمی نیز نداریم که فلسفه او مستقیماً از آیین زرتشتی گرفته شده باشد. بعدها آناکساگوراس به آتن رفت و یکی از مهم‌ترین حلقه‌های انتقال فلسفه طبیعی ایونی به آن شهر شد.

۲. یونان بزرگ؛ عدد، هستی و متافیزیک

Magna Graecia نامی است که برای مستعمرات یونانی جنوب ایتالیا و سیسیل به کار می‌رود. این منطقه دومین کانون بزرگ فلسفه اولیه شد. اگر بگوییم ایونیا بیشتر با پرسش طبیعت چگونه کار می‌کند؟ شناخته می‌شود، در یونان بزرگ پرسش‌هایی درباره عدد، نفس، هستی، وحدت و تغییر پررنگ‌تر شدند.

• کروتون و فیثاغوریان: فیثاغورس از ساموس به کروتون رفت و در آنجا جامعه‌ای فلسفی و دینی تشکیل داد. در سنت فیثاغوری عدد فقط ابزاری برای شمردن نبود؛ کلیدی برای ساختار جهان بود. برای مثال، فیثاغوریان مشاهده کردند که هماهنگی موسیقایی را می‌توان با نسبت‌های عددی ساده بیان کرد. از چنین مشاهداتی این فکر پدید آمد که شاید نظم جهان نیز در بنیان خود ساختاری ریاضی داشته باشد. این ایده قرن‌ها بعد در تاریخ علم اهمیت بسیار بزرگی پیدا کرد.

• الئا و پارمنیدس: در شهر الئا، پارمنیدس پرسشی بسیار بنیادی‌تر اصلاً «وجود داشتن» یعنی چه؟ را مطرح کرد. او نتیجه گرفت که آنچه حقیقتاً هست نمی‌تواند از نیستی به وجود آید یا به نیستی تبدیل شود. این استدلال ساده به نظر می‌رسد، اما پیامدش (اگر «نیستی» وجود ندارد، تغییر چگونه ممکن است؟) تکان‌دهنده بود. شاگرد او زنون با پارادوکس‌های مشهور خود درباره حرکت تلاش کرد دشواری دیدگاه عادی ما درباره تغییر، زمان و مکان را نشان دهد.

• سیسیل و امپدوکلس: امپدوکلس در سیسیل راهی برای آشتی دادن پارمنیدس با تجربه روزمره پیشنهاد کرد. به عقیده او چهار ریشه آب، هوا، خاک و آتش خود نابود یا ایجاد نمی‌شوند؛ بلکه ترکیب و جدایی آن‌ها باعث چیزهایی می‌شود که ما «پیدایش» و «نابودی» می‌نامیم.

۳. آتن؛ فلسفه از آسمان به شهر می‌آید

در قرن پنجم پیش از میلاد، مرکز ثقل فلسفه به آتن منتقل شد. پس از جنگ‌های ایران و یونان و رشد قدرت سیاسی و دریایی آتن، این شهر به یکی از بزرگ‌ترین مراکز هنر، تئاتر، سیاست، معماری و خطابه تبدیل شد. در دموکراسی آتن، توانایی سخن گفتن و متقاعد کردن شهروندان اهمیت سیاسی زیادی داشت.

همین شرایط زمینه ظهور سوفسطاییان را فراهم کرد. آنان درباره موضوعاتی مانند زبان، تربیت، قانون، طبیعت، حقیقت و سیاست بحث می‌کردند. سپس سقراط پرسش فلسفی را بیش از پیش متوجه انسان کرد. به تعبیر مشهور فلسفه از بررسی آسمان و عناصر به بررسی فضیلت و زندگی انسان روی آورد.

بعد از سقراط، افلاطون آکادمی را تأسیس کرد و نظامی گسترده درباره معرفت، سیاست، نفس، اخلاق و متافیزیک ساخت.

ارسطو در مدرسه لوکیوم برنامه‌ای عظیم برای مطالعه تقریباً همه حوزه‌های دانش ترتیب داد. بنابراین آتن به شهری تبدیل شد که در آن سه نسل سقراط، افلاطون و ارسطو بخش بزرگی از زبان فلسفی غرب را شکل دادند.

۴. اسکندریه (از دولت‌شهر به جهان‌وطنی)

فتوحات اسکندر مقدونی در قرن چهارم پیش از میلاد جغرافیای جهان یونانی را تغییر داد. فرهنگ یونانی از مصر تا بخش‌هایی از آسیای مرکزی گسترش یافت و وارد تعامل گسترده‌تری با تمدن‌های دیگر شد. این دوره را هلنیستی می‌نامیم.

یکی از بزرگ‌ترین مراکز علمی آن اسکندریه مصر بود. کتابخانه و موسئون اسکندریه بستری برای فعالیت دانشمندانی در حوزه‌هایی چون ریاضیات، نجوم، جغرافیا، پزشکی و زبان‌شناسی فراهم کردند.

چهره‌هایی مانند اقلیدس، اراتوستن و آریستارخوس با این محیط علمی مرتبط بودند. در قرون بعد، اسکندریه همچنین به یکی از مراکز مهم تعامل فلسفه افلاطونی، فلسفه ارسطویی، سنت‌های دینی و الهیات تبدیل شد.

فلوطین در اسکندریه تحصیل کرد، اما فعالیت فلسفی اصلی خود را بعدها در روم انجام داد؛ بنابراین بهتر است نوافلاطونی‌گری را صرفاً «مکتبی که فلوطین در اسکندریه تأسیس کرد» ننامیم. اسکندریه در دوران متأخر با فیلسوفانی چون هیپاتیا، آمونیوس و فیلوپونوس نیز یکی از مهم‌ترین مراکز شرح و تفسیر فلسفه یونانی باقی ماند.

مسئله‌های اصلی فلسفه یونانی

پس از آشنایی با زمینه تاریخی، تقریباً کل تاریخ فلسفه یونان را می‌توان حول چند پرسش بزرگ دنبال کرد.

۱. جهان از چه چیزی ساخته شده است؟

این نخستین پرسش بزرگ فلسفه طبیعی یونان بود. یونانیان برای اصل بنیادی جهان از واژه Archē استفاده می‌کردند؛ واژه‌ای که می‌تواند معنای آغاز، اصل، سرچشمه و بنیاد داشته باشد. پاسخ‌ها بسیار متفاوت بودند.

تالس (آب): شاید چون آب برای زندگی ضروری است، به جامد، مایع و بخار تبدیل می‌شود و در گیاهان و جانداران حضور دارد تالس آن را اصل بنیادی جهان دانست.

آناکسیمندر (Apeiron): آناکسیمندر متوجه مشکلی شد. اگر همه چیز از آب ساخته شده، پس ضد آب مثلاً آتش چگونه پدید می‌آید؟ او اصل جهان را امر نامحدود یا نامتعین (Apeiron) چیزی فراتر از عناصر شناخته‌شده معرفی کرد:

آناکسیمنس (هوا): آناکسیمنس تلاش کرد با یک سازوکار فیزیکی توضیح بدهد چگونه یک ماده می‌تواند اشکال مختلف پیدا کند. هوا با رقیق‌شدن و متراکم‌شدن به مواد دیگر تبدیل می‌شود.

امپدوکلس (چهار ریشه): به جای یک ماده آب، هوا، خاک و آتش را جاودانه دانست.

آناکساگوراس (همه چیز در همه چیز): او از اجزای بی‌شمار و اختلاط آن‌ها سخن گفت.

دموکریتوس و لوکیپوس (اتم و خلأ) آنان گامی بسیار رادیکال برداشتند. تمام جهان از دو چیز یعنی اتم‌ها و خلأ ساخته شده است. واژه Atomos به معنای بُرش‌ناپذیر. اتم‌های آنان البته همان اتم‌های فیزیک مدرن نبودند، اما ایده‌شان یکی از مهم‌ترین نظریه‌های مادی جهان باستان شد.

۲. تغییر چگونه ممکن است؟

اگر سؤال اول درباره «ماده» بود، سؤال دوم درباره شدن بود.

هراکلیتوس: جهان را عرصه دائمی تغییر و کشمکش می‌دید. رودخانه نمونه مشهور اندیشه اوست، او میگوید آب دائماً عوض می‌شود، اما همچنان آن را «همان رودخانه» می‌نامیم. پس هویت چگونه در دل تغییر باقی می‌ماند؟

پارمنیدس: پاسخی تقریباً معکوس داد. اگر چیزی «هست»، نمی‌تواند از چیزی که «نیست» به وجود آمده باشد. در نتیجه پیدایش و نابودی واقعی مشکل منطقی دارند.

• بحران: حواس می‌گویند جهان تغییر می‌کند اما استدلال پارمنیدس می‌گفت تغییر آن‌قدرها هم که تصور می‌کنیم ساده نیست.

• راه‌حل کثرت‌گرایان: امپدوکلس، آناکساگوراس و اتم‌گرایان گفتند اجزای بنیادی تغییر نمی‌کنند؛ فقط ترکیب و موقعیتشان تغییر می‌کند. یک انسان می‌میرد، اما ماده بنیادی تشکیل‌دهنده او نابود نمی‌شود؛ فقط آرایش آن تغییر می‌کند. این اندیشه یکی از نخستین تلاش‌های فلسفی برای توضیح تغییر ظاهری بر پایه عناصر پایدار بود.

۳. حقیقت را چگونه می‌توان شناخت؟

با ظهور سوفسطاییان، پرسش از جهان به پرسش از خود شناخت رسید. پروتاگوراس گفت انسان مقیاس همه چیز است. اگر آب برای من سرد و برای تو گرم باشد، کدام ادراک درست است؟ این پرسش به مسئله نسبیت ادراک راه می‌برد. اما نباید تمام سوفسطاییان را صاحب یک نظریه واحد نسبی‌گرایانه دانست.

• گرگیاس: قدرت زبان و امکان انتقال حقیقت را به چالش کشید. حتی اگر حقیقتی وجود داشته باشد آیا زبان می‌تواند آن را بدون تحریف به ذهن فرد دیگری منتقل کند؟

• سقراط: راه دیگری انتخاب کرد. او با پرسش‌های پیاپی نشان می‌داد که بسیاری از کسانی که تصور می‌کنند معنای عدالت، شجاعت، دوستی و تقوا را می‌دانند، نمی‌توانند تعریف سازگاری ارائه کنند. هدف سقراط انتقال پاسخ آماده نبود؛ بلکه وادار کردن مخاطب به بازبینی باورهای خودش بود.

• افلاطون: تمایزی میان گمان (Doxa) و معرفت (Epistēmē) ایجاد کرد. محسوسات دائماً تغییر می‌کنند؛ بنابراین معرفت کامل باید متوجه امور ثابت‌تر و کلی‌تر باشد. این استدلال او را به نظریه مُثُل رساند.

• ارسطو: برخلاف افلاطون، شناخت را با مشاهده جهان محسوس آغاز می‌کرد. از تجربه موارد جزئی، ذهن به سوی امور کلی حرکت می‌کند و سپس با کمک تعریف، منطق، قیاس و برهان دانش منظم شکل می‌گیرد. قرن‌ها بعد شکاکان حتی این اعتماد را نیز به چالش کشیدند و پرسیدند معیار تشخیص یک باور حقیقی از باور غلط چیست؟

۴. انسان خوب چگونه باید زندگی کند؟

با سقراط، این پرسش به مرکز فلسفه منتقل شد. فرض کنید بدانیم جهان از اتم ساخته شده است. هنوز مهم‌ترین سؤال زندگی ما یعنی حالا چگونه باید زندگی کنیم؟ باقی می‌ماند.

• سقراط: فضیلت را عمیقاً با معرفت پیوند می‌داد. اگر کسی واقعاً بداند چه چیزی برای نفس او خوب است، چرا آگاهانه چیزی را انتخاب کند که او را بدتر می‌کند؟ از همین جا ایده مشهور سقراطی بدکاری با نوعی جهل پیوند دارد پدید می‌آید.

• افلاطون: انسان را دارای سه نیروی اصلی عقل، روحیه (یا غیرت) و امیال می‌دانست. زندگی عادلانه زمانی پدید می‌آید که این نیروها تحت نظم درست قرار گیرند و عقل هدایت‌کننده باشد.

• ارسطو: غایت زندگی را Eudaimonia می‌دانست. این واژه را می‌توان سعادت، نیک‌بختی یا شکوفایی انسانی ترجمه کرد. اما سعادت برای ارسطو صرفاً «احساس خوب داشتن» نیست. انسان در یک زندگی کامل باید فعالیت خود را مطابق فضیلت سامان دهد. شجاعت نیز مثلاً حد وسط ریاضی نیست؛ بلکه واکنش مناسب میان ترسویی، شجاعت و بی‌پروایی است.

• اپیکور: گفت لذت خیر است، اما منظورش عیاشی بی‌حد نبود. یکی از بالاترین شکل‌های لذت نبود درد و نبود آشفتگی روانی است. دوستی، سادگی و رهایی از ترس مرگ برای او بسیار مهم بودند.

• رواقیان: حتی از این هم رادیکال‌تر بودند و می گفتند فضیلت تنها خیر حقیقی است. ثروت، بیماری، شهرت یا فقر به خودی خود انسان را خوب یا بد نمی‌کنند. آنچه اهمیت دارد نحوه داوری و عمل ماست. برای رواقیان جهان تحت نظم عقلانی Logos قرار داشت و انسان خوب باید زندگی خود را با این نظم هماهنگ سازد.

۵. عدالت چیست؟

بحث عدالت فقط درباره دادگاه نیست؛ بلکه درباره این پرسش است که چه چیزی حق هر انسان است و چرا؟

تراسیماخوس: در جمهوری افلاطون موضعی تحریک‌آمیز عدالت چیزی جز منفعت قدرتمندتر نیست را مطرح می‌کند. قانون‌گذاران قوانین را به سود خود می‌سازند و سپس اطاعت از آن را عدالت می‌نامند. برای افلاطون تمام جمهوری تا حد زیادی پاسخی به این چالش است. عدالت برای او نوعی هارمونی است.

• در نفس: هر بخش کار مناسب خود را انجام دهد.

• در جامعه: هر گروه وظیفه مناسب خود را انجام دهد.

بنابراین عدالت نه صرفاً «اطاعت از قانون» بلکه نظم صحیح اجزای یک کل است.

ارسطو: تحلیل دقیق‌تری ارائه کرد و میان انواع عدالت تمایز گذاشت. برای مثال:

• عدالت توزیعی: منافع و مسئولیت‌ها چگونه میان افراد تقسیم شوند؟

• عدالت اصلاحی: اگر کسی به دیگری زیان زده، چگونه تعادل بازگردانده شود؟

این تمایزها هنوز در فلسفه حقوق و سیاست کاربرد دارند.

۶. بهترین نظام سیاسی کدام است؟

این سؤال برای یونانیان کاملاً عملی بود. آنان حکومت‌های مختلفی پادشاهی، اشراف‌سالاری، الیگارشی، دموکراسی و استبداد را تجربه کرده بودند.

افلاطون در جمهوری استدلال می‌کند تا زمانی که فیلسوفان پادشاه نشوند یا پادشاهان حقیقتاً فلسفه نیاموزند مشکلات سیاسی پایان نخواهند یافت. چرا که فرمانروایی باید در اختیار کسی باشد که فقط دنبال ثروت، محبوبیت و قدرت نیست و مفهوم خیر را می‌شناسد. افلاطون نسبت به دموکراسی آتن بسیار بدبین بود، به‌خصوص چون همان نظام سقراط را به مرگ محکوم کرده بود. اما در اثر متأخرتر خود، قوانین، به نظام سیاسی عملی‌تر و قانون‌محورتری می‌اندیشد.

ارسطو: روش او تجربی‌تر بود. مکتب ارسطویی اطلاعات مربوط به قوانین اساسی دولت‌شهرهای متعدد را گردآوری می‌کرد. او حکومت‌ها را بر اساس تعداد حاکمان و اینکه حکومت برای خیر عمومی است یا منفعت شخصی طبقه‌بندی کرد. نسخه مطلوب برای او یک نفر (پادشاهی)، چند نفر (اشراف‌سالاری) و شمار بسیار (Polity) و نسخه منحرف برای او استبداد، الیگارشی و دموکراسی در معنای خاص ارسطویی است.

دموکراسی در این تقسیم‌بندی دقیقاً معادل دموکراسی مدرن نیست.

ارسطو به نقش مهم طبقه متوسط در ثبات سیاسی نیز توجه داشت و برخلاف افلاطون همیشه یک نظام کاملاً یکسان را برای تمام دولت‌شهرها پیشنهاد نمی‌کرد.

۷. نفس چیست و چه نسبتی با بدن دارد؟

پیش از فیلسوفان نیز یونانیان درباره زندگی پس از مرگ داستان‌های فراوان داشتند. اما فلسفه پرسید نفس دقیقاً چیست؟

فیثاغوریان: به نوعی تناسخ اعتقاد داشتند، یعنی نفس می‌تواند پس از مرگ وارد بدن دیگری شود. این دیدگاه باعث می‌شد مسئله پاکی و شیوه زندگی اهمیت بسیار زیادی پیدا کند.

افلاطون: به نامیرایی نفس اعتقاد داشت. در آثاری مانند فایدون، بدن و نفس تا حد زیادی از یکدیگر متمایز می‌شوند. فلسفه حتی می‌تواند نوعی آماده‌شدن نفس برای رهایی از وابستگی‌های جسمانی باشد. اما تصویر افلاطون در تمام آثارش یکسان نیست. در جمهوری نفس سه بخش دارد و در فایدروس با تمثیل معروف ارابه‌ران و دو اسب توصیف می‌شود.

ارسطو: راه متفاوتی پیشنهاد کرد. نفس برای او «چیزی داخل بدن» مانند مسافر داخل کشتی نیست. نفس صورت بدن زنده است. برای درک این ایده می‌توان گفت اگر چشم یک موجود زنده مستقل بود، «دیدن» نفس چشم محسوب می‌شد. بدن بدون نفس دیگر بدن زنده به معنای کامل نیست. وضعیت «عقل» پس از مرگ در فلسفه ارسطو مسئله‌ای بسیار پیچیده و مورد اختلاف مفسران است؛ بنابراین بهتر است با قطعیت نگوییم ارسطو معتقد بود «تمام نفس با مرگ نابود می‌شود».

اپیکوریان: نفس را نیز مادی و متشکل از ذرات می‌دانستند. پس از مرگ ترکیب آن از هم می‌پاشد. بنابراین وقتی ما هستیم، مرگ نیست؛ و وقتی مرگ آمده است، ما دیگر نیستیم. هدف این استدلال، کاهش ترس انسان از مرگ بود.

۸. آیا جهان دارای عقل و غایت است؟

یکی از عمیق‌ترین اختلافات فلسفه یونانی همین جا شکل گرفت. آیا جهان صرفاً نتیجه حرکت ماده است؟ یا پشت ساختار آن نوعی عقل، نظم، غایت و طرح وجود دارد؟

• آناکساگوراس: مفهوم Nous — عقل/ذهن را وارد کیهان‌شناسی خود کرد. Nous حرکت اولیه را آغاز و کیهان را نظم می‌دهد.

• افلاطون: در تیمائوس از Demiurge یا صانع سخن می‌گوید. صانع جهان را از هیچ خلق نمی‌کند؛ بلکه ماده یا وضعیت موجود را مطابق الگوهای عقلانی سامان می‌دهد. کیهان از این منظر نظم‌یافته، عقلانی و تا حد امکان خوب است.

• ارسطو: غایت را یکی از چهار نوع علت می‌دانست. برای مثال، برای فهم رشد یک بلوط تنها دانستن ماده آن کافی نیست؛ باید بدانیم فرآیند رشد آن به سوی چه صورت طبیعی‌ای پیش می‌رود. در بالاترین سطح کیهانی نیز ارسطو از محرک نامتحرک سخن می‌گوید.

• رواقیان: حتی صریح‌تر جهان را موجودی عقلانی و زنده می‌دانستند. Logos در سراسر کیهان حضور دارد و جهان را بر اساس یک نظم علّی و عقلانی هدایت می‌کند.

• اتم‌گرایان: در سوی دیگر دموکریتوس و سپس اپیکوریان کوشیدند جهان را بدون نیاز به طراحی کیهانی توضیح دهند. اتم‌ها بر اساس حرکت، برخورد، ترکیب و جدایی ساختارهای مختلف جهان را ایجاد می‌کنند. در این دیدگاه برای توضیح باران، ستاره، بدن انسان یا زلزله ضرورتی ندارد بگوییم «این پدیده برای هدفی از پیش طراحی شده است.» به همین دلیل کشمکش میان غایت‌گرایی و تبیین مادی–طبیعی یکی از مناقشاتی است که از یونان باستان تا فلسفه و علم جدید ادامه یافته است.

از Mythos تا Logos؛ معنای واقعی تولد فلسفه

بنابراین تولد فلسفه یونان را نباید صرفاً چنین خلاصه کرد که اسطوره کنار رفت و عقل جای آن را گرفت. واقعیت پیچیده‌تر و جالب‌تر است. اسطوره به یونانیان مجموعه‌ای عظیم از پرسش‌ها داده بود:

• جهان از کجا آمده؟

• انسان چیست؟

• چرا می‌میریم؟

• عدالت چیست؟

• چرا طبیعت تغییر می‌کند؟

• آیا نظم جهان هدفی دارد؟

• آیا خدایان عادل‌اند؟

• سرنوشت بر انسان حاکم است یا انسان آزاد است؟

فلسفه بسیاری از همان پرسش‌ها را حفظ کرد، اما قواعد پاسخ‌دادن به آن‌ها را تغییر داد. دیگر کافی نبود بگوییم چون خدایان چنین خواستند. فیلسوف می‌پرسید چرا؟ و پس از شنیدن پاسخ دوباره می‌پرسید چه دلیلی برای این ادعا داریم؟ سپس بررسی می‌کرد که آیا این پاسخ با خودش تناقض ندارد؟ و آیا می‌توان پدیده را با علتی طبیعی‌تر و عمومی‌تر توضیح داد؟

همین عادت ساده اما انقلابی—یعنی خواستنِ دلیل—یکی از بزرگ‌ترین میراث‌های فلسفه یونان برای تاریخ اندیشه بشر شد.

۱. فلسفه پیشاسقراطی (Pre-Socratic Philosophy)

پیش از آنکه سقراط پرسش «انسان چگونه باید زندگی کند؟» را به مرکز فلسفه آتنی بیاورد (تقریباً از سده ششم تا سده پنجم پیش از میلاد)، نسل‌هایی از متفکران یونانی پرسش‌های بنیادی‌تری را درباره خودِ جهان مطرح کرده بودند:

• جهان از چه ساخته شده است؟

• چرا طبیعت تغییر می‌کند؟

• چه چیزی در پشت نظم کیهان قرار دارد؟

• آیا تغییر واقعی است؟

• آیا می‌توان به حواس اعتماد کرد؟

• آیا برای توضیح پدیده‌های طبیعی واقعاً به دخالت خدایان نیاز داریم؟

متفکرانی که امروز به صورت جمعی پیشاسقراطیان (Presocratics) می‌نامیم، در پاسخ به چنین پرسش‌هایی نخستین نظام‌های بزرگ فلسفه طبیعی، هستی‌شناسی و کیهان‌شناسی یونان را ایجاد کردند.

با این حال، نام پیشاسقراطی تا اندازه‌ای گمراه‌کننده است. همه این متفکران الزاماً پیش از سقراط زندگی نکرده‌اند. دموکریتوس تقریباً هم‌نسل سقراط بود و شخصیت‌هایی مانند آرخوتاس حتی به نسل بعد تعلق داشتند. اصطلاح پیشاسقراطی بیشتر برای اشاره به سنتی فلسفی به کار می‌رود که بخش مهمی از آن پیش از غلبه مسائل سقراطی و افلاطونی شکل گرفته بود.

ویژگی مشترک این سنت نیز این نبود که همه فیلسوفان آن مادی‌گرا یا ضد دین باشند. برخی، مانند فیثاغوریان، اندیشه‌ای به‌شدت دینی داشتند؛ برخی مانند کسنوفانس درباره ماهیت خدا بحث می‌کردند؛ و برخی مانند دیوگنس آپولونیایی حتی اصل مادی جهان را دارای عقل و الوهیت می‌دانستند. آنچه آنان را به یکدیگر نزدیک می‌کند بیشتر شیوه پرسشگری آنهاست، یعنی تلاش برای ارائه یک Logos یا «گزارش و توضیح عقلانی» از ساختار واقعیت.

مسئله منابع؛ چرا شناخت پیشاسقراطیان دشوار است؟

تقریباً هیچ کتاب کاملی از این فیلسوفان باقی نمانده است. آنچه امروز در اختیار داریم معمولاً به دو دسته تقسیم می‌شود:

• قطعات‌ (Fragments ): جملات و بخش‌هایی که نویسندگان بعدی مستقیماً از آثار آنان نقل کرده‌اند.

• شهادت‌ها (Testimonia): گزارش‌هایی که نویسندگان بعدی درباره زندگی و عقاید آنان ارائه کرده‌اند.

برای مثال، بخش بزرگی از آنچه درباره تالس می‌دانیم از ارسطو می‌آید؛ بسیاری از نوشته‌های پارمنیدس، امپدوکلس و آناکساگوراس نیز به این دلیل باقی مانده‌اند که نویسندگانی چون سیمپلیکیوس در قرن‌ها بعد آن‌ها را نقل کرده‌اند. این مسئله یک دشواری اساسی ایجاد می‌کند:

• ما غالباً پیشاسقراطیان را از پشت عینکافلاطون، ارسطو، تئوفراستوس و شارحان متأخر می‌بینیم.

بنابراین هرجا می‌گوییم تالس معتقد بود... یا فیثاغورس گفت... باید به یاد داشته باشیم که درجه اطمینان تاریخی درباره همه این نسبت‌ها یکسان نیست.

۱.۱. مکتب ملطیه (The Milesian School)

از کدام خدا؟ به کدام اصل طبیعی؟ شهر میلتوس یا ملطیه در ساحل ایونی آسیای صغیر یکی از ثروتمندترین و پررفت‌وآمدترین شهرهای یونانی سده ششم پیش از میلاد بود. بازرگانان این شهر با مناطق مختلف مدیترانه، مصر، آناتولی و خاورنزدیک ارتباط داشتند و محیط فرهنگی آن برای آشنایی با نجوم، تقویم، هندسه، دریانوردی و جغرافیا مناسب بود.در چنین محیطی سه متفکر بزرگ ظهور کردند:

۱. تالس

۲. آناکسیمندر

۳. آناکسیمنس

آنان را معمولاً نخستین نمایندگان فلسفه طبیعت (Natural Philosophy) می‌دانند. پرسش مشترک آنان این بود که در پشت تنوع شگفت‌انگیز جهان، آیا اصل یا طبیعت بنیادی واحدی وجود دارد؟ یونانیان برای چنین اصل نخستینی از واژه Archē — ἀρχή استفاده می‌کردند؛ واژه‌ای که هم می‌تواند به معنای آغاز و هم به معنای اصل، سرچشمه یا بنیاد باشد.

تالس ملطی (Thales of Miletus)

ارسطو تالس (تقریباً اواخر سده هفتم تا نیمه سده ششم ق.م.) را آغازگر سنتی معرفی می‌کند که می‌کوشید علت جهان را در خود طبیعت جست‌وجو کند. به همین دلیل در روایت سنتی تاریخ فلسفه، نام او اغلب در ابتدای فلسفه یونان قرار می‌گیرد.

آب آرخه جهان: مشهورترین نظریه منسوب به تالس این است که اصل همه چیز آب است. این جمله در نگاه نخست بسیار ابتدایی به نظر می‌رسد. علم امروز طبعاً جهان را ساخته‌شده از آب نمی‌داند. اما اهمیت تالس در پاسخش کمتر از اهمیت نوع پرسشش است. در روایت اسطوره‌ای می‌شد منشأ رودخانه‌ها، دریاها یا باران را از طریق خدایانی مانند اوشنوس، پوسایدون یا زئوس توضیح داد. تالس در عوض می‌پرسید آیا می‌توان تمام تنوع طبیعت را به یک ماده یا اصل طبیعی واحد بازگرداند؟ این همان مسئله‌ای است که بعدها در اشکال پیچیده‌تر بارها تکرار شد:

• امپدوکلس با چهار عنصر

• آناکساگوراس با اجزای نامحدود

• دموکریتوس با اتم‌ها

• فیزیک جدید با ذرات و میدان‌های بنیادی

بنابراین تالس یکی از نخستین نمونه‌های تاریخی جست‌وجوی وحدت در پس کثرت است.

چرا آب؟ خود تالس اثر باقی‌مانده‌ای ندارد که استدلالش را توضیح دهد. ارسطو چند قرن بعد حدس می‌زند شاید تالس به دلیل مشاهده ارتباط رطوبت با زندگی، تغذیه، دانه‌ها و گرما به چنین نتیجه‌ای رسیده باشد. اما باید تأکید کرد که این دلایل بازسازی ارسطو هستند و نمی‌دانیم تالس دقیقاً چگونه استدلال کرده بود.

زمین بر روی آب: در منابع باستانی دیدگاهی نیز به تالس نسبت داده شده است که بر اساس آن زمین بر روی آب قرار دارد یا شناور است. حتی اگر این تصور امروز عجیب باشد، یک تغییر مهم در آن دیده می‌شود. اگر زلزله ناشی از حرکت بستری باشد که زمین بر آن شناور است، دیگر لازم نیست آن را صرفاً به خشم پوسایدون نسبت دهیم. یعنی یک پدیده طبیعی با پدیده طبیعی دیگری توضیح داده می‌شود.

در عین حال نباید تالس را یک ماتریالیست یا بی‌دین مدرن تصور کرد. جمله‌ای مشهور به او نسبت داده شده که همه چیز پر از خدایان است. همچنین گفته می‌شود او حرکت آهن‌ربا را نشانه‌ای از داشتن نوعی نفس می‌دانست. این گزارش‌ها نشان می‌دهند مرز میان Mythos و Logos در آغاز فلسفه بسیار مبهم‌تر از آن چیزی بود که گاهی تصور می‌کنیم. فلسفه طبیعی یک‌شبه دین و مفهوم امر الهی را کنار نگذاشت؛ بلکه شیوه توضیح طبیعت را تغییر داد.

تالس، هندسه و نجوم: سنت باستان مجموعه‌ای از دستاوردهای ریاضی و نجومی را به تالس نسبت می‌دهد. از جمله اندازه‌گیری ارتفاع هرم با استفاده از سایه، چند قضیه هندسی، استفاده از هندسه در اندازه‌گیری فاصله کشتی‌ها و مطالعه انقلاب‌های نجومی. اما بسیاری از این داستان‌ها قرن‌ها پس از زندگی تالس ثبت شده‌اند و نسبت تاریخی دقیق آن‌ها دشوار است.

داستان معروف کسوف ۵۸۵ ق.م.: هرودوت گزارش می‌کند که تالس وقوع خورشیدگرفتگی‌ای را پیش‌بینی کرد که هنگام جنگ مادها و لیدیایی‌ها رخ داد. این خورشیدگرفتگی معمولاً با رویداد ۲۸ مه ۵۸۵ ق.م مرتبط دانسته می‌شود.داستان بسیار مشهور است، اما هنوز پرسشی که جدی باقی می‌ماند این است که تالس با دانش نجومی سده ششم ق.م چگونه می‌توانست زمان و محل دقیق یک خورشیدگرفتگی را محاسبه کند؟ احتمال دارد او از الگوهای نجومی شناخته‌شده در خاور نزدیک آگاهی داشته باشد، یا روایت بعداً بزرگ‌نمایی شده باشد. بنابراین بهتر است بگوییم سنت باستان پیش‌بینی خورشیدگرفتگی ۵۸۵ ق.م را به تالس نسبت می‌دهد نه اینکه آن را واقعیتی کاملاً قطعی بدانیم.

چرا تالس مهم است؟ اهمیت او را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد که تالس تلاش کرد پشت تنوع طبیعت، یک اصل طبیعی و عمومی پیدا کند.

همین سؤال ساده، مسیر فلسفه طبیعت را برای قرن‌ها تعیین کرد.

آناکسیمندر (Anaximander)

اگر تالس نخستین گام را برداشت، آناکسیمندر (تقریباً ۶۱۰ تا ۵۴۶ ق.م.) مسئله را بسیار انتزاعی‌تر کرد. از او بخشی کوتاه باقی مانده که معمولاً از آن به عنوان یکی از کهن‌ترین قطعات مستقیم فلسفه یونان یاد می‌شود. آناکسیمندر همچنین درباره جغرافیا، نجوم، منشأ حیات و ساختار کیهان نظریه‌پردازی کرد.

مسئله نظریه تالس: فرض کنیم اصل همه چیز آب باشد. آب دارای صفات معینی است، یعنی سرد است، مرطوب است و ویژگی‌های خاص خودش را دارد. اما در طبیعت چیزهایی وجود دارند که دقیقاً مخالف آن‌اند؛ مثل آتش که گرم و خشک است. در این صورت سؤال پدید می‌آید این است که اگر آب اصل مطلق است، چگونه ضد خودش یعنی آتش می‌تواند واقعاً وجود داشته باشد؟ پاسخ جسورانه‌ آناکسیمندر این بود که اصل نخستین نباید هیچ‌یک از عناصر معین باشد.

او منشأ جهان را آپایرون (Apeiron) (τὸ ἄπειρον — To Apeiron) نامید. Apeiron را می‌توان به شکل‌های مختلف بی‌کران، نامحدود، بی‌مرز و نامتعین ترجمه کرد. این یکی از نخستین جهش‌های بزرگ به سوی تفکر انتزاعی بود. تالس گفته بود یک چیز محسوس مانند آب بنیاد جهان است. اما آناکسیمندر می‌گفت بنیاد جهان چیزی فراتر از عناصر محسوس و معین است. این اصل زاده نشده، نابود نمی‌شود، منبع همه چیز است و جهان‌ها و اضداد از آن پدید می‌آیند. دقیقاً معلوم نیست آناکسیمندر Apeiron را ماده‌ای نامحدود تصور می‌کرد یا اصلی بنیادی‌تر؛ همین مسئله هنوز موضوع تفسیر پژوهشگران است.

«عدالت» در طبیعت: قطعه مشهور باقی‌مانده از آناکسیمندر از زبان بسیار جالبی استفاده می‌کند. او پیدایش و نابودی اشیاء را شبیه پرداخت مجازات و جبران بی‌عدالتی «طبق نظم زمان» توصیف می‌کند. مثلاً می‌توان چرخه فصل‌ها را تصور کرد گرما مدتی غالب می‌شود، سپس سرما جای آن را می‌گیرد، خشکی گسترش می‌یابد، بعد رطوبت بازمی‌گردد. هیچ ضدی برای همیشه پیروز نمی‌شود بلکه در پس این تغییرات نوعی تعادل کیهانی برقرار است. این نمونه زیبایی از دوران گذار Mythos به Logos است، آناکسیمندر هنوز از واژگان اخلاقی مانند عدالت استفاده می‌کند، اما آن‌ها را برای توضیح نظم طبیعت به کار می‌برد.

زمینی که به هیچ چیز تکیه ندارد: یکی از خلاقانه‌ترین اندیشه‌های او درباره زمین بود. تالس زمین را بر روی آب قرار داده بود. اما فوراً می‌توان پرسید خود آب روی چه چیزی قرار دارد؟ و اگر پاسخ دهیم روی چیز دیگری، دوباره سؤال تکرار می‌شود. راه‌حل رادیکال آناکسیمندر این بود که زمین اصلاً به تکیه‌گاه نیاز ندارد. زمین در مرکز کیهان قرار دارد و چون از همه طرف نسبت مشابهی با پیرامون دارد، دلیلی ندارد به یک سمت سقوط کند. صرف‌نظر از نادرستی مدل کیهان‌شناختی او، شگفت‌انگیز بود استدلال او در این هست که تعادل و تقارن جای «ستون یا موجود نگه‌دارنده زمین» را می‌گیرد.

خورشید و ماه به شکل حلقه‌های آتش: در مدل آناکسیمندر، اجرام آسمانی احتمالاً حلقه‌ها یا چرخ‌هایی از آتش بودند که پیرامون زمین قرار داشتند و ما نورشان را از روزنه‌هایی مشاهده می‌کردیم. کسوف یا خسوف می‌توانست ناشی از بسته‌شدن چنین روزنه‌ای تلقی شود. امروز این مدل کاملاً نادرست است، اما نکته مهم این است که گرفتگی آسمانی دیگر ضرورتاً نشانه خشم یا پیام یک خدا نیست؛ پدیده‌ای است که مکانیسم طبیعی دارد.

آیا آناکسیمندر نظریه تکامل داشت؟ گزارش‌های باستانی می‌گویند آناکسیمندر معتقد بود نخستین موجودات زنده در محیط مرطوب پدید آمده‌اند و انسان‌های اولیه نیز از موجوداتی ماهی‌مانند یا آبزی منشا گرفته‌اند. منطق احتمالی او این بود که نوزاد انسان برای مدت بسیار طولانی وابسته و ناتوان است. اگر نخستین انسان دقیقاً مانند انسان امروز به دنیا آمده بود، چگونه بدون والدین می‌توانست زنده بماند؟ پس شاید نخستین انسان‌ها ابتدا در موجودات دیگری رشد کرده و بعداً مستقل شده باشند. این نظریه را گاهی «پیش‌درآمد نظریه تکامل» می‌نامند، اما چنین تعبیری می‌تواند گمراه‌کننده باشد. آناکسیمندر ژنتیک نمی‌شناخت، انتخاب طبیعی مطرح نکرد و نسب مشترک گونه‌ها را به معنای داروینی صورت‌بندی نکرد. بهتر است بگوییم او یکی از نخستین تلاش‌های شناخته‌شده برای توضیح طبیعی منشأ حیات و انسان را مطرح کرد.

آناکسیمنس (Anaximenes)

آناکسیمنس (فعال در میانه سده ششم ق.م.) سومین چهره بزرگ سنت ملطی بود. او از این جهت به تالس بازگشت که گفت اصل جهان باید ماده‌ای مشخص باشد. اما از آناکسیمندر نکته مهمی بیان می کند اصل جهان باید گسترده، پایان‌ناپذیر و قادر به تولید همه چیز باشد را حفظ کرد. انتخاب او هوا (Air / Aēr) بود.

چرا هوا؟ ویژگی جالبی هوا این هست که همه‌جا هست، اما معمولاً دیده نمی‌شود. همچنین با تنفس و زندگی ارتباط مستقیم دارد. قطعه‌ای منسوب به آناکسیمنس نفس انسان و هوا را به یکدیگر تشبیه می‌کند. این تشبیه بیان میکند که همان‌گونه که نفس ما بدن را یکپارچه نگاه می‌دارد، هوا نیز جهان را احاطه کرده است. در نتیجه هوا می‌توانست ماده، عامل زندگی و اصل کیهانی باشد.

تکاثف و تخلخل؛ یک مکانیسم برای تغییر: نوآوری بزرگ آناکسیمنس فقط انتخاب هوا نبود. او سعی کرد توضیح دهد چگونه یک ماده واحد به مواد مختلف تبدیل می‌شود؟ پاسخ او دو فرایند بود:

تخلخل یا رقیق‌شدن (Rarefaction): هوا هرچه رقیق‌تر شود به سمت آتش می‌رود.

تکاثف یا متراکم‌شدن (Condensation): هوا با افزایش تراکم به ترتیب می‌تواند تبدیل شود به هوا، باد، ابر، آب، خاک و سپس سنگ تبدیل می‌شود. اینجا برای نخستین بار با الگویی بسیار مهم مواجهیم که تفاوت کیفی اشیاء از تفاوت کمّی در تراکم یک ماده حاصل می‌شود. مثلا نرم و سخت، گرم و سرد و سبک و سنگین در نهایت می‌توانند نتیجه درجات مختلف یک فرآیند مادی باشند. این شیوه تفکر از نظر تاریخ علم بسیار مهم‌تر از خود نظریه «هوا» است.

مثال ساده نفس: در سنت توضیح نظریه آناکسیمنس مثالی مشهور آمده است که اگر با دهان باز روی دست خود بدمیم، هوا نسبتاً گرم احساس می‌شود؛ اما اگر لب‌ها را جمع کنیم و بدمیم، جریان هوا خنک‌تر احساس می‌شود. آناکسیمنس این تفاوت را با رقیق و متراکم شدن هوا مرتبط می‌کرد. توضیح فیزیکی امروز ما متفاوت است، اما ارزش این مثال در نظریه آن درباره کیهان با تجربه روزمره آزموده و توضیح داده می‌شود.

میراث مکتب ملطیه

سه فیلسوف ملطی سه پاسخ متفاوت دادند، تالس آب، آناکسیمندر آپایرون و آناکسیمنس هوا را انتخاب کردند. اما مهم‌تر از پاسخ‌ها، پرسش مشترک آن‌ها این بود که آیا در پس تنوع جهان، ساختاری طبیعی و قابل توضیح وجود دارد؟ این پرسش نخستین ستون بزرگ فلسفه طبیعی یونان شد.

۱.۲. سنت فیثاغوری (The Pythagorean Tradition)

با فیثاغورس و پیروانش، مسئله فلسفه تغییر کرد. ملطیان پرسیده بودند جهان از چه ماده‌ای ساخته شده است؟ فیثاغوریان به تدریج پرسیدند جهان بر اساس چه نظم، نسبت و ساختاری ساخته شده است؟ به این ترتیب مفهوم ماده در کنار مفاهیمی چون عدد، نسبت، صورت و هماهنگی قرار گرفت. اما درباره فیثاغورس باید بیش از تقریباً هر فیلسوف پیشاسقراطی دیگری محتاط بود؛ زیرا خود او نوشته‌ای باقی نگذاشت و زندگی‌نامه‌های مفصلش چند قرن بعد نوشته شدند. بسیاری از اکتشافاتی که فرهنگ عامه مستقیماً به او نسبت می‌دهد، در منابع اولیه چنین پشتوانه روشنی ندارند.

فیثاغورس (Pythagoras)

فیثاغورس (تقریباً ۵۷۰ تا ۴۹۰ ق.م.) در جزیره ساموس متولد شد و بعدها به کروتون در جنوب ایتالیا مهاجرت کرد. در آنجا جامعه‌ای شکل گرفت که تنها مدرسه‌ای برای آموزش ریاضیات نبود. این جامعه ابعاد فلسفی، مذهبی، اخلاقی، اجتماعی و تا اندازه‌ای سیاسی داشت. پیروان فیثاغورس فلسفه را صرفاً دانستن چند نظریه نمی‌دانستند؛ بلکه آن را شیوه‌ای برای زندگی و پالایش نفس تلقی می‌کردند.

آیا فیثاغورس واقعاً ریاضی‌دان بزرگی بود؟ تصویر مدرن فیثاغورس معمولاً چنین می گوید که او مردی است که قضیه فیثاغورس را کشف کرد و سپس یک مدرسه ریاضی ساخت. اما شواهد تاریخی پیچیده‌ترند. روابطی که امروز در قالب قضیه فیثاغورس می‌شناسیم، پیش از او در تمدن‌هایی مانند بابل شناخته شده بودند. مهم‌تر اینکه منابع نزدیک‌تر به زمان فیثاغورس، او را بیشتر به عنوان صاحب حکمت خاص، معلم شیوه زندگی و متخصص سرنوشت نفس معرفی می‌کنند تا یک هندسه‌دان حرفه‌ای. نخستین فیثاغوری‌ای که با اطمینان می‌توان او را ریاضی‌دانی برجسته دانست، آرخوتاس در نسل‌های بعدی است. این به آن معنا نیست که فیثاغورس هیچ ارتباطی با ریاضیات نداشت؛ بلکه باید میان فیثاغورس تاریخی و فیثاغورسی که سنت متأخر ساخته است تمایز گذاشت.

«همه چیز عدد است»؛ دقیقاً یعنی چه؟ جمله مشهور همه چیز عدد است بیشتر بازتاب گزارش ارسطو درباره فیثاغوریان است تا جمله‌ای که بتوانیم با اطمینان از زبان خود فیثاغورس نقل کنیم. اما اندیشه پشت آن بسیار مهم است. تصور کنید دو صدا را می‌شنویم که با هم خوش‌آهنگ‌اند. در نگاه اول، زیبایی موسیقی چیزی کاملاً حسی و کیفی به نظر می‌آید. فیثاغوریان دریافتند فواصل موسیقایی مهم را می‌توان با نسبت‌های عددی ساده بیان کرد. برای مثال اکتاو ۲:۱، پنجم درست ۳:۲ و چهارم درست ۴:۳ یعنی چیزی که گوش ما به صورت هماهنگی تجربه می‌کند، پشت صحنه ساختاری ریاضی دارد. از این کشف می‌توان جهشی فلسفی انجام داد که اگر موسیقی زیبا تابع نسبت‌های عددی است، شاید نظم کل جهان نیز ساختاری ریاضی داشته باشد. این اندیشه بعدها از افلاطون تا کپلر، گالیله و فیزیک ریاضی جدید تأثیر عمیقی بر تاریخ اندیشه گذاشت.

تتراکتیس (Tetractys): در سنت فیثاغوری چهار عدد نخست اهمیت نمادین ویژه‌ای یافتند اعداد ۱، ۲، ۳ و ۴ که مجموعشان برابر ۱۰ می شود. آرایش مثلثی این چهار ردیف را Tetractys می‌نامیدند. اهمیت آن فقط این نبود که مجموعشان عدد ده است؛ نسبت‌های اصلی موسیقایی نیز از همین اعداد به دست می‌آمدند. بنابراین اعداد، نسبت، موسیقی، هارومونی (هماهنگی) و کیهان به یک زنجیره فلسفی تبدیل شد. البته درباره اینکه چه مقدار از نمادپردازی متأخر تتراکتیس مستقیماً به خود فیثاغورس بازمی‌گردد، اختلاف نظر وجود دارد.

تناسخ و جاودانگی نفس؛ یکی از مطمئن‌ترین آموزه‌هایی که سنت اولیه به فیثاغورس مرتبط می‌کند، باور به انتقال نفس (Metempsychosis) است. یعنی نفس انسان با مرگ بدن نابود نمی‌شود و می‌تواند در جسم دیگری ادامه حیات دهد. داستان طنزآمیزی که کسنوفانس درباره فیثاغورس نقل می‌کند، می‌گوید روزی فیثاغورس مانع کتک‌زدن سگی شد، زیرا ادعا کرد صدای یکی از آشنایان مرده‌اش را در ناله آن حیوان شناخته است. صرف‌نظر از واقعیت داستان، نشان می‌دهد معاصران او فیثاغورس را با انتقال نفس میان موجودات زنده مرتبط می‌دانستند.

پیامد اخلاقی مهم این باور این است که اگر نفس انسان ممکن است وارد بدن حیوان شود، رابطه انسان و حیوان دیگر چندان ساده نیست. برخی سنت‌های فیثاغوری به همین دلیل پرهیزهای غذایی، محدودیت در کشتن حیوانات و آیین‌های تطهیر داشتند؛ هرچند جزئیات این قواعد میان منابع مختلف متفاوت است.

فلسفه به عنوان شیوه زندگی: فیثاغوری بودن فقط پذیرش یک نظریه نبود. اعضای این سنت مجموعه‌ای از قواعد زندگی مثل کنترل امیال، مراقبت از نفس، نظم شخصی، دوستی و وفاداری، مناسک خاص، مطالعه داشتند. این ایده که فلسفه باید انسان را تغییر دهد بعدها در سقراطیان، کلبیان، اپیکوریان و رواقیان نیز بسیار مهم شد.

هیپاسوس متاپونتومی (Hippasus of Metapontum)

هیپاسوس یکی از اسرارآمیزترین شخصیت‌های سنت فیثاغوری است. نام او با دو حوزه موسیقی و نسبت‌ها و کشف کمیت‌های ناهم‌سنج یا گنگ مرتبط شده است. اما بیشتر داستان‌های مربوط به او متأخرند و نباید همه آن‌ها را قطعی دانست.

مسئله رادیکال ۲؛ بحرانی برای نسبت‌های صحیح: مربعی با ضلع ۱ در نظر بگیرید. بر اساس قضیه‌ای که امروز فیثاغورسی می‌نامیم، قطر آن ۲√ است. اگر تصور کنیم تمام طول‌ها را می‌توان به صورت نسبت دو عدد صحیح بیان کرد، باید بتوانیم بنویسیم:

اما اثبات مشهور نشان می‌دهد چنین نسبتی وجود ندارد. به زبان ساده، طول ضلع و قطر این مربع هیچ «واحد اندازه‌گیری مشترک» دقیقی ندارند. این کشف بسیار مهم بود، زیرا نشان می‌داد همه کمیت‌های هندسی را نمی‌توان با نسبت ساده اعداد صحیح بیان کرد. سنت‌های متأخر این کشف را به هیپاسوس نسبت داده و حتی داستان‌هایی ساخته‌اند که او به دلیل افشای این راز توسط فیثاغوریان مجازات یا در دریا غرق شد. اما این روایت دراماتیک پشتوانه تاریخی محکمی ندارد.

بهتر است بنویسیم هیپاسوس در سنت باستان و متأخر با پژوهش درباره کمیت‌های ناهم‌سنج مرتبط شده است، اما جزئیات کشف و داستان مجازات او قطعی نیست.

فیلولائوس (Philolaus)

با فیلولائوس (تقریباً ۴۷۰ تا ۳۹۰ ق.م.) وارد دوره‌ای می‌شویم که اطلاعات ما درباره فیثاغوریان بسیار قابل اعتمادتر می‌شود. او یکی از نخستین فیثاغوریانی است که آموزه‌های فلسفی‌اش به شکل قطعاتی واقعی باقی مانده‌اند.

محدود و نامحدود: فیلولائوس معتقد بود کیهان از تعامل دو نوع اصل محدودکننده‌ها (Limiters) و نامحدودها (Unlimiteds) تشکیل شده است، اما برای تشکیل یک جهان منظم، این دو به چیز سومی به نام هماهنگی (Harmonia) نیاز دارند. مثال موسیقایی به فهم این اعتقاد کمک می‌کند. صدای ممتد به خودی خود می‌تواند نامحدود تلقی شود. وقتی نسبت‌ها، تقسیم‌ها و فواصل مشخصی بر آن اعمال می‌کنیم، یک گام موسیقایی و سپس یک ملودی منظم ایجاد می‌شود. یعنی نامحدود، حد و هماهنگی برابر با نظم قابل شناخت است. فیلولائوس معتقد بود ساختار جهان نیز چنین است.

عدد و امکان شناخت: برای فیلولائوس، عدد فقط چیزی نبود که جهان از آن ساخته شده باشد. عدد چیزی بود که جهان را قابل فهم می‌کرد. بدون نسبت، اندازه و حد، اشیاء برای ذهن ما نامتعین باقی می‌ماندند. این ایده برای تاریخ علم بسیار مهم است زیرا طبیعت زمانی کاملاً قابل فهم می‌شود که بتوان ساختار آن را به صورت کمی و ریاضی بیان کرد.

آتش مرکزی و حرکت زمین: یکی از جذاب‌ترین نظریه‌های فیلولائوس مدل کیهانی اوست. در مرکز جهان او نه زمین، بلکه آتش مرکزی (Central Fire) قرار داشت. اجرام مختلف، از جمله زمین، ماه، خورشید و سیارات پیرامون آن حرکت می‌کردند. او همچنین از جرمی به نام زمین مقابل (Counter-Earth) سخن می‌گفت. در این مدل هنوز خورشید در مرکز نبود؛ خورشید نیز پیرامون آتش مرکزی می‌چرخید. اما از نظر تاریخی نکته بسیار مهم این است چرا که زمین دیگر مرکز ساکن مطلق عالم نیست. زمین خود به یکی از اجرام متحرک تبدیل شده است.

آرخوتاس تارنتومی (Archytas)

آرخوتاس (تقریباً ۴۲۸ تا ۳۴۷ ق.م.) نمونه بسیار جالبی از ترکیب فیلسوف، ریاضی‌دان، سیاستمدار و دانشمند در جهان یونانی است. او در شهر تارنتوم فعالیت داشت و با افلاطون نیز مرتبط بود.

مسئله مضاعف‌سازی مکعب: یکی از مسائل مشهور هندسه یونانی این بود که اگر مکعبی داشته باشیم، چگونه می‌توان مکعب دیگری ساخت که دقیقا دو برابر حجم آن باشد؟ اگر ضلع مکعب اول ۱ باشد، ضلع مکعب دوم باید

باشد. این مسئله با ابزار ساده خط‌کش و پرگار به آسانی حل نمی‌شود. آرخوتاس راه‌حلی بسیار خلاقانه با استفاده از تقاطع سطوح سه‌بعدی ارائه کرد. این مثال نشان می‌دهد فیثاغوری‌گری متأخر دیگر صرفا عددشناسی عرفانی نبود؛ با ریاضیات بسیار پیشرفته‌ای سروکار داشت.

ریاضیات و موسیقی: آرخوتاس درباره نسبت‌های حسابی، هندسی و هارمونیک مطالعه کرد و موسیقی را حوزه‌ای می‌دید که در آن ریاضیات مستقیماً در طبیعت آشکار می‌شود. این سنت بعدها بر نظریه موسیقی افلاطون و ارسطو نیز تأثیر گذاشت.

آلکمایون کروتونی (Alcmaeon of Croton)

آلکمایون نمونه‌ای است که نشان می‌دهد مرز میان فلسفه، پزشکی و زیست‌شناسی در یونان اولیه تا چه اندازه مبهم بود. او در کروتون، همان محیطی که سنت فیثاغوری در آن شکوفا بود، فعالیت داشت. اما اینکه خود آلکمایون رسماً یک «فیثاغوری» بوده باشد، قطعی نیست. بسیاری از منابع باستانی او را مستقل معرفی می‌کنند.

سلامت به عنوان تعادل: یکی از جالب‌ترین نظریه‌های پزشکی او استفاده از زبان سیاسی برای توضیح بدن بود. سلامت حاصل برابری و تعادل نیروها (Isonomia) است.

اما بیماری زمانی رخ می‌دهد که یکی از نیروها سلطه یا فرمانروایی (Monarchia) پیدا کند.

کیفیاتی مانند گرم و سرد، خشک و مرطوب و تلخ و شیرین باید در تعادل باشند. مثلاً بیماری را می‌توان نه به ورود یک روح خبیث، بلکه به برهم‌خوردن تعادل طبیعی بدن نسبت داد. این ایده بعدها در پزشکی یونانی بسیار تأثیرگذار شد.

مغز و ادراک: آلکمایون از نخستین متفکران یونانی شناخته‌شده‌ای است که مغز را در مرکز ادراک قرار داد. او میان احساس کردن و فهمیدن تمایز قائل شد. حیوانات نیز می‌توانند ببینند، بشنوند و بو کنند اما فهم در سطحی دیگر قرار دارد. این پژوهش‌ها یکی از نخستین گام‌ها در شکل‌گیری آن چیزی بود که بعدها فلسفه ذهن، عصب‌شناسی، روان‌شناسی خواهد شد.

مبانی کلی اندیشه فیثاغوری

با وجود تفاوت زیاد میان نسل‌های مختلف، چند مضمون در سنت فیثاغوری اهمیت ویژه داشت.

۱. عدد و نسبت: ساختار جهان را می‌توان از طریق روابط کمی فهمید.

۲. هارمونی: نظم به معنای حذف تفاوت‌ها نیست؛ بلکه قرار گرفتن تفاوت‌ها در نسبت درست است. در موسیقی، دو نت متفاوت می‌توانند یک فاصله هماهنگ بسازند. در جهان نیز اضداد و اجزای متفاوت می‌توانند بخشی از یک نظم بزرگ‌تر باشند.

۳. نفس و تناسخ: انسان تنها بدن نیست و زندگی کنونی ممکن است مرحله‌ای از سفر طولانی‌تر نفس باشد.

۴. تطهیر: شیوه زندگی، خودداری، موسیقی و فلسفه می‌توانند در پالایش نفس نقش داشته باشند.

۵. کیهان به عنوان Cosmos: واژه Kosmos معنای نظم و آرایش دارد.

در سنت فیثاغوری، جهان صرفاً مجموعه‌ای از اشیاء نیست؛ کل منظم و هماهنگی است.

موسیقی افلاک (Harmony of the Spheres)

یکی از مشهورترین آموزه‌های منسوب به فیثاغوریان این است که حرکت اجرام آسمانی نیز بر اساس نسبت‌هایی عددی انجام می‌شود و بنابراین نوعی هماهنگی یا موسیقی کیهانی تولید می‌کند. اگر سیارات مختلف با سرعت‌ها و فواصل متفاوت ولی متناسب حرکت کنند، کل آسمان می‌تواند مانند یک ساز عظیم تصور شود.

اما چرا این موسیقی را نمی‌شنویم؟ توضیح سنتی این بود که انسان از لحظه تولد دائماً آن را شنیده و بنابراین دیگر متوجه آن نمی‌شود؛ همان‌طور که کسی که همیشه در کنار آبشار زندگی کرده، ممکن است پس از مدتی صدای آن را نادیده بگیرد. این تصور از نظر علمی درست نیست، اما این ایده که طبیعت در بنیادی‌ترین سطح خود ممکن است ساختاری ریاضی و هماهنگ داشته باشد یکی از زیباترین بیان‌های ایده‌ای است که در تاریخ علم باقی ماند.

آکوسماتیک‌ها و ماتماتیک‌ها

منابع متأخر سنت فیثاغوری از دو گرایش سخن می‌گویند:

۱. آکوسماتیک‌ها (Akousmatikoi) بیشتر بر گفته‌های سنتی، آیین، قواعد زندگی، تطهیر و اطاعت از آموزه‌های استاد تأکید داشتند.

۲. ماتماتیک‌ها (Mathēmatikoi) بیشتر به ریاضیات، هندسه، موسیقی، نجوم و استدلال نظری گرایش داشتند.

اما نباید تصور کنیم فیثاغورس از ابتدا مدرسه‌اش را رسماً به این دو «دانشکده» تقسیم کرده بود. این تمایز عمدتاً از منابع متأخر به ما رسیده و احتمالاً بازتاب تحولات و اختلافات درون سنت فیثاغوری پس از مرگ اوست.

۱.۳. کسنوفانس؛ نقد خدایانی که بیش از حد شبیه انسان‌اند

کسنوفانس کولوفونی (Xenophanes)

کسنوفانس (تقریباً ۵۷۰ تا ۴۷۸ ق.م.) شاعر، متفکر و مسافری بود که شهر زادگاهش کولوفون را ترک کرد و سال‌های زیادی در جهان یونانی سفر کرد. او به چند دلیل نقد دین انسان‌انگارانه، تأمل درباره ماهیت امر الهی، بحث درباره محدودیت شناخت انسان و ارائه تبیین‌های طبیعی از برخی پدیده‌ها اهمیت دارد.

نقد هومر و هسیود: هومر و هسیود خدایانی تصویر کرده بودند که عاشق می‌شوند، حسادت می‌کنند، فریب می‌دهند، می‌جنگند و خیانت می‌کنند. کسنوفانس در پرسشی رادیکال مطرح کرد که چرا باید موجودات کامل الهی دقیقاً همان ضعف‌های اخلاقی انسان‌ها را داشته باشند؟ او به‌ویژه انتساب رفتارهایی مانند دزدی، فریب و زنا به خدایان را نقد می‌کرد.

این نقد بسیار مهم بود چرا که او نمی‌گفت هیچ خدایی وجود ندارد بلکه می‌پرسید آیا تصویر سنتی ما از خدا معقول است؟

انسان خدای خود را شبیه خودش می‌سازد: مشهورترین استدلال کسنوفانس درباره Anthropomorphism یا انسان‌انگاری است. او مشاهده می‌کند اقوام مختلف خدایان خود را شبیه خودشان تصور می‌کنند. اگر انسان‌های یک قوم ویژگی ظاهری خاصی دارند، خدایانشان نیز در هنر همان ویژگی را پیدا می‌کنند. سپس استدلال را به صورت طنزآمیزی گسترش می‌دهد اگر اسب و گاو می‌توانستند نقاشی کنند، احتمالاً خدایان را به شکل اسب و گاو می‌کشیدند. این یکی از نخستین نقدهای قدرتمند بر فرافکنی انسانی در دین است. سؤال ضمنی او این است که آیا خدا واقعاً شبیه تصویری است که ما ساخته‌ایم، یا ما ناخودآگاه خودمان را به آسمان منتقل کرده‌ایم؟

آیا کسنوفانس نخستین موحد بود؟ قطعه‌ای مشهور از او از به نام یک خدا، بزرگ‌ترین در میان خدایان و انسان‌ها سخن می‌گوید که نه در جسم و نه در اندیشه شبیه انسان‌هاست. این خدا در جای خود باقی می‌ماند، از طریق اندیشه اثر می‌گذارد و مانند انسان نیازمند اعضای جسمانی نیست. اما عبارت در میان خدایان نشان می‌دهد مسئله پیچیده‌تر از یک توحید ساده است. به همین دلیل پژوهشگران کسنوفانس را به صورت‌های مختلف زیر تفسیر کرده‌اند:

• موحد

• یکتابرترانگار

• اصلاح‌گر دین یونانی

• صاحب نوعی الهیات فلسفی

بنابراین بهتر است خدای او را مستقیما با توحید ادیان ابراهیمی یکسان ندانیم. همچنین تعبیر «همه‌خداباور» درباره او قطعی نیست.

محدودیت معرفت انسان: کسنوفانس فقط دین را نقد نکرد؛ او درباره شناخت خود انسان نیز بسیار محتاط بود. ایده بنیادی او این بود که ممکن است انسان حقیقت را بگوید، اما حتی در آن صورت شاید نداند که حقیقت را یافته است. یعنی میان حقیقت و اطمینان ما به اینکه حقیقت را در اختیار داریم فاصله وجود دارد. این اندیشه بعدها برای سقراط، شکاکان و معرفت‌شناسی اهمیت بسیار زیادی پیدا کرد.

اما کسنوفانس شکاک مطلق نبود. او باور داشت انسان با جست‌وجو و گذشت زمان می‌تواند درک بهتری پیدا کند. پس دیدگاه او را می‌توان نوعی فروتنی معرفتی دانست.

صدف‌ها روی کوه؛ مشاهده طبیعت: منابع باستانی گزارش می‌کنند کسنوفانس به وجود صدف‌ها، نقش ماهی‌ها و آثار موجودات دریایی در مناطقی که آن زمان خشکی بودند توجه کرده بود. او نتیجه می‌گرفت این سرزمین‌ها زمانی زیر آب بوده‌اند. اگر گزارش درست باشد، نمونه جالبی از استفاده از شواهد طبیعی برای بازسازی گذشته زمین است.

به جای اینکه بگوید خدایی این صدف را روی کوه قرار داده است می‌توان پرسید چه فرآیند طبیعی باعث شده جایی که اکنون خشکی است زمانی بستر دریا باشد؟

۱.۴. هراکلیتوس و فلسفه صیرورت

هراکلیتوس افسوسی (Heraclitus)

هراکلیتوس (اواخر سده ششم و اوایل سده پنجم ق.م.) یکی از شاعرانه‌ترین، دشوارترین و تأثیرگذارترین فیلسوفان یونان است. جملات او کوتاه، فشرده، دوپهلو و شبیه معما هستند؛ به همین دلیل بعدها لقب هراکلیتوس تاریک گرفت. اما مسئله مرکزی پشت این زبان مبهم، این هست که چگونه می‌توان در جهانی که دائماً تغییر می‌کند، نظم و وحدت پیدا کرد؟

آیا هراکلیتوس واقعاً گفت «همه چیز در جریان است»؟ عبارت مشهور یونانی همه چیز جاری است (Panta Rhei) به صورت دقیق در قطعات باقی‌مانده هراکلیتوس وجود ندارد و احتمالاً خلاصه‌ای متأخر از اندیشه اوست.

همچنین جمله مشهور نمی‌توان دو بار در یک رودخانه قدم گذاشت بیشتر صورت‌بندی متأخر آموزه اوست. اما قطعات واقعی مربوط به رودخانه واقعاً بر این نکته تأکید دارند که آب‌های تازه پیوسته بر کسی که وارد رودخانه می‌شود جاری می‌شوند.

مسئله رودخانه: فرض کنید امروز وارد رودخانه‌ای شوید. فردا دوباره به همان محل بازگردید. آب‌هایی که دیروز آنجا بودند رفته‌اند. اما همچنان می‌گوییم این همان رودخانه است. چرا؟ هویت رودخانه دقیقاً در چیست؟ آب‌هایش؟ بسترش؟ نامش؟ الگوی جریانش؟ هراکلیتوس ما را به سوی ایده‌ای عمیق هدایت می‌کند:

گاهی ثبات یک چیز نه در ثابت ماندن اجزایش، بلکه در استمرار یک فرآیند است. بدن انسان مثال خوبی است. سلول‌ها و مواد بدن دائماً تغییر می‌کنند، اما ما همچنان یک فرد را همان شخص می‌دانیم.

وحدت اضداد: هراکلیتوس جهان را مجموعه‌ای از تضادهای بی‌ارتباط نمی‌دید. متضادها اغلب به یکدیگر وابسته‌اند. مثلا بالا بدون پایین معنا ندارد، بیداری در نسبت با خواب فهمیده می‌شود، سلامتی در مقایسه با بیماری ارزش پیدا می‌کند و گرسنگی است که سیری را خوشایند می‌کند.

او می‌گوید راه بالا و پایین یکی است. اگر از کوهی بالا بروید، همان مسیر برای شخص دیگری که در جهت مخالف حرکت می‌کند راه پایین است. پس دو صفت متضاد می‌توانند به یک واقعیت واحد از دو جهت متفاوت اشاره کنند.

کمان و چنگ؛ هماهنگی از دل کشمکش: یکی از بهترین مثال‌ها برای اندیشه هراکلیتوس کمان یا چنگ است. زه یک کمان باید تحت کشش باشد. اگر کشش میان دو طرف از بین برود کمان دیگر کار نمی‌کند. در ساز زهی نیز تنش بین نیروهای مخالف چیزی است که امکان تولید صدا را فراهم می‌کند. بنابراین هماهنگی همیشه نتیجه حذف تضاد نیست؛ گاهی خودِ تضاد شرط هماهنگی است.

Polemos؛ کشمکش پدر همه چیز: هراکلیتوس از جنگ یا کشمکش (Polemos) به عنوان پدر همه سخن می‌گوید. منظورش الزاماً ستایش جنگ انسانی نیست. او به اصلی کیهانی تفاوت و تنش سبب پیدایش ساختار می‌شود اشاره می کند. اگر تمام اختلاف‌ها از میان می‌رفتند و همه چیز کاملاً یکسان می‌شد، هیچ حرکت، تفاوت، فرایند و زندگی ای باقی نمی‌ماند.

لوگوس (Logos): اما اگر همه چیز تغییر می‌کند، آیا جهان آشوب محض است؟ پاسخ هراکلیتوس یک نه قاطع هست. تغییرات طبق Logos رخ می‌دهند. Logos واژه‌ای بسیار چندمعنایی است و می‌تواند به معنای سخن، گزارش، دلیل، نسبت و نظم قابل بیان باشد.

نباید فوراً Logos هراکلیتوس را دقیقاً با عقل کیهانی رواقیان یا Logos الهی مسیحی یکسان دانست. در هراکلیتوس Logos دست‌کم نشان می‌دهد که تغییرات جهان بی‌قاعده نیستند؛ نظمی مشترک در پس آن‌ها وجود دارد. مشکل انسان‌ها این است که اغلب به جای فهم این نظم مشترک، چنان زندگی می‌کنند که گویی هرکس عقل خصوصی خودش را دارد.

آتش؛ ماده یا نماد؟ هراکلیتوس از جهان به عنوان آتش همیشه زنده سخن می‌گوید که به اندازه افروخته و به اندازه خاموش می‌شود. آیا او مانند تالس معتقد بود همه چیز واقعا از یک ماده به نام آتش ساخته شده است؟ تفسیر قطعی نیست. آتش ویژگی خاصی دارد که برای باقی ماندن باید دائماً تغییر کند. شعله‌ای که می‌بینیم «همان شعله» است، اما سوخت و ماده آن در هر لحظه عوض می‌شود. بنابراین آتش نمادی تقریباً کامل برای جهان هراکلیتوسی است ثباتی که فقط از طریق تغییر مداوم امکان‌پذیر است.

۱.۵. مکتب الئایی (The Eleatic School)

اگر هراکلیتوس توجه ما را به تغییر جلب کرد، پارمنیدس سؤال کاملاً مخالفی طرح کرد که آیا تغییر اصلاً از نظر منطقی ممکن است؟ مکتب الئا در جنوب ایتالیا یکی از بزرگ‌ترین انقلاب‌های تاریخ فلسفه را ایجاد کرد. از اینجا فلسفه دیگر صرفاً درباره جهان از چه ساخته شده؟ نبود. اکنون پرسش بنیادی‌تر شده بود که وقتی می‌گوییم چیزی هست، اصلاً منظورمان چیست؟

پارمنیدس (Parmenides)

پارمنیدس (فعال در اوایل تا میانه سده پنجم ق.م.) اثری فلسفی را به صورت شعر حماسی نوشت. این نکته بسیار جالب است که یکی از عقلانی‌ترین استدلال‌های آغاز فلسفه غرب در قالب سفری تقریباً اسطوره‌ای روایت می‌شود.

راوی با ارابه به نزد الهه‌ای می‌رود و الهه حقیقت جهان را برای او آشکار می‌کند. این خود نشان می‌دهد که گذار Mythos به Logos هرگز جدایی کامل و ناگهانی این دو نبود.

راه حقیقت: پارمنیدس دو مسیر بنیادی برای اندیشیدن مطرح می‌کند. مسیر نخست «هست» و مسیر دیگر «نیست». اما درباره چیزی که نیست چگونه می‌توان فکر یا سخن گفت؟ همین پرسش ظاهراً ساده، پارمنیدس را به نتیجه‌ای رادیکال می‌رساند.

هستی هست؛ نیستی نیست: فرض کنید چیزی واقعاً به وجود بیاید. پیش از پیدایشش چه بود؟ اگر بگوییم «نبود» ظاهراً پذیرفته‌ایم «هستی» از «نیستی» پدید آمده است. اما اگر نیستی واقعاً هیچ است، چگونه می‌تواند منشأ چیزی باشد؟ از سوی دیگر، اگر چیزی کاملاً نابود شود، باید هستی بدل به نیستی شود. باز همان مشکل تکرار می‌شود. بنابراین پارمنیدس نتیجه می‌گیرد آنچه حقیقتاً هست به وجود نیامده، نابود نمی‌شود، کامل است، گسسته نیست و تغییر بنیادین نمی‌کند.

مشکل حرکت: حرکت نیز دشوار می‌شود. برای حرکت یک جسم باید فضایی وجود داشته باشد که جسم هنوز در آن نیست. اما اگر «جای خالی» را نوعی نیستی بدانیم، آیا داریم وجود نیستی را قبول می‌کنیم؟ این مسئله بعدها توسط ملیسوس و اتم‌گرایان به شکل بسیار صریح‌تری بررسی شد.

آیا پارمنیدس واقعاً گفت همه حواس توهم‌اند؟ در روایت سنتی، فلسفه او چنین خلاصه می‌شود که عقل حقیقت را می‌بیند؛ حواس دروغ می‌گویند. اما متن پیچیده‌تر است. بخش دوم شعر پارمنیدس یک کیهان‌شناسی نسبتاً مفصل درباره نور و شب، آسمان، اجرام سماوی و پیدایش موجودات ارائه می‌کند. اگر همه این‌ها صرفاً «مزخرف و توهم» بود، چرا فیلسوف بخش بزرگی از شعرش را به آن اختصاص داد؟

نقش دقیق راه باور یا گمان (Way of Opinion) هنوز میان پژوهشگران محل بحث است. بهتر است بگوییم پارمنیدس میان آنچه استدلال عقلانی درباره واقعیت بنیادین ایجاب می‌کند و جهانی که انسان‌ها به صورت عادی تجربه و توصیف می‌کنند، شکافی عمیق ایجاد کرد.

«کره» پارمنیدس: در شعر، «آنچه هست» به چیزی شبیه یک کره کاملاً گرد و متوازن تشبیه می‌شود. تاریخ فلسفه اغلب این را به این معنا گرفته که هستی پارمنیدسی محدود و کروی است. اما اینکه این تعبیر باید کاملاً تحت‌اللفظی گرفته شود یا تصویر شاعرانه‌ای از تمامیت، کمال و توازن است، مورد بحث قرار دارد.

انقلاب پارمنیدسی: اثر پارمنیدس را نمی‌توان دست‌کم گرفت. پس از او دیگر یک فیلسوف نمی‌توانست به سادگی بگوید آب تبدیل به خاک شد. پارمنیدس می‌توانست بپرسد آیا آب واقعاً نابود شد و خاکی که قبلاً نبود «از نیستی» پدید آمد؟ فیلسوفان بعدی مجبور شدند نظریه‌ای بسازند که هم منطق پارمنیدس و هم تغییر آشکار جهان را توضیح دهد. کثرت‌گرایی و اتم‌گرایی تا اندازه زیادی از همین بحران متولد شدند.

زنون الئایی (Zeno of Elea)

زنون به خاطر مجموعه‌ای از پارادوکس‌ها مشهور شد که هنوز پس از بیش از دو هزار سال در فلسفه زمان، فلسفه ریاضیات و نظریه بی‌نهایت بحث‌برانگیزند. افلاطون زنون را در ارتباط با دفاع از پارمنیدس تصویر می‌کند، هرچند پژوهش جدید درباره هدف دقیق همه استدلال‌های او اتفاق نظر ندارد.

روش اصلی او شبیه چیزی بود که امروز برهان خلف (Reductio ad absurdum) می‌نامیم. یعنی فرض طرف مقابل را بپذیر و نشان بده که خود آن فرض به نتیجه‌ای عجیب یا متناقض منتهی می‌شود.

پارادوکس دو نیم‌سازی (Dichotomy): فرض کنید می‌خواهید صد متر حرکت کنید. ابتدا باید ۵۰ متر بروید. بعد ۲۵ متر. سپس ۱۲٫۵ متر و همین‌طور تا بی‌نهایت. پس برای رسیدن به مقصد باید بی‌نهایت مرحله را طی کنید. سؤال زنون این بود که چگونه می‌توان تعداد بی‌نهایتی از مراحل را در زمانی محدود کامل کرد؟ ریاضیات جدید نشان می‌دهد مجموع:

می‌تواند مقدار محدودی داشته باشد. اما پارادوکس زنون فقط مسئله جمع عددی نیست؛ پرسش فلسفی عمیق‌تری درباره پیوستگی فضا و زمان و معنای نجام بی‌نهایت مرحله مطرح می‌کند.

آشیل و لاک‌پشت: لاک‌پشتی صد متر جلوتر از آشیل قرار دارد. آشیل شروع به دویدن می‌کند. وقتی آشیل به نقطه آغاز لاک‌پشت برسد، لاک‌پشت کمی جلو رفته. وقتی آشیل به نقطه دوم برسد، لاک‌پشت باز هم اندکی جلوتر رفته است. این فرآیند ظاهراً تا بی‌نهایت ادامه دارد. ما از تجربه می‌دانیم آشیل قطعاً سبقت می‌گیرد اما زنون می‌پرسد مدل ریاضی ما از فضا و زمان چگونه باید این واقعیت را بدون تناقض توضیح دهد؟

پارادوکس تیر: تیری در حال پرواز را در یک «لحظه کاملاً منفرد» در نظر بگیرید. در همان لحظه تیر طول خودش را اشغال کرده، در محل معینی قرار دارد. پس در آن لحظه حرکت نمی‌کند. اگر هر لحظه از زمان چنین باشد و زمان صرفاً از مجموعه این لحظات تشکیل شده باشد حرکت از کجا پدید می‌آید؟ این پرسش تفاوت میان بودن در یک مکان در یک لحظه و داشتن سرعت را به چالش می‌کشد.

پارادوکس ورزشگاه: این استدلال با ردیف‌هایی از اجسام ساکن و متحرک سروکار دارد و نشان می‌دهد زمان عبور یک جسم نسبت به اجسام مختلف می‌تواند متفاوت به نظر برسد. هدف دقیق آن محل بحث است، اما به مسائل حرکت نسبی، تقسیم‌پذیری زمان، واحدهای حداقلی فضا و زمان مرتبط می‌شود.

ملیسوس ساموسی (Melissus)

ملیسوس متفکری از جزیره ساموس بود که فلسفه الئایی را به زبان نثر توسعه داد. او استدلال می‌کرد آنچه هست یکی است، زاده نشده، فنا نمی‌شود، تغییر نمی‌کند و حرکت ندارد.

چرا هستی باید نامتناهی باشد؟ در برخی تفسیرهای پارمنیدس، هستی محدود است. ملیسوس می‌پرسد اگر هستی مرز داشته باشد، آن سوی مرز چیست؟ اگر پاسخ دهیم نیستی دوباره نیستی را چیزی تلقی کرده‌ایم. پس هستی نمی‌تواند با نیستی محدود شود. در نتیجه هستی نامتناهی است.

خلأ و حرکت: ملیسوس استدلال مهمی درباره حرکت دارد، برای اینکه چیزی حرکت کند باید فضای خالی برای ورود آن وجود داشته باشد. اما فضای خالی همان «هیچ» یا نیستی است و نیستی وجود ندارد. پس خلأ وجود ندارد و بالطبع حرکت حقیقی ممکن نیست. چند دهه بعد اتم‌گرایان پاسخ بسیار جسورانه‌ای خواهند داد که خیر؛ خلأ واقعاً وجود دارد و با همین یک حرکت، تابوی اصلی فلسفه الئایی را خواهند شکست.

۱.۶. کثرت‌گرایان (The Pluralists)

پس از پارمنیدس فلسفه طبیعی وارد بحران شد. تجربه می‌گوید گیاه رشد می‌کند، آتش چوب را می‌سوزاند، کودک بزرگ می‌شود و موجودات می‌میرند. پارمنیدس می‌گوید پیدایش از نیستی و نابودی در نیستی غیرممکن است. راه‌حل کثرت‌گرایان بسیار هوشمندانه بود. آنها معتقد بودند هیچ عنصر بنیادی واقعاً پدید نمی‌آید یا نابود نمی‌شود؛ آنچه ما تولد و مرگ می‌نامیم فقط ترکیب و جدایی اجزای جاودانه است. دو نظام بزرگ از این ایده شکل گرفت:

• امپدوکلس

• آناکساگوراس

امپدوکلس (Empedocles)

امپدوکلس (اوایل تا میانه سده پنجم ق.م.) اهل آکراگاس در سیسیل بود. او شخصیتی بسیار نامتعارف داشت و یک فیلسوف، شاعر، طبیعت‌شناس، نظریه‌پرداز پزشکی و متفکر دینی بود. روایات متأخر داستان‌های افسانه‌ای فراوانی درباره او ساخته‌اند؛ از جمله اینکه برای اثبات خدایی خود در آتشفشان اتنا پرید. این روایت از نظر تاریخی معتبر تلقی نمی‌شود.

چهار «ریشه»؛ نه عناصر به معنای جدید: امپدوکلس چهار ماده بنیادی آتش، هوا، آب و خاک را مطرح کرد. او آن‌ها را بیشتر Roots — ریشه‌ها می‌نامید. این ریشه‌ها به وجود نمی‌آیند، از بین نمی‌روند و به یکدیگر تبدیل نمی‌شوند. آنچه تغییر می‌کند فقط نسبت اختلاط آن‌هاست.

مثال نقاش: خود سنت امپدوکلس برای فهم نظریه از تشبیهی شبیه نقاشی استفاده می‌کند. یک نقاش تنها چند رنگ اصلی دارد. اما با ترکیب آن‌ها می‌تواند پوست، درخت، آسمان، لباس و حیوان را نقاشی کند. تعداد رنگ‌های بنیادی کم است، اما نسبت‌های اختلاطشان بی‌نهایت تصویر می‌سازد.

جهان امپدوکلس نیز چنین است. ۴ ریشه با نسبت‌های مختلف میتوانند تنوع طبیعت ایجاد کنند.

عشق و ستیز؛ دو نیروی کیهانی: اما اگر چهار عنصر تغییرناپذیرند، چه چیزی آن‌ها را ترکیب یا جدا می‌کند؟ امپدوکلس دو نیروی بنیادین Love (مهر یا عشق) و Strife (ستیز یا نزاع) معرفی کرد. این دو صرفاً احساسات انسانی نیستند؛ در نظام او نیروهای واقعی کیهانی هستند.

• Love (مهر یا عشق): اجزا را به یکدیگر نزدیک و متحد می‌کند.

• Strife (ستیز یا نزاع): اجزا را جدا می‌کند.

چرخه کیهانی: جهان امپدوکلس تاریخ خطی ندارد؛ یک چرخه دارد. در یک سر چرخه، Love به حداکثر می‌رسد و عناصر در وحدتی کامل قرار می‌گیرند که به کره (Sphere) معروف است. سپس Strife به‌تدریج وارد می‌شود و عناصر را جدا می‌کند. در وضعیت مخالف، جدایی به اوج می‌رسد. بعد Love دوباره شروع به متحدکردن آن‌ها می‌کند. جهانی که ما در آن انسان، حیوان، درخت و دریا می‌بینیم، در مراحل میانی این اختلاط و جدایی شکل می‌گیرد.

موجودات عجیب و چیزی شبیه انتخاب طبیعی؟ در کیهان‌شناسی زیستی امپدوکلس، روایت‌هایی از شکل‌گیری دست‌های بدون بدن، سرهای بدون گردن، موجودات ترکیبی و شکل‌های ناموفق وجود دارد. سپس ترکیباتی که توان ادامه حیات دارند باقی می‌مانند. این بخش گاهی «پیش‌درآمد انتخاب طبیعی داروین» معرفی می‌شود.

شباهت جذابی وجود دارد، اما نباید اغراق کرد. امپدوکلس نظریه ژنتیک نداشت، جمعیت‌های زیستی را مطالعه نمی‌کرد و انتخاب طبیعی را به عنوان سازوکار تغییر گونه‌ها صورت‌بندی نکرد. اما ایده اینکه همه شکل‌های ایجادشده الزاماً پایدار نمی‌مانند از نظر تاریخ اندیشه بسیار جالب است.

تنفس و آزمایش کِلِپسیدرا: امپدوکلس برای توضیح تنفس از وسیله‌ای به نام Clepsydra استفاده می‌کرد؛ ظرفی با سوراخ‌هایی که رفتار آب و هوا در آن قابل مشاهده بود. او از رفتار هوا و آب برای توضیح ورود و خروج هوا از بدن استفاده می‌کرد. این مثال اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد فلسفه پیشاسقراطی صرفاً خیال‌پردازی درباره کیهان نبود؛ گاهی از مشاهده و مدل‌های فیزیکی برای توضیح بدن استفاده می‌شد.

ادراک؛ «همانند، همانند را می‌شناسد»: در نظریه ادراک امپدوکلس، اشیاء ذرات یا جریان‌هایی از خود منتشر می‌کنند و اندام‌های حسی دارای منافذی هستند. زمانی که ساختار مناسب با یکدیگر مطابقت پیدا کنند، ادراک رخ می‌دهد. او همچنین نوعی اصل شناخت همانند توسط همانند (Like by Like) را مطرح می‌کرد. یعنی عنصر آتش در ما با آتش، آب با آب و مانند آن ارتباط پیدا می‌کند.

امپدوکلس عارف: فیزیک تنها یک نیمه شخصیت اوست. در قطعات موسوم به تطهیرات (Purifications)، انسان یا نفس به صورت موجودی تبعیدشده در چرخه تولدهای مختلف ظاهر می‌شود. خون‌ریزی و کشتن موجودات با مسئله گناه و دوری از امر الهی ارتباط پیدا می‌کند. به همین دلیل امپدوکلس نمونه بسیار خوبی است که نشان می‌دهد فلسفه طبیعی و عرفان در یونان اولیه الزاماً دو حوزه جدا نبودند.

آناکساگوراس (Anaxagoras)

آناکساگوراس (تقریباً ۵۰۰ تا ۴۲۸ ق.م.) اهل کلازومنای در ایونیا بود و بعدها برای مدت طولانی در آتن فعالیت کرد. او از نخستین فیلسوفان بزرگ طبیعت بود که اندیشه ایونی را مستقیماً وارد فضای فرهنگی آتن کرد و با حلقه پریکلس ارتباط داشت.

هیچ چیز واقعاً «به وجود» نمی‌آید: آناکساگوراس اصل پارمنیدسی را پذیرفت، یعنی هیچ چیز نمی‌تواند از نیستی پدید آید یا کاملاً به نیستی تبدیل شود. پس چیزی که مردم تولد می‌نامند در واقع ترکیب است. و چیزی که مرگ یا نابودی می‌نامند جدایی است.

چرا فقط چهار عنصر کافی نیست؟ امپدوکلس گفته بود تمام جهان از آب، هوا، خاک و آتش تشکیل شده است. آناکساگوراس مشکلی می‌دید. فرض کنید انسانی نان می‌خورد. پس از مدتی این نان در بدن تبدیل می‌شود به مو، خون، گوشت و استخوان. اگر مو اصلا در نان حضور نداشته، چگونه از چیزی که مو نیست مو به وجود آمده است؟ این همان مشکل پارمنیدسی است.

پاسخ آناکساگوراس این هست که اجزای مو، استخوان، گوشت و بسیاری چیزهای دیگر از پیش در ماده غذایی وجود داشته‌اند.

همه چیز در همه چیز است: اصل مشهور او این است که Everything is in Everything و در هر بخش از ماده، سهم‌هایی از همه مواد دیگر وجود دارد. اما چرا یک تکه طلا را طلا می‌بینیم؟ چون در آن: جزء طلا غالب است. پس ظاهر یک شیء را چیزی تعیین می‌کند که در مخلوط آن غلبه دارد. این نظریه بسیار عجیب به نظر می‌رسد، اما راهی برای حفظ اصل پارمنیدسی است هیچ کیفیت بنیادی واقعاً از عدم به وجود نمی‌آید.

نه کوچک‌ترین وجود دارد، نه بزرگ‌ترین: در نظریه آناکساگوراس تقسیم ماده به یک «آخرین ذره» متوقف نمی‌شود. هرچه چیزی را تقسیم کنیم، همچنان می‌توان بخش کوچک‌تری تصور کرد. این دیدگاه درست در مقابل اتم‌گرایان قرار خواهد گرفت. اتم‌گرایان می‌گویند در نهایت به ذره تقسیم‌ناپذیر می‌رسیم. آناکساگوراس می‌گوید هیچ کوچک‌ترین جزء نهایی‌ای وجود ندارد.

عقل کیهانی یا نوس (Nous): اگر در آغاز همه مواد درهم‌آمیخته بودند، چه چیزی نظم کنونی جهان را ایجاد کرد؟ پاسخ آناکساگوراس عقل یا ذهن یا نوس (Nous) هست. نوس با چیزهای دیگر مخلوط نیست، خودفرمان است، دارای شناخت است، حرکت چرخشی آغازین کیهان را به راه می‌اندازد.

این نقطه بسیار مهمی در تاریخ فلسفه است. چرا که برای نخستین بار عقل به عنوان اصلی مستقل و نظم‌دهنده نقش بنیادینی در کیهان‌شناسی پیدا می‌کند. اما بهتر است نوس را بدون توضیح «روح کاملاً غیرمادی» به معنای فلسفه‌های بسیار متأخر ننامیم. متن آناکساگوراس آن را «خالص و نامخلوط» می‌داند؛ تفسیر وضعیت دقیق مادی یا غیرمادی آن پیچیده‌تر است.

چرا افلاطون از آناکساگوراس ناامید شد؟ در فایدون افلاطون، سقراط نقل می‌کند وقتی شنید آناکساگوراس گفته Nous جهان را نظم می‌دهد بسیار هیجان‌زده شد. انتظار داشت آناکساگوراس توضیح دهد چرا هر چیز به بهترین شکل ممکن سازمان یافته است. اما وقتی کتاب او را خواند، دید آناکساگوراس پس از معرفی Nous، بسیاری از پدیده‌ها را با هوا، حرکت، برخورد و فرایندهای فیزیکی توضیح می‌دهد. این ناامیدی یک اختلاف مهم فلسفی را نشان می‌دهد «چه مکانیسمی باعث این رویداد شده؟» با «این رویداد برای چه غایتی یا خیری رخ داده؟» یک سؤال نیست.

خورشید یک خدای ارابه‌ران نیست: آناکساگوراس درباره اجرام آسمانی توضیحاتی کاملاً طبیعی ارائه می‌کرد. او خورشید را جرمی سنگی یا فلزی، عظیم و سوزان تلقی می‌کرد. ماه را نیز جسمی زمینی می‌دانست که نور خورشید را دریافت می‌کند. کسوف و خسوف نیز نتیجه قرارگرفتن اجرام در مسیر نور بودند. این نوع توضیح در فرهنگی که خورشید و ماه ابعاد دینی داشتند بسیار جسورانه بود. سنت باستان می‌گوید آناکساگوراس به اتهام بی‌دینی تحت پیگرد قرار گرفت و آتن را ترک کرد؛ اما جزئیات دقیق محاکمه، زمان آن و انگیزه‌های سیاسی پشت ماجرا قطعی نیست.

۱.۷. اتم‌گرایان (The Atomists)

اگر آناکساگوراس گفت ماده تا بی‌نهایت قابل تقسیم است، اتم‌گرایان در مخالف پاسخ دادند که نه. در نهایت باید به واحدی برسیم که دیگر قابل بریدن نیست. واژه یونانی اتم (Atomos — ἄτομος) به معنای بُرش‌ناپذیر یا تقسیم‌ناپذیر است.

لوکیپوس (Leucippus)

اطلاعات ما درباره لوکیپوس بسیار اندک است. حتی در دوران باستان نیز درباره او ابهام وجود داشت؛ اما ارسطو و تئوفراستوس او را در کنار دموکریتوس بنیان‌گذار اتم‌گرایی معرفی می‌کنند.

پاسخ به پارمنیدس

پارمنیدس گفته بود هستی هست، نیستی نیست. اتم‌گرایان تا حدی این اصل را پذیرفتند، اما تغییر کوچکی ایجاد کردند که همه‌چیز را عوض کرد. آن‌ها گفتند جهان از دو چیز تشکیل شده:

۱. پُری (Full): یعنی اتم‌ها

۲. خلأ (Void): یعنی فضای خالی

الئاییان خلأ را همان نیستی می‌دانستند و آن را انکار می‌کردند. اتم‌گرایان در پاسخ می‌گفتند خلأ به معنای فضای خالی واقعاً وجود دارد. اگر فضای خالی وجود نداشته باشد هیچ ذره‌ای جایی برای حرکت ندارد. پس برای نجات حرکت باید نوعی «نا-بودن» یا فضای خالی را واقعی بدانیم.

اتم‌ها چگونه‌اند؟ اتم‌های باستانی ازلی‌، نابود نشدنی، ایجاد نمی‌شوند، صلب‌اند، تقسیم‌ناپذیرند و بی‌شمار. در نتیجه هر اتم به تنهایی بسیاری از ویژگی‌هایی را دارد که پارمنیدس برای هستی حقیقی قائل شده بود. اما تفاوت بزرگ این است که اتم‌ها متعددند و می‌توانند در خلأ حرکت کنند.

دموکریتوس (Democritus)

دموکریتوس (تقریباً ۴۶۰ تا ۳۷۰ ق.م.) اهل آبدرا بود و یکی از پرکارترین نویسندگان جهان یونانی محسوب می‌شد. آثار فراوانی درباره طبیعت، ریاضیات، اخلاق، زبان و موسیقی به او نسبت داده می‌شود، اما تقریباً همه آن‌ها از بین رفته‌اند. دموکریتوس از نظر زمانی هم‌عصر سقراط است؛ نمونه خوبی از این نکته که «پیشاسقراطی» عنوانی کاملاً زمانی نیست.

جهان فضای متشکل از اتم‌ها و خلأ: در بنیادی‌ترین سطح واقعیت فقط اتم و فضای خالی وجود داشت. هیچ صانع، عقل کیهانی و اراده الهی برای حرکت دادن اتم‌ها لازم نیست. جهان‌ها می‌توانند از حرکت، برخورد و تجمع طبیعی اتم‌ها پدید آیند. اتم‌گرایان حتی امکان جهان‌های متعدد را می‌پذیرفتند.

اگر همه چیز اتم است، چرا مواد متفاوت‌اند؟ آهن، آب، چوب و انسان همگی از اتم‌اند. پس چرا ویژگی‌های متفاوت دارند؟ پاسخ اتم گرایان ساده اما هوشمندانه بود، اتم‌ها از نظر ماده بنیادین یکسان‌اند، اما در شکل، ترتیب و موقعیت تفاوت دارند. ارسطو برای توضیح نظریه اتم‌گرایان از مثال حروف استفاده می‌کند. مثلاً همان حروف می‌توانند با ترتیب متفاوت کلمات متفاوت بسازند.

به زبان امروزی می‌توان مثال ساده‌تری زد. اگر تعداد محدودی قطعه LEGO داشته باشید با همان قطعات می‌توانید خانه، خودرو و برج بسازید. ماهیت قطعات ثابت است؛ آرایش آن‌ها متفاوت می‌شود.

پیدایش و نابودی واقعی وجود ندارد: وقتی چوب می‌سوزد، اتم‌هایش نابود نمی‌شوند. آن‌ها جدا می‌شوند، جابه‌جا می‌شوند و با اتم‌های دیگر ترکیب می‌شوند. بنابراین برای تغییر جهان باید آرایش اتم ها را تغییر داد نه تبدیل هستی به نیستی. این پاسخ مستقیم به بحران پارمنیدسی بود.

رنگ، شیرینی و بو کجا هستند؟ یکی از رادیکال‌ترین بخش‌های نظریه دموکریتوس به ادراک مربوط می‌شود. در سطح بنیادین اتم‌ها قرمز نیستند، شیرین نیستند، تلخ نیستند و خوشبو نیستند. این کیفیت‌ها زمانی پدید می‌آیند که ساختارهای اتمی با اندام‌های حسی ما تعامل می‌کنند. به همین دلیل جمله‌ای به سنت دموکریتوسی نسبت داده شده که معنایش تقریباً این است که در عرف، شیرینی و رنگ وجود دارند؛ اما در واقعیت بنیادی، اتم‌ها و خلأ هستند. این ایده شباهتی با تمایزی دارد که قرن‌ها بعد میان کیفیات اولیه و ثانویه مطرح شد، هرچند نباید دو نظریه را کاملاً یکسان دانست.

مثال رنگ: یک سیب را «قرمز» می‌بینیم. برای دموکریتوس، قرمزی مانند شکل اتم یک خاصیت مستقل و بنیادین در خود اتم نیست. بلکه نتیجه ی ساختار جسم، جریان‌های مادی و دستگاه ادراکی ما است. این پرسش هنوز در فلسفه ذهن مطرح است که آیا رنگ واقعاً در شیء است یا تجربه‌ای است که مغز در واکنش به ویژگی‌های فیزیکی شیء می‌سازد؟

نظریه Eidola؛ ما چگونه می‌بینیم؟ دموکریتوس تصور می‌کرد اجسام دائماً لایه‌ها یا تصاویر بسیار نازکی از اتم‌ها را از سطح خود منتشر می‌کنند که Eidola نامیده می‌شوند. این تصاویر از هوا عبور می‌کنند و وقتی به چشم می‌رسند، ادراک بصری ایجاد می‌شود. مدل از نظر فیزیک امروز غلط است، اما اهمیت فلسفی به دلیل دیدن یک فرآیند مادی است؛ لازم نیست یک نیروی جادویی تصویر را به ذهن منتقل کند.

نفس نیز مادی است: در اتم‌گرایی حتی نفس انسان از اتم‌ها تشکیل شده است. اتم‌های نفس معمولا ظریف، متحرک و شبیه آتش تصور می‌شوند. تنفس به حفظ این اتم‌های فعال در بدن کمک می‌کند. پس با مرگ ساختار نفس نیز از هم می‌پاشد. این اندیشه بعدها مستقیماً بر اپیکور تأثیر گذاشت.

مشکل شناخت؛ اگر حواس فقط نمودها را می‌بینند، چگونه اتم‌ها را شناختیم؟ اینجا دموکریتوس با مسئله‌ای جذاب روبه‌رو می‌شود. او می‌گوید حواس واقعیت بنیادین را مستقیماً نشان نمی‌دهند. اما تمام اطلاعات اولیه ما از جهان از طریق حواس می‌آید. پس عقل چگونه می‌تواند حواس را کاملاً تحقیر کند؟ در قطعات دموکریتوسی تنشی میان:

• شناخت «تیره» یا حسی

• شناخت «اصیل» یا عقلانی

دیده می‌شود. این مسئله یکی از نخستین صورت‌های پرسش بزرگ معرفت‌شناسی است. این پرسش بیان می کند اگر ادراک ما فقط ظاهر جهان را نشان می‌دهد، با چه استدلالی می‌توان درباره واقعیت پشت ظاهر سخن گفت؟

اخلاق دموکریتوس؛ فیلسوف اتم فقط درباره اتم حرف نمی‌زد: دموکریتوس نظام اخلاقی قابل توجهی نیز داشت. واژه مهم او یوثومیا (Euthymia) است. می‌توان آن را به صورت آرامش درونی، خوش‌دلی و تعادل روانی ترجمه کرد. سعادت با ثروت بی‌پایان، لذت افراطی و قدرت سیاسی یکسان نیست. انسان باید امیال را اندازه نگه دارد و میان خواسته‌ها و امکاناتش تعادل ایجاد کند. این بخش از فلسفه دموکریتوس بعدها در اخلاق اپیکوری انعکاس یافت.

آیا اتم‌های دموکریتوس همان اتم‌های فیزیک جدیدند؟ خیر. شباهت نام بسیار وسوسه‌کننده است، اما تفاوت‌ها اساسی‌اند. اتم باستانی کاملاً تقسیم‌ناپذیر بود، بر اساس استدلال فلسفی پیشنهاد شده بود و ساختار درونی نداشت.

اتم فیزیک جدید از هسته و الکترون تشکیل شده، هسته شامل پروتون و نوترون است، ذرات زیراتمی ساختار و رفتار پیچیده‌تری دارند و نظریه بر آزمایش و ریاضیات مدرن استوار است. بنابراین دموکریتوس «فیزیک اتمی مدرن را کشف نکرد». اهمیت او در این بود که نشان داد می‌توان جهانی پیچیده را بر اساس تعداد اندکی اصل ساده و طبیعی توضیح داد.

جمع‌بندی پاسخ اتم‌گرایان به پارمنیدس

پارمنیدس: آنچه واقعاً هست تغییر نمی‌کند.

اتم‌گرایان: قبول؛ خود اتم‌ها تغییر نمی‌کنند.

پارمنیدس: از نیستی چیزی به وجود نمی‌آید.

اتم‌گرایان: قبول؛ هیچ اتمی از عدم پدید نمی‌آید.

پارمنیدس: خلأ نمی‌تواند وجود داشته باشد.

اتم‌گرایان: اینجا با تو مخالفیم؛ بدون خلأ حرکت غیرممکن است.

نتیجه: جهان متغیر نتیجه اتم ثابت، خلأ و حرکت است. این شاید هوشمندانه‌ترین پاسخ مادی پیشاسقراطیان به چالش الئایی بود.

۱.۸. دیوگنس آپولونیایی (Diogenes of Apollonia)

دیوگنس آپولونیایی از آخرین چهره‌های بزرگ سنت فلسفه طبیعت در سده پنجم ق.م. است. اهمیت او از این جهت است که تقریباً یک جمع‌بندی فلسفی از چند نسل پیشاسقراطی ارائه می‌دهد. در اندیشه او می‌توان عناصر چند فیلسوف را کنار هم دید آناکسیمنس (هوا)، آناکساگوراس (عقل)، سنت ایونی (وحدت طبیعت) و گرایش غایت‌شناختی (نظم هدفمند جهان).

فلسفه باید از یک اصل روشن آغاز شود: یکی از قطعات بسیار جالب او درباره خودِ روش فلسفه است. دیوگنس می‌گوید کسی که یک Logos یا توضیح فلسفی را آغاز می‌کند باید نقطه شروعی روشن و قابل اعتماد داشته باشد و سخنش واضح و منظم باشد. این نکته نشان می‌دهد فلسفه پیشاسقراطی تا این زمان چقدر تغییر کرده بود.

موضوع دیگر فقط «نظر من درباره جهان چیست؟» نیست. فیلسوف باید بپرسد «از کجا شروع می‌کنم و چگونه استدلالم را موجه می‌کنم؟»

چرا همه چیز باید یک ماده باشد؟ دیوگنس استدلال جالبی برای وحدت ماده ارائه کرد. اگر دو چیز از بنیادی‌ترین جهت هیچ اشتراکی نداشته باشند، چگونه می‌توانند با یکدیگر مخلوط شوند؟ بر یکدیگر اثر بگذارند؟ یکی دیگری را گرم یا سرد کند؟

مثلاً غذا وارد بدن می‌شود و بخشی از خون، گوشت و استخوان می‌شود. پس باید در سطحی عمیق‌تر میان غذا و بدن اشتراک طبیعی وجود داشته باشد.

نتیجه دیوگنس: در بنیان همه چیز یک واقعیت واحد وجود دارد.

بازگشت هوا: مانند آناکسیمنس، دیوگنس می‌گوید این ماده بنیادی هوا است. چرا؟ زیرا هوا همه‌جا حضور دارد، دائماً در حرکت است، برای زندگی ضروری است و از طریق تنفس وارد موجودات زنده می‌شود. اما دیوگنس یک گام بسیار مهم جلوتر می‌رود.

هوا فقط ماده نیست؛ هوا می‌اندیشد: دیوگنس می‌گوید هوا دارای هوشمندی و اندیشه (Noēsis) است. در موجودات زنده تنفس، هوا، زندگی و ادراک و اندیشه با هم پیوند دارند.

اگر تنفس متوقف شود زندگی متوقف می‌شود و آگاهی نیز از بین می‌رود. از این مشاهده او به مقیاس کیهانی می‌رود و بیان می کند که همان اصل هوشمندی که در ما زندگی ایجاد می‌کند، در کل طبیعت حضور دارد.

نظم فصل‌ها؛ شاهد هوشمندی طبیعت: دیوگنس به نظم طبیعت توجه می‌کند زمستان، تابستان، شب، روز، باد و باران در الگوهای معینی رخ می‌دهند. او استدلال می‌کند چنین نظم گسترده‌ای بدون هوشمندی ممکن نیست. بنابراین هوا نه فقط ماده اولیه، بلکه جاودانه، گسترده، هوشمند و نظم‌دهنده است. او حتی این هوا-عقل را الهی می‌داند.

تفاوت دیوگنس با آناکساگوراس: آناکساگوراس گفته بود Nous از مخلوط مواد جدا و نامخلوط است. اما دیوگنس می‌گوید ماده بنیادی و عقل در نهایت یک چیز یعنی هواست. یعنی به جای دو اصل ماده و عقل به یک اصل یعنی ماده‌ای زنده و هوشمند می‌رسیم.

فیزیولوژی و مغز: دیوگنس تنها کیهان‌شناس نبود. او درباره رگ‌ها، خون، تنفس، حواس و مغز نیز نظریه داشت. گزارش‌های باستانی توصیف نسبتاً مفصلی از شبکه رگ‌ها به او نسبت می‌دهند. او ادراک را نیز با کیفیت و گردش هوا در بدن مرتبط می‌کرد. برای مثال تفاوت در دمای هوا، خشکی و رطوبت و کیفیت هوای درون بدن می‌توانست در توانایی ادراک و اندیشیدن اثر بگذارد.

چرا دیوگنس آپولونیایی مهم است؟ او تقریباً آخرین حلقه یک مسیر طولانی است.

• ملطیان پرسیده بودند: ماده جهان چیست؟

• پارمنیدس پرسید بود: چگونه تغییر ممکن است؟

• آناکساگوراس در پاسخ گفت: عقل را وارد کیهان کرد.

• دیوگنس تلاش کرد همه این‌ها را در پاسخ خود یکپارچه کند: جهان یک ماده واحد دارد، آن ماده هواست، هوا هوشمند است و همین هوشمندی نظم طبیعت و زندگی را ایجاد می‌کند.

از این جهت او پلی جالب میان فلسفه طبیعت پیشاسقراطی و بحث‌های بعدی درباره غایت، عقل و نظم جهان است.

میراث پیشاسقراطیان

پیشاسقراطیان الزاماً پاسخ‌های علمی درستی به پرسش‌های خود ندادند. زمین آناکسیمندر به شکل واقعی کیهان شباهتی ندارد. جهان از آب تالس ساخته نشده است. چهار عنصر امپدوکلس عناصر شیمیایی نیستند. اتم دموکریتوس اتم فیزیک مدرن نیست. اما اهمیت تاریخی آنان در چیز دیگری بود:

آن‌ها یاد گرفتند درباره طبیعت سؤال‌هایی بپرسند که پاسخشان باید با اصول عمومی، استدلال و توضیح منسجم همراه باشد.

و مهم‌تر اینکه هر فیلسوف مجبور بود با استدلال فیلسوف پیش از خود روبه‌رو شود. آناکسیمنس به مسئله آناکسیمندر پاسخ داد. پارمنیدس بنیاد نظریه‌های تغییر را زیر سؤال برد. امپدوکلس و آناکساگوراس مجبور شدند به پارمنیدس پاسخ دهند. اتم‌گرایان راه‌حل تازه‌ای برای همان بحران ساختند. به همین ترتیب، فلسفه تبدیل شد به گفت‌وگویی تاریخی از استدلال و اعتراض و پاسخ. این شاید مهم‌ترین اتفاق باشد. در اسطوره می‌توان روایت تازه‌ای در کنار روایت قدیمی تعریف کرد. اما زمانی که در فلسفه کسی بگوید نظریه تو تناقض دارد دیگر نمی‌توان فقط داستان دیگری تعریف کرد؛ باید استدلال کرد.

از همین نقطه، صحنه برای تحول بزرگ بعدی آماده شد. در نیمه دوم سده پنجم پیش از میلاد، پرسش فلسفه به‌تدریج تغییر کرد. دیگر مسئله فقط این نبود «جهان چیست؟» بلکه پرسش‌هایی تازه مطرح شدند. پرسش هایی مثل اینکه حقیقت چیست؟ آیا انسان می‌تواند حقیقت را بشناسد؟ قانون طبیعی است یا قراردادی؟ عدالت چیست؟ آیا یک سخن می‌تواند هم درست و هم متقاعدکننده باشد؟ و با این پرسش‌ها، نسل تازه‌ای (سقراط (Socrates) و سوفسطاییان (Sophists) وارد صحنه شد.

بخش ۲: عصر سوفسطاییان و چرخش به سوی انسان

The Sophistic Movement: پس از چند نسل (تقریباً نیمه دوم سده پنجم پیش از میلاد) بحث درباره آرخه، ماده، حرکت و ساختار کیهان، در سده پنجم پیش از میلاد مرکز ثقل اندیشه یونانی به‌تدریج تغییر کرد. مسئله دیگر فقط این نبود که «جهان از چه ساخته شده است؟» بلکه پرسش‌های تازه‌ای مطرح شدند:

• انسان چگونه می‌تواند در جامعه موفق شود؟

• آیا فضیلت آموختنی است؟

• قانون طبیعی است یا قراردادی؟

• آیا حقیقت برای همه یکسان است؟

• زبان تا چه اندازه واقعیت را بازنمایی می‌کند؟

• آیا می‌توان درباره هر موضوعی از دو سوی مخالف استدلال کرد؟

• چه چیزی یک استدلال را قانع‌کننده می‌کند؟

• آیا «عادلانه» بودن چیزی مستقل از قدرت سیاسی است؟

• و آیا باور به خدایان را می‌توان مانند هر پدیده انسانی دیگری توضیح داد؟

در مرکز این تحول گروهی از آموزگاران و متفکران قرار داشتند که بعدها به نام سوفسطاییان (Sophists) شناخته شدند.

سوفسطایی دقیقاً به چه معناست؟

واژه یونانی Sophistēs — σοφιστής از خانواده واژه‌های Sophia، یعنی «حکمت، مهارت و دانایی»، می‌آید. در دوره‌های قدیمی‌تر، این کلمه الزاماً معنای منفی نداشت و می‌توانست برای شاعر، خردمند، صاحب فن، آموزگار و متفکر به کار رود.

معنای امروزی آن «سفسطه‌گر» یا کسی که با استدلال فریبنده باطل را حق جلوه می‌دهد، تا اندازه زیادی حاصل میراث انتقادی افلاطون و سپس ارسطو است. در خود سده پنجم، مرز میان «فیلسوف»، «سوفسطایی»، «خطیب»، «آموزگار» و «دانشمند» بسیار سیال‌تر بود. حتی سقراط در کمدی ابرهای آریستوفانس در نگاه عموم تقریباً در همان محیط فکری سوفسطاییان قرار داده می‌شود.

از میان چهره‌های مشهور، پروتاگوراس در گفت‌وگوی افلاطونیِ پروتاگوراس حتی افتخار می‌کند که برخلاف پیشینیانی که فعالیت مشابه خود را پشت عناوینی مانند شاعری و موسیقی پنهان می‌کردند، آشکارا خود را Sophistēs نامیده است.

چرا سوفسطاییان در آتن چنین موفق شدند؟

برای فهم آنان باید ساختار سیاسی آتن را در نظر گرفت. در دموکراسی مستقیم آتن، بخش مهمی از موفقیت سیاسی و قضایی وابسته به توانایی سخن گفتن در برابر دیگر شهروندان بود. یک شهروند ممکن بود مجبور شود:

• در مجمع عمومی (Ekklesia) از پیشنهاد سیاسی خود دفاع کند؛

• در شورای شهر استدلال کند؛

• در دادگاهی با هیئت منصفه بزرگ شخصاً از خود دفاع کند؛

• از یک متحد سیاسی حمایت کند؛

• یا مخالفان را متقاعد کند.

وکیل حرفه‌ای به معنای امروزی وجود نداشت. بنابراین توانایی سخن گفتن، استدلال کردن، پاسخ سریع، شناخت زبان و تأثیر بر مخاطب می‌توانست به سرمایه‌ای سیاسی تبدیل شود. همین وضعیت بازار جدیدی برای آموزش عالی ایجاد کرد.

بسیاری از سوفسطاییان از شهرهای دیگر به آتن می‌آمدند، در خانه اشراف و ثروتمندان اقامت می‌کردند، سخنرانی‌های نمایشی ارائه می‌دادند و در ازای دریافت دستمزد به جوانان آموزش می‌دادند. پژوهش‌های جدید تأکید می‌کنند که ظهور آنان هم محصول دموکراسی بود و هم ادامهٔ فرهنگ رقابت‌جویانهٔ اشرافی؛ خانواده‌های مرفه می‌خواستند فرزندانشان در رقابت بر سر اعتبار، قدرت و منصب بر دیگران برتری پیدا کنند.

آیا سوفسطاییان یک «مکتب» بودند؟

خیر؛ و این یکی از مهم‌ترین اصلاحاتی است که باید در روایت سنتی انجام داد. سوفسطاییان استاد مشترکی نداشتند، مؤسسه واحدی تشکیل نداده بودند، دستگاه فلسفی مشترکی نداشتند، درباره دین توافق نداشتند، درباره قانون و طبیعت توافق نداشتند و حتی درباره مفهوم فضیلت نیز موضع یکسانی نداشتند.

• پروتاگوراس: درباره امکان آموزش فضیلت سیاسی سخن می‌گفت.

• گرگیاس: بیشتر مدعی آموزش قدرت خطابه بود و حتی طبق منون افلاطون، ادعای آموزش فضیلت را مسخره می‌کرد.

• هیپیاس: دانشنامه‌ای متحرک بود.

• پرودیکوس: به زبان، اخلاق و منشأ دین علاقه داشت.

• آنتیفون: تعارض قانون و طبیعت را تحلیل کرد.

• تراسیماخوس: در سنت افلاطونی با رابطه عدالت و قدرت مشهور شد.

بنابراین بهتر است از «جنبش یا محیط فکری سوفسطایی» سخن بگوییم، نه از یک مکتب منسجم مانند رواقی‌گری. پژوهش جدید Cambridge نیز تأکید می‌کند که حتی معیارهای معمولی مانند «دریافت پول» یا «نسبی‌گرایی» نمی‌توانند همه کسانی را که سوفسطایی نامیده می‌شوند به‌طور دقیق در یک گروه قرار دهند.

موضوعات مشترک عصر سوفسطایی

با تمام اختلاف‌ها، چند مسئله بارها در فضای فکری آنان تکرار می‌شود:

۱. قدرت زبان و استدلال (Logos): زبان فقط وسیله انتقال اندیشه نیست؛ خودش می‌تواند بر باور، احساس، تصمیم و سیاست اثر بگذارد.

۲. آموزش Arete: آیا فضیلت یا برتری انسانی (Arete) اکتسابی است یا انسان باید با آن متولد شود؟

۳. Nomos در برابر Physis: آیا قواعد اخلاقی و اجتماعی طبیعی و جهان‌شمول‌اند یا محصول قرارداد، سنت و تصمیم انسان‌ها؟

۴. مسئله حقیقت: آیا یک حقیقت مستقل از ادراک و فرهنگ وجود دارد؟

۵. انسان به عنوان موضوع تحقیق: قانون، دین، زبان و سیاست را می‌توان به جای نسبت دادن مستقیم به خدایان، به عنوان پدیده‌هایی انسانی بررسی کرد.

۶. استدلال از دو سوی مسئله: تمرین در ساختن دلایل مخالف، یکی از ویژگی‌های مهم فرهنگ سوفسطایی بود. پژوهش جدید Cambridge این Technē Logōn یا «فن استدلال‌ها» را یکی از پیش‌زمینه‌های مهم پیدایش منطق، دیالکتیک و نظریه خطابه بعدی می‌داند.

۲.۱. پروتاگوراس (Protagoras)

پروتاگوراس آبدری (تقریباً ۴۹۰ تا ۴۲۰ پیش از میلاد) احتمالاً مشهورترین سوفسطایی سده پنجم بود. او از آبدرا در تراکیه می‌آمد؛ همان شهری که دموکریتوس نیز از آن برخاست. روایات متأخر گاهی دموکریتوس را استاد پروتاگوراس معرفی کرده‌اند، اما این روایت با مشکل زمانی روبه‌روست، زیرا احتمالاً پروتاگوراس حدود سی سال از دموکریتوس بزرگ‌تر بود.

او با آتن و محافل پریکلس ارتباط داشت و بنا بر یک روایت باستانی در تدوین قوانین مستعمره توریی (Thurii) در جنوب ایتالیا نیز نقش داشت.

مشهورترین قطعه باقی‌مانده از پروتاگوراس می‌گوید انسان مقیاس همه چیز است. این جمله آغاز رساله‌ای به نام حقیقت (Alētheia) بوده است. اما معنایش بسیار بحث‌برانگیز است. افلاطون در تئتتوس آن را تقریباً چنین تفسیر می‌کند که هر چیز همان‌گونه که برای من پدیدار می‌شود، برای من است؛ و همان‌گونه که برای تو پدیدار می‌شود، برای تو است.

مثال باد سرد: فرض کنید باد می‌وزد. من می‌گویم هوا سرد است. شما می‌گویید نه، برای من هوا گرم و مطبوع است. در تفسیر پروتاگوراسی افلاطون لازم نیست یکی از ما الزاماً اشتباه کند، چرا که باد برای من سرد است و برای شما سرد نیست. بنابراین در برخی داوری‌ها نمی‌توان «فاعل ادراک» را از حقیقتِ آنچه تجربه می‌شود کاملاً جدا کرد.

آیا پروتاگوراس می‌گفت «هرکس هرچه بگوید درست است»؟ این خلاصه بیش از حد ساده است. اگر نظریه انسان‌مقیاسی را به تمام باورها گسترش دهیم، مشکل عجیبی ایجاد می‌شود. شخصی می‌گوید نظریه پروتاگوراس غلط است. اگر هر باور برای صاحب آن حقیقت داشته باشد، پروتاگوراس باید بپذیرد که برای این شخص نظریه خود پروتاگوراس واقعاً غلط است!

افلاطون از همین مسئله برای حمله به نسبی‌گرایی او استفاده می‌کند. اما شواهد تاریخی مبهم‌ترند. حتی در تئتتوس، پروتاگوراسِ بازسازی‌شده می‌تواند بگوید گرچه یک تجربه الزاماً «حقیقی‌تر» از تجربه دیگر نیست، ممکن است یکی بهتر، سودمندتر یا سالم‌تر باشد. مثلاً برای بیمار، مزه غذایی تلخ است. پزشک نمی‌تواند بگوید تو واقعاً تلخی را حس نمی‌کنی. اما می‌تواند وضعیت بدن بیمار را تغییر دهد تا همان غذا بعداً برایش متفاوت احساس شود.

بنابراین آموزش و تخصص هنوز معنا دارند. پژوهش SEP تأکید می‌کند که پروتاگوراس تنها سوفسطایی است که منابع باستانی صریحاً دیدگاه نسبی‌گرایانه به او نسبت می‌دهند، و حتی درباره حدود نسبی‌گرایی او اختلاف وجود دارد.

هر مسئله دو طرف دارد (دو Logos مخالف): اصل مشهور دیگری به پروتاگوراس نسبت داده شده است که می گوید درباره هر موضوعی دو Logos مخالف وجود دارد. هدف تمرین سوفسطایی فقط حفظ یک پاسخ نبود؛ دانشجو باید بتواند موضع خودش را بسازد، استدلال مخالف را بفهمد، ضعف هر دو طرف را پیدا کند و از موضع خود در مقابل حمله دفاع کند. این روش برای محیط دادگاه و سیاست بسیار مفید بود.

یکی از بدنام‌ترین جملات منسوب به پروتاگوراس این است که می‌توانیم استدلال ضعیف‌تر را قوی‌تر کنیم. بعدها این جمله به این معنا تعبیر شد که سوفسطایی قادر است باطل را حق جلوه دهد. اما تفسیر لزوماً چنین نیست.

مثال دادگاه: فرض کنید پنج شاهد می‌گویند مردی را هنگام سرقت دیده‌اند. در ابتدا پرونده دادستان بسیار قوی‌تر است. سپس وکیل دفاع ثابت می‌کند متهم یک برادر دوقلوی همسان دارد که همان شب در محل حضور داشته، سابقه سرقت دارد و ممکن است شاهدان او را اشتباه گرفته باشند.

اکنون «استدلال ضعیف‌تر» دفاع قوی شده است؛ بدون اینکه لزوماً دروغ یا مغالطه‌ای رخ داده باشد. بنابراین توانایی قوی‌کردن یک پرونده ضعیف می‌تواند صرفاً به معنای کشف دلایل و احتمالاتی باشد که در ابتدا دیده نمی‌شدند. همین تفسیر در پژوهش جدید به عنوان گزینه‌ای جدی مطرح است.

آیا فضیلت سیاسی قابل آموزش است؟ این مسئله قلب گفت‌وگوی پروتاگوراس افلاطون است. پروتاگوراس ادعا می‌کند چیزی که آموزش می‌دهد خوب اندیشیدن و خوب تصمیم گرفتن (Euboulia) است. Euboulia به معنای اداره درست امور شخصی، اداره خانه و توانایی عمل و سخن گفتن مؤثر در امور شهر. به عبارت دیگر چگونه شهروندی توانا باشیم؟

اسطوره پرومتئوس و اپیمتئوس: پروتاگوراس برای اثبات اینکه فضیلت سیاسی همگانی و آموختنی است، در گفت‌وگوی افلاطونی داستانی بسیار مهم تعریف می‌کند. در آغاز، خدایان مأموریت توزیع توانایی‌ها را به اپیمتئوس می‌سپارند. او به حیوانات مختلف می‌دهد سرعت، پرواز، پوست ضخیم، شاخ، قدرت و توانایی استتار می‌دهد.

اما وقتی به انسان می‌رسد، چیزی باقی نمانده است. انسان برهنه، بدون چنگال، بدون دندان قدرتمند و بدون پوشش طبیعی باقی می‌ماند. پرومتئوس برای جبران اشتباه برادرش، آتش و فنون را برای انسان می‌دزدد. انسان اکنون می‌تواند ابزار بسازد،خانه بسازد، غذا بپزد و صنعت ایجاد کند. اما هنوز مشکل باقی است. انسان‌ها وقتی در شهرها جمع می‌شوند به یکدیگر ظلم می‌کنند و جامعه از هم می‌پاشد. در نتیجه زئوس به هرمس دستور می‌دهد دو توانایی را میان همه انسان‌ها توزیع کند:

• ملاحظه اخلاقی (نوعی از شرم) (Aidōs)

• عدالت (Dikē)

چرا میان همه؟ چون اگر فقط چند متخصص عدالت داشته باشند، مانند چند پزشک در یک شهر، جامعه سیاسی نمی‌تواند دوام بیاورد. این اسطوره در واقع نظریه‌ای درباره منشأ تمدن است که به اینگونه بیان می شود که تکنولوژی برای ساختن زندگی کافی نیست؛ انسان به قواعد همکاری و عدالت نیز نیاز دارد.

یک دفاع اولیه از مشارکت دموکراتیک: این داستان همچنین پاسخ به پرسشی سیاسی است که چرا در مسئله پزشکی فقط پزشک نظر می‌دهد، اما در مجمع شهر درباره سیاست تقریباً همه شهروندان اجازه سخن گفتن دارند؟ پاسخ پروتاگوراس این هست که چون مهارت‌های تخصصی نابرابر توزیع شده‌اند، اما حداقلی از توانایی سیاسی باید میان همه اعضای جامعه مشترک باشد. به همین دلیل اندیشه پروتاگوراس گاه یکی از نخستین دفاع‌های نظری از مشارکت سیاسی گسترده شهروندان دانسته می‌شود.

قانون و مجازات؛ مجازات برای انتقام نیست؟ استدلال مهم دیگری که افلاطون به پروتاگوراس نسبت می‌دهد درباره مجازات است. اگر کسی تصور کند شخصیت انسان قابل تغییر نیست، مجازات فقط انتقام از گذشته خواهد بود. اما انسان عاقل مجازات می‌کند تا مجرم اصلاح شود، دیگران عبرت بگیرند و رفتار آینده تغییر کند.

پس خودِ وجود نظام تربیت و مجازات نشان می‌دهد جامعه فرض می‌کند. فضیلت و رفتار تا اندازه‌ای آموختنی و قابل اصلاح‌اند. این یکی از جالب‌ترین وجوه اندیشه پروتاگوراسی است: اخلاق نه فقط مجموعه دستورات، بلکه چیزی است که با تربیت اجتماعی ساخته و تقویت می‌شود.

پروتاگوراس و خدایان: قطعه مشهور دیگری از او می‌گوید که درباره خدایان نمی‌تواند بداند وجود دارند یا نه و چه ماهیتی دارند، زیرا موضوع مبهم و عمر انسان کوتاه است. این موضع را بهتر است ندانم‌گرایی (لاادری‌گری یا Agnosticism) بنامیم، نه الحاد. روایات متأخر می‌گویند به‌دلیل همین سخن، کتاب‌های او را در آتن سوزاندند، او را محاکمه کردند و در هنگام فرار در دریا غرق شد؛ اما پژوهش معاصر این داستان‌ها را بسیار مشکوک و احتمالا افسانه‌ای می‌داند. بنابراین در این مقاله بهتر است بنویسیم که سنت متأخر از محاکمه و تبعید او سخن می‌گوید، اما تاریخی بودن این روایت قطعی نیست.

پروتاگوراس و زبان: پروتاگوراس فقط فیلسوف سیاسی نبود. منابع باستانی علاقه او به ساختار زبان را نیز گزارش می‌کنند. از جمله به او نسبت داده شده تمایز جنس‌های اسمی، طبقه‌بندی صورت‌های گفتار، بحث درباره کاربرد درست کلمات و تحلیل شعر و زبان هومر. این مطالعات از نخستین نشانه‌های تبدیل خودِ زبان به موضوع پژوهش نظری در یونان هستند.

چرا پروتاگوراس مهم است؟ او چند مسئله را به مرکز فلسفه منتقل کرد.

• واقعیت و تجربه انسان

• حقیقت و دیدگاه

• آموزش و فضیلت

• قانون و قرارداد و جامعه

• استدلال و قدرت اقناع

و به همین دلیل پلی میان فلسفه طبیعی پیشاسقراطی و فلسفه انسانی سقراط و افلاطون است.

۲.۲. گرگیاس (Gorgias)

گرگیاس لئونتینی (تقریباً ۴۸۵ تا ۳۸۰ ق.م.) اهل سیسیل بود و بیش از هر چیز به عنوان استاد خطابه و بلاغت (Rhetoric) شهرت یافت. در سال ۴۲۷ ق.م. به عنوان نماینده شهر لئونتینی به آتن آمد تا آتنیان را برای حمایت از شهرش در برابر سیراکوز متقاعد کند. شهرت سبک سخنوری او چنان افزایش یافت که بعدها در شهرهای مختلف یونانی به تدریس و اجرای سخنرانی‌های نمایشی پرداخت.

خطابه (هنر ساختن اقناع) چیست؟ در گفت‌وگوی گرگیاس افلاطون، گرگیاس قدرت فن خود را تقریبا چنین معرفی می‌کند. سخنور می‌تواند در دادگاه، شورای شهر و مجامع عمومی مردم را متقاعد کند. نکته مهم آن است که اقناع الزاماً مساوی معرفت نیست.

فرض کنید پزشک و خطیب درباره ساخت بیمارستان با جمعیتی که پزشکی نمی‌دانند سخن می‌گویند. پزشک دانش تخصصی بیشتری دارد. اما اگر خطیب بهتر سخن بگوید ممکن است جمعیت خطیب را باور کند، نه پزشک را. اینجا یکی از بزرگ‌ترین مشکلات فلسفه سیاسی متولد می‌شود. اینکه اگر کسی بتواند بدون داشتن دانش تخصصی، مردم را متقاعد کند، قدرت سیاسی در اختیار «صاحب حقیقت» است یا «صاحب زبان»؟

افلاطون این مسئله را به یکی از محورهای نقد خطابه تبدیل کرد. خود منابع سوفسطایی نیز نشان می‌دهند که برای گرگیاس، Persuasion — اقناع هسته اصلی مهارت خطابی بود.

زبان مانند دارو: در ستایش هلن (Encomium of Helen)، گرگیاس قدرت Logos را با قدرت یک دارو مقایسه می‌کند. او می گوید داروهای مختلف بر بدن تأثیر متفاوت دارند، یکی بیماری را درمان می‌کند، دیگری درد را کم می‌کند و دیگری ممکن است حتی آسیب بزند.

سخن نیز چنین است، می‌تواند ترس ایجاد کند، شجاعت بدهد، غم را از بین ببرد، میل ایجاد کند و باور انسان را تغییر دهد. پس زبان فقط آینهٔ واقعیت نیست؛ می‌تواند روی روان انسان عمل کند. این نگاه یکی از دلایلی است که پژوهش جدید از «چرخش به زبان» در عصر سوفسطایی سخن می‌گوید.

دفاع از هلن؛ آیا قربانی اقناع مسئول است؟ هلن تروا در سنت اسطوره‌ای یکی از مقصران جنگ تروا تلقی می‌شد. گرگیاس در یک تمرین شگفت‌انگیز خطابی می‌کوشد او را تبرئه کند. او چند احتمال زیر را مطرح می‌کند:

• تقدیر یا اراده خدایان عامل ماجرا بوده

• هلن با زور ربوده شده

• سخن و اقناع بر او غلبه کرده

• نیروی عشق او را تحت تأثیر قرار داده است.

در هر حالت، مسئولیت اخلاقی هلن کمتر می‌شود. مهم‌ترین حالت برای گرگیاس قدرت Logos است. اگر کلام بتواند روان را چنان تغییر دهد که دارو بدن را تغییر می‌دهد، تا چه اندازه می‌توان انسانی را که قربانی اقناع بسیار قدرتمند شده مسئول دانست؟ پشت یک نمایش خطابی، این مسئله فلسفی قرار گرفته است که مرز میان اقناع و اجبار کجاست؟

سه ادعای مشهور درباره آنچه نیست: اثر عجیب دیگری به گرگیاس نسبت داده شده است درباره نیستی یا طبیعت (On Non-Being or On Nature) که از طریق خلاصه‌های نویسندگان بعدی می‌شناسیم. سه مرحله مشهور آن چنین‌اند:

۱. هیچ چیز وجود ندارد.

۲. اگر چیزی وجود داشته باشد، نمی‌توان آن را شناخت.

۳. اگر شناخته شود، نمی‌توان آن شناخت را به دیگری منتقل کرد.

در نگاه نخست، این شبیه کامل‌ترین شکل نیهیلیسم فلسفی است اما باید احتیاط کرد. پژوهشگران هنوز اختلاف دارند که این اثر:

• یک نظریه جدی بوده

• تمرینی در نقد پارمنیدس بوده

• یا حتی نوعی پارودی و نمایش قدرت استدلال

دانشنامه فلسفه استنفورد (Stanford Encyclopedia of Philosophy) تأکید می‌کند که قصد نهایی متن قطعی نیست، ولی بدون تردید پرسش‌های واقعی و مهمی درباره نسبت واقعیت، اندیشه و زبان مطرح می‌کند.

• مرحله اول؛ آیا «هستی» را می‌توان اثبات کرد؟

  گرگیاس از تکنیک‌های استدلالی الئایی استفاده می‌کند تا نتیجه‌هایی برخلاف پارمنیدس بگیرد. به‌جای اینکه بگوید فقط هستی وجود دارد، استدلال را چنان می‌چرخاند که خود مفهوم وجود دچار مشکل شود. در واقع اهمیت تاریخی کار شاید بیشتر از نتیجه در روش باشد، یعنیمی‌توان ابزار منطقی یک نظریه را علیه خودش به کار برد.

• مرحله دوم؛ فکر کردن مساوی وجود داشتن نیست

  من می‌توانم به اسب بالدار، شهری در آسمان و موجودی خیالی فکر کنم. اما صرف اینکه چیزی را می‌اندیشم، ثابت نمی‌کند آن چیز در خارج وجود دارد. پس میان موضوع ذهن و موضوع واقعیت فاصله‌ای وجود دارد.

• مرحله سوم؛ آیا زبان می‌تواند تجربه را منتقل کند؟

  فرض کنید من رنگ قرمز را می‌بینم. وقتی به شما می‌گویم قرمز من خودِ تجربه بصری را وارد ذهن شما نمی‌کنم. یک کلمه منتقل می‌کنم. بنابراین این تفکیک بعدها یکی از مسائل بزرگ فلسفه زبان و معرفت شد.

شیء ≠ تجربه ذهنی از شیء ≠ واژه‌ای که درباره آن به کار می‌بریم

آیا گرگیاس فضیلت آموزش می‌داد؟ برخلاف پروتاگوراس، شواهد ما نشان نمی‌دهند گرگیاس با همان صراحت ادعا کرده باشد که Arete را آموزش می‌دهد. در منون افلاطون، حتی گفته می‌شود گرگیاس کسانی را که مدعی آموزش فضیلت‌اند مسخره می‌کند و خودش وعده می‌دهد شاگردانش را سخنورانی ماهری می‌کند.

اما هنگامی که سقراط او را تحت فشار قرار می‌دهد، گرگیاس می‌پذیرد اگر شاگرد عدالت را نداند باید آن را نیز بیاموزد. همین تنش بخشی از مسئله افلاطونی است که آیا می‌توان «فن اقناع» را از اخلاق استفاده از آن جدا کرد؟

اهمیت گرگیاس: طرح این مسئله‌ که قدرت کلام از حقیقتش مستقل است توس گرگیاس هنوز زنده است. یک سخن ممکن است نادرست اما قانع‌کننده، درست اما ضعیف، اخلاقی اما بی‌اثر یا خطرناک اما بسیار جذاب باشد.

از تبلیغات سیاسی تا شبکه‌های اجتماعی، مسئله گرگیاس همچنان قابل تشخیص است. این که چه کسی بر انسان حکومت می‌کند؛ واقعیت یا روایت قانع‌کننده‌تر؟

۲.۳. پرودیکوس (Prodicus of Ceos)

پرودیکوس اهل جزیره کئوس (Ceos) بود و در منابع افلاطونی اغلب با ترکیبی از شوخی و احترام به عنوان استاد دقت زبانی تصویر می‌شود.

تفاوت میان کلمات شبیه: پرودیکوس به تمایز میان واژگانی علاقه داشت که مردم عادی تقریباً مترادف تلقی می‌کردند. برای مثال تفاوت میان مفاهیمی مانند خواستن و میل داشتن، لذت بردن و خوشحال بودن، بحث کردن و نزاع کردن، احترام و ستایش برای او انتخاب واژه دقیق صرفاً بازی ادبی نبود.

اگر نتوانیم مفاهیم را از یکدیگر جدا کنیم، ممکن است استدلال خودمان نیز مبهم شود. این اندیشه یکی از نخستین تلاش‌ها برای چیزی شبیه تحلیل مفهومی و معناشناسی در فلسفه غرب است. افلاطون حتی شوخی می‌کند که سقراط فقط توانسته در «درس یک‌دراخمی» پرودیکوس شرکت کند و پول دوره کامل پنجاه‌دراخمی را نداشته است. این شوخی در عین حال نشان می‌دهد آموزش زبانی سوفسطاییان می‌توانست برنامه‌ای حرفه‌ای و پولی باشد.

منشأ طبیعی دین: نظریه مهم دیگری به پرودیکوس نسبت داده شده است. انسان‌های اولیه چیزهایی را که برای زندگی بسیار سودمند بودند، به مقام خدایی رساندند. به عنوان مثال خورشید، رودها، آب، غلات و شراب.

در این چارچوب می‌توان فهمید چرا دِمتر (غله) و دیونیسوس (شراب) نامیده می‌شوند. در نسخه دیگری از نظریه، انسان‌های اولیه کسانی را که فنون سودمند را اختراع کرده بودند نیز الهی کردند. این یکی از نخستین تلاش‌های شناخته‌شده برای توضیح منشأ باور دینی از طریق نیازهای انسانی و تاریخ تمدن است. منابع باستانی به همین دلیل پرودیکوس را گاه ملحد خواندند، اما پژوهشگران درباره اینکه او تمام امر الهی را انکار می‌کرد یا فقط دین انسان‌وار سنتی را بازتفسیر می‌کرد اختلاف دارند.

هراکلس بر سر دو راهی: معروف‌ترین داستان اخلاقی پرودیکوس از طریق گزنفون به ما رسیده است. هراکلس جوان در آستانه بزرگسالی است و نمی‌داند کدام شیوه زندگی را انتخاب کند. در برابر او دو زن ظاهر می‌شوند.

رذیلت: به او وعده می‌دهد زندگی آسان، لذت فوری، خوراک و آسایش، دوری از سختی و بهره‌بردن از کار دیگران. منطق او تقریبا چنین است که چرا زحمت بکشی وقتی می‌توانی لذت ببری؟

فضیلت: در مقابل می‌گوید هیچ چیز ارزشمند بدون کوشش به دست نمی‌آید. اگر می‌خواهی دوستانت دوستت داشته باشند، شهر به تو احترام بگذارد، بدن نیرومند داشته باشی، نامت پس از مرگ باقی بماند، باید کار، تمرین و خودمهاری را بپذیری. هراکلس راه فضیلت را انتخاب می‌کند. گزنفون صریحاً می‌گوید این داستان بازگویی او از سخن پرودیکوس است، نه متن لفظ‌به‌لفظ اصلی.

نکته جالب داستان: هر دو زن درباره لذت حرف می‌زنند. اختلافشان این نیست که در فضیلت درد و در رذیلت لذت داریم. بلکه منشا رذیلت، لذت فوری و بی‌زحمت و منشا فضیلت، لذت عمیق‌تر و پایدار پس از تلاش است. به این ترتیب داستان پرسشی ماندگار را پیش می‌کشد. این که برای زندگی خوب باید لذت لحظه‌ای را انتخاب کرد یا شکوفایی بلندمدت را؟

۲.۴. هیپیاس الیسی (Hippias of Elis)

اگر پرودیکوس متخصص کلمه بود، هیپیاس تقریباً می‌خواست در همه چیز متخصص باشد. او نمونه کلاسیک یک دانشمند چندرشته‌ای (Polymath) بود.

سوفسطایی به عنوان دانشنامه زنده: منابع باستانی او را فعال در حوزه‌هایی چون حساب، هندسه، نجوم، موسیقی، شعر، زبان، تاریخ، تبارشناسی و صنایع دستی معرفی می‌کنند. در هیپیاس کوچک، او ادعا می‌کند در المپیا با لباس، کمربند، کفش، انگشتر و وسایلی ظاهر شده که تقریباً همه را خودش ساخته است.

این رفتار فقط نمایش خودنمایانه نبود؛ نوعی ایده از خودبسندگی (Autarkeia) را نیز نشان می‌داد. انسان برتر کسی است که برای نیازهایش کمتر به دیگران وابسته باشد. او همچنین به حافظه قدرتمند و تکنیک‌های یادسپاری شهرت داشت و گفته می‌شد می‌تواند فهرست بلندی از نام‌ها را پس از یک بار شنیدن تکرار کند.

هیپیاس و ریاضیات: منحنی هندسی‌ای موسوم به Quadratrix در سنت ریاضی با هیپیاس مرتبط شده است. از این منحنی برای مسائل دشواری مانند تثلیث زاویه و بعدها تربیع دایره استفاده می‌شد. اما بهتر است بنویسیم اختراع یا استفاده اولیه از Quadratrix در سنت باستان به هیپیاس نسبت داده شده است نه اینکه آن را بدون قید یک واقعیت کاملاً قطعی بدانیم.

Physis و Nomos: در پروتاگوراس افلاطون، هیپیاس خطاب به متفکرانی که از شهرهای مختلف آمده‌اند می‌گوید ما به طبیعت خویشاوندیم، نه به قرارداد. چرا؟ زیرا قوانین سیاسی آن‌ها را آتنی، الیسی و اسپارتی می‌نامند و از یکدیگر جدا می‌کنند. اما از دید طبیعت، آنان همگی انسان‌های هم‌سنخ و اعضای یک جمع فکری‌اند. این نمونه مهمی از تقابل Physis و Nomos است.

• Physis: طبیعت و آنچه مستقل از قرارداد اجتماعی است.

• Nomos: قانون، رسم و قرارداد انسانی.

اما نباید از این قطعه فوراً نتیجه بگیریم هیپیاس نظریه مدرن برابری مطلق همه انسان‌ها را مطرح کرده بود.

دانشنامه فلسفه استنفورد موضع او را بیشتر نوعی جهان‌وطنی نخبه‌گرایانه می‌داند، روشنفکران حاضر با وجود تعلق به دولت‌شهرهای رقیب، به طبیعت خویشاوندند.

تناقض جالب هیپیاس: در برخی گزارش‌ها همان هیپیاسی که قانون قراردادی را در برابر طبیعت قرار می‌دهد، از قوانین نانوشته و الهی نیز دفاع می‌کند. این نکته دوباره نشان می‌دهد تقابل Physis/Nomos یک نظریه واحد سوفسطایی نبود بلکه افراد مختلف از آن برای نتیجه‌های کاملاً متفاوت استفاده می‌کردند.

۲.۵. آنتیفون (Antiphon)

آنتیفون یکی از پیچیده‌ترین موارد تاریخ سوفسطاییان است. مشکل نخست این است که نمی‌دانیم آنتیفونِ سوفسطایی و آنتیفونِ خطیب و سیاستمدار آتنی یک نفر بوده‌اند یا دو نفر. پژوهشگران هنوز درباره این «مسئله آنتیفون» اختلاف دارند. به همین دلیل بهتر است از نسبت دادن زندگی سیاسی آنتیفون خطیب به نویسنده درباره حقیقت با قطعیت خودداری کنیم.

قانون در برابر طبیعت: قطعات مهمی از اثر او درباره حقیقت (On Truth) روی پاپیروس باقی مانده‌اند. در آن‌ها تقابل میان قانون/قرارداد (Nomos) و طبیعت (Physis) با وضوح بسیار زیادی دیده می‌شود. آنتیفون می‌گوید قوانین جوامع بر اساس توافق انسان‌ها به وجود آمده‌اند. اما قوانین طبیعت ضروری و مستقل از توافق ما هستند.

مثال نقض قانون در خلوت: فرض کنید جامعه قانونی دارد که انجام کار X را ممنوع کرده است. اگر فرد آن قانون را مخفیانه، بدون شاهد، بدون آنکه کشف شود نقض کند، مجازات قانونی‌ای رخ نمی‌دهد. اما قانون طبیعت چنین نیست. اگر فرد سم بخورد بدن او نمی‌گوید چون هیچ پلیسی تو را ندیده، مسموم نمی‌شوی. پیامد طبیعی مستقل از شاهد، دادگاه، قرارداد رخ می‌دهد.

در قطعات آنتیفون همین تفاوت وسیله‌ای برای نشان دادن قدرت نامساوی Nomos و Physis است. اما بهتر است از این متن نتیجه نگیریم آنتیفون صرفاً توصیه می‌کند جلوی مردم قانون‌مدار باش و در خلوت هر کاری خواستی بکن. این یکی از تفاسیر ممکن است، ولی پژوهشگران درباره هدف هنجاری نهایی قطعات اختلاف دارند. متن دست‌کم نشان می‌دهد که قوانین انسانی می‌توانند منافع طبیعی فرد را محدود کنند.

مشکل عدالت قانونی: آنتیفون مثال جالب دیگری مطرح می‌کند. فرض کنیم فرد A شاهد است که B مرتکب قتل شده است. A در دادگاه حقیقت را می‌گوید. از دید قانون A عادلانه رفتار کرده است. اما شهادت او به B آسیب می‌زند، در حالی که B پیش‌تر به A آسیبی نزده بود. اگر قاعده دیگری بگوید آسیب‌زدن به کسی که به تو آسیب نزده ناعادلانه است، پس عمل A هم‌زمان عادلانه و ظاهراً ناعادلانه می‌شود. این نوع استدلال نشان می‌دهد چرا سوفسطاییان تا این اندازه به تنش میان قواعد و پیامدهای واقعی علاقه داشتند.

طبیعت مشترک انسان‌ها: در قطعات دیگری منسوب به آنتیفون، تفاوت میان یونانی و بربر نیز مورد پرسش قرار می‌گیرد. انسان‌ها فارغ از دسته‌بندی قومی با دهان و بینی نفس می‌کشند، غذا می‌خورند و نیازهای جسمانی مشابه دارند. این استدلال را می‌توان نمونه‌ای اولیه از نقد مرزهای قراردادی هویت دانست. در اینجا Physis می‌تواند علیه تمایزهایی که Nomos ساخته است به کار رود.

۲.۶. تراسیماخوس (Thrasymachus)

تراسیماخوس اهل کالسدون بود و در سده پنجم به عنوان خطیب و آموزگار سخنوری فعالیت داشت. شهرت فلسفی امروز او تقریباً به طور کامل مدیون حضورش در دفتر اول جمهوری افلاطون است. بنابراین باید میان تراسیماخوس تاریخی و شخصیت تراسیماخوس در نمایش فلسفی افلاطون تمایز بگذاریم. نمی‌توان مطمئن بود تمام نظریاتی که شخصیت افلاطونی بیان می‌کند دقیقاً عقاید شخص تاریخی بوده‌اند.

عدالت منفعتِ قوی‌ترهاست: در جمهوری تراسیماخوس می‌گوید عدالت چیزی جز منفعت قوی‌تر نیست. منظور از «قوی‌تر» را با ساختار حکومت توضیح می‌دهد.

• در دموکراسی: مردم حاکمند و قوانینی متناسب با منفعت خود وضع می‌کنند.

• در الیگارشی:‌ ثروتمندان حاکمند و قوانین را در راستای منفعت طبقه ثروتمند می‌سازند.

• در استبداد: حاکم مستبد قوانین را برای خودش می‌سازد.

سپس هر حکومت اعلام می‌کند اطاعت از این قوانین برابر است با عدالت. پس آنچه عادلانه نامیده می‌شود می‌تواند در عمل وسیله‌ای برای حفظ منافع قدرت مسلط باشد. این اندیشه شباهتی دور به چیزی دارد که امروز ممکن است «نقد ایدئولوژی» یا تحلیل رابطه قانون و قدرت بنامیم؛ البته نباید مفاهیم مدرن را مستقیماً بر او تحمیل کرد.

آیا حاکمان ممکن است اشتباه کنند؟ سقراط فوراً مشکلی پیدا می‌کند. اگر عدالت یعنی انجام کاری که به نفع حاکم است، چه می‌شود اگر حاکم قانونی وضع کند که اشتباه و برخلاف منفعت خودش باشد؟ در آن صورت شهروند عادل با اطاعت از قانون به ضرر قوی‌تر عمل می‌کند. تراسیماخوس پاسخ می‌دهد حاکم به معنای دقیق در مقام حاکم خطا نمی‌کند؛ همان‌طور که پزشک در مقام پزشک وقتی واقعاً مطابق فن پزشکی عمل می‌کند دچار خطای پزشکی نمی‌شود.

مثال پزشک (پاسخ دوم سقراط): سقراط همین مفهوم فن تخصصی (Technē) را علیه او به کار می‌گیرد.

• پزشکی برای منفعت چه کسی است؟ بیمار.

• ناوبری برای منفعت چه کسی است؟ مسافران کشتی.

پس اگر حکومت نیز یک فن باشد، کار حاکم حقیقی باید تأمین خیر کسانی باشد که بر آنان حکومت می‌کند، نه صرفاً منفعت خودش. این یکی از نخستین شکل‌های بحث فلسفی درباره ماهیت قدرت مشروع است.

عدالت خیر دیگری است: تراسیماخوس فقط یک تعریف ارائه نمی‌کند. بعداً می‌گوید عدالت در عمل خیر شخص دیگر است. فرد عادل مالیات می‌دهد، قرارداد را رعایت می‌کند و از منافع نامشروع چشم می‌پوشد، در حالی که فرد کاملاً بی‌عدالت—به‌ویژه مستبد موفق—می‌تواند منافع عظیمی برای خودش تصاحب کند. به همین دلیل تفسیر تراسیماخوس از یک شعار ساده پیچیده‌تر است. پژوهش دانشنامه فلسفه استنفورد سه ادعای او را از هم متمایز می‌کند:

۱. عدالت منفعت قوی‌تر است.

۲. عدالت منفعت حاکم است.

۳. عدالت خیر دیگری است.

و سازگار کردن کامل این سه ادعا کار ساده‌ای نیست.

آیا تراسیماخوس «حق طبیعی قوی‌تر» را می‌گوید؟ این نکته را باید از متن اولیه جدا کنیم. نظریه صریح طبیعت حکم می‌کند قوی‌تر باید بیشتر داشته باشد، بیشتر متعلق به کالیکلس در گرگیاس است. تراسیماخوس مستبد را تحسین می‌کند، اما همچنان اعمال او را طبق زبان عادی «ناعادلانه» می‌نامد. کالیکلس یک گام جلوتر می‌رود و می‌گوید چنین سلطه‌ای عدالت طبیعی است.

۲.۷. کریتیاس (Critias)

کریتیاس (حدود ۴۶۰ تا ۴۰۳ ق.م.) موردی مرزی است. او شاعر و نویسنده، روشنفکر، از معاشران سقراط و و سیاستمداری بسیار بحث‌برانگیز بود. گاهی در شمار سوفسطاییان قرار می‌گیرد، اما یک آموزگار سیار حرفه‌ای مانند پروتاگوراس یا گرگیاس نبود. او از خانواده‌ای اشرافی بود که افلاطون نیز به آن تعلق داشت؛ دقیق‌تر از تعبیر عموی افلاطون این است که بگوییم از خویشاوندان نزدیک خاندان مادری افلاطون، احتمالاً پسرخاله او بود.

کریتیاس و سی جبار: پس از شکست آتن از اسپارت در جنگ پلوپونزی، در سال ۴۰۴ ق.م. رژیمی الیگارشیک به نام سی تن (The Thirty) بر آتن مسلط شد. کریتیاس یکی از رهبران تندرو آن بود. حکومت آنان مخالفان را سرکوب کرد، اموال برخی ثروتمندان و بیگانگان را مصادره کرد و تعداد زیادی را کشت یا مجبور به تبعید کرد. کریتیاس سرانجام در سال ۴۰۳ ق.م. در نبرد با نیروهای طرفدار بازگشت دموکراسی کشته شد. ارتباط سابق او با سقراط بعدها برای شهرت سقراط بسیار زیان‌آور شد.

آیا دین برای کنترل انسان اختراع شد؟ (قطعه سیزیف) قطعه‌ای مشهور از نمایشنامه‌ای موسوم به Sisyphus نظریه‌ای بسیار رادیکال بیان می‌کند. داستان تقریباً چنین است:

• مرحله اول: انسان‌های اولیه بدون قانون زندگی می‌کردند و خشونت گسترده بود.

• مرحله دوم: انسان‌ها قوانین ساختند تا مجرمان را مجازات کنند. اما قانون یک ضعف داشت که در آن فقط جرم آشکار را می‌توانست مجازات کند. اگر کسی در خلوت مرتکب جرم می‌شد، از مجازات فرار می‌کرد.

• مرحله سوم: فردی زیرک ایده‌ای ساخت که خدایان همه چیز را می‌بینند، حتی افکار و اعمال پنهانی را. بنابراین انسان حتی وقتی تنهاست از مجازات فراطبیعی می‌ترسد.

• نتیجه: باور دینی به ابزار کنترل رفتاری تبدیل می‌شود.

آیا این نظریه واقعاً متعلق به کریتیاس است؟ اینجا باید متن اولیه حتماً اصلاح شود. نسبت این قطعه به کریتیاس قطعی نیست. منبعی باستانی آن را به کریتیاس و منبع دیگری به اوریپید نسبت می‌دهد. پژوهش معاصر هنوز اختلاف دارد و حتی فرضیه‌ای جدی مطرح شده که متن در اصل ناشناس بوده و بعداً به یکی از این دو نسبت داده شده است. حتی اگر نویسنده کریتیاس باشد، باز هم سخن یک شخصیت نمایشی را نمی‌توان بدون استدلال مستقیماً عقیده شخصی نویسنده دانست. بنابراین به نظر می رسد در قطعه مشهور سیزیف—که در سنتی به کریتیاس نسبت داده شده اما انتساب آن مورد مناقشه است—نظریه‌ای درباره دین به عنوان ابزار مهار جرایم پنهان مطرح می‌شود.

۲.۸. دیگر چهره‌ها و متون مرتبط با محیط سوفسطایی

لیکوفرون (Lycophron)

اطلاعات ما درباره او بسیار اندک است. ارسطو نظریه‌ای را به او نسبت می‌دهد که طبق آن قانون مانند یک قرارداد یا ضامن حقوق متقابل شهروندان است و به‌خودی‌خود نمی‌تواند آنان را از نظر اخلاقی «خوب» کند. این تمایز مهم است چرا که قانون می‌تواند جلوی آسیب متقابل را بگیرد، اما آیا می‌تواند انسان بافضیلت بسازد؟ این مسئله بعدها یکی از محورهای فلسفه سیاسی ارسطو شد.

زنایادس (Xeniades)

درباره زنایادس کورنتی اطلاعات بسیار اندکی باقی مانده است. گزارش‌های متأخر او را با نوعی شکاکیت رادیکال پیوند می‌دهند؛ از جمله این اندیشه که ادراک و باور انسان معیار مطمئنی برای حقیقت نیست.

اوتیدموس و دیونیسودوروس

این دو برادر بیش از هر چیز از گفت‌وگوی Euthydemus افلاطون شناخته می‌شوند. تاریخی‌بودن جزئیات مربوط به آنان قطعی نیست. افلاطون آنان را استاد نوعی جدل موسوم به جدل برای پیروزی (Eristic) تصویر می‌کند. تکنیک آنان استفاده از ابهام واژه، تغییر معنای کلمه در میانه استدلال و سؤال‌های دام‌دار برای وادارکردن طرف مقابل به تناقض است. مثلا ساختار یک مغالطه می‌تواند چنین باشد:

۱. کسی که می‌آموزد، چیزی را که نمی‌داند یاد می‌گیرد.

۲. اما آنکه چیزی را نمی‌داند جاهل است.

۳. پس فقط جاهلان می‌آموزند.

۴. در جای دیگری با تغییر معنای «یادگیری» نتیجه معکوس گرفته می‌شود.

هدف افلاطون نشان دادن تفاوت میان بحثی که فقط می‌خواهد برنده شود و بحثی که می‌خواهد حقیقت را روشن کند است. با این حال پژوهش جدید نشان می‌دهد تکنیک‌های پرسش و پاسخ و رد استدلال که در محیط سوفسطایی رشد کردند، خود بخشی از زمینه تاریخی پیدایش دیالکتیک فلسفی بودند.

کالیکلس (Callicles)

کالیکلس یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های گرگیاس افلاطون است. اما نمی‌دانیم شخصیت تاریخی واقعی بوده یا ترکیبی از چند شخصیت یا ساخته ادبی افلاطون. بنابراین بهتر است او را «شخصیت مرتبط با مباحث سوفسطایی» بدانیم، نه یک سوفسطایی تاریخی قطعی.

حق طبیعی قوی‌تر: کالیکلس استدلال می‌کند قوانین اخلاقی معمول را ضعیفانِ بسیار ساخته‌اند. چرا؟ چون از افراد استثنایی و قدرتمند می‌ترسند. آنان مفاهیمی مانند برابری، خویشتنداری و سهم مساوی را ستایش می‌کنند تا انسان برتر را محدود کنند.

اما «طبیعت» چه نشان می‌دهد؟ در جهان حیوانات و سیاست بین‌الملل قوی‌تر بر ضعیف‌تر مسلط می‌شود. پس کالیکلس می‌گوید عدالت واقعیِ طبیعت آن است که فرد برتر بیشتر داشته باشد، بیشتر حکومت کند و محدودیت‌های قراردادی را بشکند.

لذت‌گرایی کالیکلس: او همچنین زندگی خوب را با گسترش و ارضای امیال قدرتمند مرتبط می‌کند. سقراط در پاسخ از تشبیه ظرف‌های سوراخ استفاده می‌کند. انسانی که دائما باید میل تازه‌ای را پر کند شبیه کسی است که آب را در ظرفی سوراخ می‌ریزد و هیچ‌گاه سیراب نمی‌شود. بنابراین نزاع سقراط و کالیکلس فقط درباره سیاست نیست؛ درباره دو تصویر کاملاً متفاوت از زندگی است:

• کالیکلس: قدرت، میل و آزادی از محدودیت

• سقراط: نظم نفس، معرفت، خویشتنداری و عدالت

این شاید کامل‌ترین رویارویی فلسفی میان اخلاق سقراطی و چالش سوفسطایی/ضداخلاقی در آثار افلاطون باشد.

استدلال‌های دوگانه (Dissoi Logoi)

برای کامل‌تر شدن مقاله بهتر است یک متن ناشناس بسیار مهم را نیز اضافه کنیم. استدلال‌های مخالف/دوگانه (Dissoi Logoi) احتمالاً در اواخر سده پنجم یا آغاز سده چهارم نوشته شده و به فضای سوفسطایی تعلق دارد. نویسنده ناشناس درباره جفت‌هایی مانند خوب و بد، زیبا و زشت، عادلانه و ناعادلانه و حقیقت و خطا از دو طرف استدلال می‌کند.

به عنوان مثال بیماری برای بیمار بد است. اما همان بیماری برای پزشکی که از درمان آن درآمد دارد می‌تواند از جهتی خوب باشد. پیروزی یک ارتش برای برنده خوب و برای بازنده بد است. نکته الزاما این نیست که خوب و بد هیچ معنایی ندارند. بلکه اینکه بسیاری از احکام وابسته به موقعیت، شخص، زمان و رابطه هستند. این متن نمونه خوبی از فرهنگی است که در آن دانشجو باید بتواند یک مسئله را از چند زاویه ببیند.

جمع‌بندی عصر سوفسطاییان

سوفسطاییان یک پاسخ مشترک نداشتند، اما نوع پرسش فلسفی را تغییر دادند. پیشاسقراطیان عمدتاً پرسیده بودند Physis چگونه کار می‌کند؟ حالا مسئله این شده بود که انسان چگونه درباره Physis سخن می‌گوید؟ چگونه قانون می‌سازد؟ چگونه دیگری را متقاعد می‌کند؟ و چگونه تشخیص می‌دهد آنچه حقیقت یا عدالت می‌نامد طبیعی است یا محصول جامعه؟

به این ترتیب، سوفسطاییان موضوعاتی را به فلسفه وارد کردند که هنوز در فلسفه زبان، معرفت‌شناسی، فلسفه حقوق، نظریه سیاسی، نظریه آموزش، بلاغت و علوم اجتماعی زنده‌اند. و در همین محیط فکری بود که مهم‌ترین منتقد و در عین حال سقراط نزدیک‌ترین همسایه آنان ظهور کرد.

۳. سقراط و انقلاب اخلاقی در فلسفه

سقراط (۴۶۹–۳۹۹ پیش از میلاد) را اغلب به عنوان نقطه مقابل سوفسطاییان معرفی می‌کنند، اما رابطه تاریخی پیچیده‌تر است. او مانند آنان درباره انسان بحث می‌کرد، به زبان و استدلال اهمیت می‌داد، با جوانان گفت‌وگو می‌کرد، در محیط عمومی آتن فعالیت داشت و از روش پرسش و پاسخ استفاده می‌کرد.

به همین دلیل برای بسیاری از آتنیان معاصر، تفاوت او و سوفسطاییان آن‌قدر که افلاطون بعدها اصرار داشت آشکار نبود. پژوهش جدید نیز سقراط را «چهره‌ای مرکزی در عصر سوفسطایی» می‌داند که هم شباهت‌ها و هم تفاوت‌های بنیادینی با آنان داشت.

تفاوت اصلی در تصویر افلاطونی سقراط این است که سخن گفتن برای سقراط قرار نیست فقط انسان را در سیاست قدرتمندتر کند؛ باید خودِ انسان را بهتر کند. مسئله اصلی دیگر چگونه دیگران را متقاعد کنم؟ نیست، بلکه این که چگونه بفهمم خودم درست زندگی می‌کنم؟ است.

۳.۱. زندگی سقراط؛ فیلسوفی بدون کتاب و مدرسه

سقراط در حدود سال ۴۶۹ ق.م. در آتن متولد شد و تمام زندگی فکری خود را تقریباً در همان شهر گذراند. برخلاف بسیاری از متفکران مشهور کتابی ننوشت، آکادمی تأسیس نکرد، برنامه درسی رسمی نداشت و در روایت افلاطون بابت گفت‌وگوهایش پول دریافت نمی‌کرد. همین مسئله او را از آموزگاران حرفه‌ای مانند پروتاگوراس، هیپیاس و پرودیکوس متمایز می‌کرد. در دفاعیه، سقراط مشخصاً از آموزگاران پولی نام می‌برد و می‌گوید خودش حتی ادعا ندارد فضیلت انسانی را مانند یک تخصص قابل فروش در اختیار دارد.

سقراط فقط مردی در بازار نبود؛ سابقه نظامی نیز داشت. تصویر محبوب سقراط معمولاً او را در میدان آگورا در حال بحث نشان می‌دهد، اما او به عنوان شهروند آتنی در جنگ نیز خدمت کرد. افلاطون او را شرکت‌کننده در نبردهای پوتیدایا، دِلیوم و آمفیپولیس معرفی می‌کند. خود سقراط در دفاعیه از این سابقه استفاده می‌کند. همان‌گونه که در میدان نبرد پست خود را از ترس مرگ ترک نکرد، اگر خدا او را مأمور فلسفه کرده باشد نباید از ترس مرگ پست فلسفی خود را نیز ترک کند. فلسفه برای سقراط سرگرمی نبود؛ وظیفه‌ای بود که باید حتی به قیمت جان انجام می‌شد.

۳.۲. معبد دلفی و معنای «حکمت سقراطی»

یکی از مشهورترین داستان‌های زندگی سقراط به معبد آپولون در دلفی مربوط است. اما روایت رایج را باید کمی اصلاح کرد. معبد هیچوقت اعلام نکرد سقراط داناترین مرد یونان است. بر اساس رساله دفاعیه افلاطون، دوست سقراط خایرفون (Chaerephon) از پیشگوی دلفی پرسید آیا کسی از سقراط داناتر است؟ پاسخ کاهنه این بود که هیچ‌کس داناتر نیست.

سقراط از این پاسخ گیج شد. چرا؟ چون خودش تصور نمی‌کرد صاحب دانشی بزرگ باشد. پس تصمیم گرفت معنای پیشگویی را آزمایش کند.

جست‌وجوی آدم‌های دانا: او سراغ سه گروه رفت:

• سیاستمداران: برخی در نگاه مردم بسیار دانا بودند، اما وقتی سقراط از آنان درباره مفاهیم مهم پرسش کرد، دریافت نمی‌توانند باورهایشان را به شکلی منسجم توجیه کنند.

• شاعران: اشعار بزرگی می‌سرودند، اما سقراط نتیجه گرفت خود آنان همیشه قادر نیستند معنای عمیق آثارشان را توضیح دهند.

• صنعتگران: آنان واقعا در فن خود دانش داشتند. مثلا کشتی‌ساز در کشتی‌سازی از سقراط داناتر بود. اما مشکل آن بود که تخصص در یک حوزه باعث می‌شد بعضی از آنان تصور کنند درباره سیاست، اخلاق و خیر و شر نیز صاحب حکمت‌اند.

سپس جمله بسیار مشهور می‌دانم که هیچ نمی‌دانم به او نسبت داده شد. خلاصه خوبی از یک جنبه سقراط است، اما نقل‌قول مستقیم و دقیق از او نیست. آنچه افلاطون از زبان سقراط در رساله دفاعیه می‌گوید تقریبا این معنا را دارد که من چیزی را که نمی‌دانم، گمان نمی‌کنم که می‌دانم. پس تفاوت او با مدعیان حکمت این نیست که سقراط هیچ چیز نمی‌داند. بلکه اینکه حدود دانایی خود را می‌شناسد. این همان چیزی است که بعدها جهل و نادانی سقراطی (Socratic Ignorance) نامیده شد.

چرا آگاهی از جهل مهم است؟ فرض کنید دو نفر درباره عدالت بحث می‌کنند.

شخص اول: پاسخ غلط دارد اما کاملاً مطمئن است.

شخص دوم: می‌داند هنوز پاسخ کاملی ندارد.

کدام‌یک شانس بیشتری برای یادگیری دارد؟ احتمالا دومی! کسی که نمی‌داند ولی تصور می‌کند می‌داند نیازی به جست‌وجو احساس نمی‌کند. پس اعتراف به نادانی برای سقراط پایان فلسفه نیست؛ آغاز فلسفه است.

عبارت خودت را بشناس (Gnōthi Seauton) یکی از کتیبه‌های مشهور مرتبط با معبد دلفی بود و منحصر به سقراط نیست. اما با پروژه سقراطی سازگاری عمیقی دارد. خودشناسی در اینجا فقط به معنی شناخت احساسات، تیپ شخصیتی و علایق شخصی نیست. پرسش عمیق‌تر این است که واقعاً چه چیزی می‌دانم؟ چه چیزهایی را فقط تصور می‌کنم می‌دانم؟ ارزش‌های من بر چه استدلالی استوارند؟ آیا زندگی من با باورهایی که ادعا می‌کنم دارم سازگار است؟

۳.۳. مراقبت از نفس؛ مسئله واقعی زندگی چیست؟

در رساله دفاعیه، سقراط یکی از بنیادین‌ترین پیام‌های خود را مطرح می‌کند. انسان‌ها معمولاً به دنبال پول، شهرت، مقام، بدن و اعتبار اجتماعی هستند. اما پرسش بنیادین سقراط این هست که خودت چه می‌شوی؟ او از شهروندان می‌خواهد به جای اینکه اولویت نخستشان افزایش دارایی باشد، درباره حکمت، حقیقت و بهتر شدن نفس نگران باشند.

مراقبت از نفس یعنی چه؟ واژه یونانی Psychē را نباید دقیقاً معادل تصور دینی مدرن از روح گرفت. در بحث اخلاقی سقراط، نفس همان بخشی از انسان است که فکر می‌کند، انتخاب می‌کند، عادل یا ناعادل می‌شود و کیفیت اخلاقی شخص را تعیین می‌کند. فرض کنید فردی ثروتمند، مشهور و قدرتمند باشد، اما برای رسیدن به این موقعیت دائما دروغ بگوید، خیانت کند و دیگران را استثمار کند. از نظر سقراط این فرد ممکن است از بیرون موفق باشد، اما مهم‌ترین بخش وجودش آسیب دیده است.

انجام ظلم بدتر است یا تحمل ظلم؟ در مکالمات گرگیاس، سقراط از یکی از غیرشهودی‌ترین مواضع اخلاقی خود دفاع می‌کند. بدی کردن بدتر از بدی دیدن است، چرا که اگر کسی مال مرا بدزدد دارایی من آسیب دیده است. اما اگر من آگاهانه مرتکب ظلم شوم شخصیت و نفس خودم را فاسد کرده‌ام. برای کسی که مراقبت از نفس را مهم‌ترین وظیفه می‌داند، دومی زیان بزرگ‌تری است. این اصل بعدها تأثیر بزرگی بر اخلاق افلاطونی، کلبی و رواقی گذاشت.

زندگی بررسی‌نشده: یکی از معدود جملاتی که می‌توان با اطمینان به شخصیت سقراط در رساله دفاعیه نسبت داد این است زندگی بررسی‌نشده ارزش زیستن ندارد. این جمله در جریان محاکمه و زمانی گفته می‌شود که از سقراط انتظار می‌رود شاید با کنار گذاشتن فلسفه جان خود را نجات دهد. معنایش این نیست که انسانی که فلسفه دانشگاهی نمی‌خواند ارزش زندگی ندارد. معنای عمیق‌تر آن است که زندگی انسانی زمانی به شأن خاص خود می‌رسد که بتوانیم دلایل اعمالمان را بررسی کنیم، باورهای خود را آزمایش کنیم، تناقض‌های خود را ببینیم و بپرسیم چرا چنین زندگی می‌کنم؟

۳.۴. جست‌وجوی تعریف؛ سقراط دقیقاً چه چیزی می‌پرسید؟

سؤال مشهور سقراطی این چیست؟ (Ti est) است. نه یک نمونه از شجاعت چیست؟ بلکه خودِ شجاعت چیست؟

مثال تقوا در اوتیفرون: سقراط از اوتیفرون می‌پرسد تقوا چیست؟ اوتیفرون می‌گوید کاری که اکنون من انجام می‌دهم—یعنی تعقیب فرد خطاکار— تقواست. سقراط پاسخ می‌دهد این یک نمونه از عمل متقیانه است. من چیزی را می‌خواهم که توضیح دهد چه ویژگی مشترکی همه اعمال متقیانه را متقی می‌کند؟

یک تعریف خوب در گفت‌وگوهای سقراطی باید دست‌کم همه نمونه‌های درست را شامل شود، چیزهای نامرتبط را کنار بگذارد و توضیح دهد چرا مصادیق، مصداق آن مفهوم‌اند.

مثال شجاعت در لاخس: فرض کنیم کسی بگوید شجاعت یعنی ایستادن و فرار نکردن در میدان جنگ. سقراط می‌تواند بپرسد:

• فرمانده‌ای که برای فریب دشمن عقب‌نشینی تاکتیکی می‌کند ترسو است؟

• بیماری که شجاعانه درد طولانی را تحمل می‌کند چه؟

• کسی که در برابر فشار اجتماعی از حقیقت دفاع می‌کند چه؟

پس پاسخ نخست فقط یک نوع شجاعت را پوشش می‌دهد. هدف پیدا کردن ساختاری کلی‌تر است.

چرا بسیاری از گفت‌وگوهای سقراطی بدون جواب تمام می‌شوند؟

در رساله اوتیفرون (به معنای دینداری) تعریف نهایی تقوا پیدا نمی‌شود. در رساله لاخس (به معنای شجاعت) تعریف قطعی شجاعت حاصل نمی‌شود. در خارمیدس (به معنای مایه شادمانی) بحث درباره خویشتنداری به بن‌بست می‌رسد. این حالت آپوریا (Aporia) یا سرگشتگی و بن‌بست فلسفی نامیده می‌شود. اما شکست ظاهری شاید خودش موفقیت باشد. قبل از بحث من می‌دانم شجاعت چیست. بعد از بحث تعریف من کافی نبود؛ باید بیشتر فکر کنم. از دید سقراط این مرحله دوم پیشرفت معرفتی است.

۳.۵. Elenchus؛ موتور روش سقراطی

مشهورترین روش سقراط Elenchus است؛ واژه‌ای که می‌توان آن را آزمون، بازپرسی فلسفی، بررسی و رد و ابطال ترجمه کرد. ساختار معمول آن چنین است:

مرحله ۱ - ادعا: مخاطب می‌گوید شجاعت یعنی هرگز عقب‌نشینی نکردن.

مرحله ۲ - پرسش: سقراط می‌پرسد آیا عقب‌نشینی تاکتیکی یک فرمانده دانا می‌تواند شجاعانه باشد؟ مخاطب می‌پذیرد و پاسخ بله می دهد.

مرحله ۳ - آشکار شدن ناسازگاری: اکنون مخاطب هم باور دارد شجاع هرگز عقب‌نشینی نمی‌کند، هم باور دارد یک عقب‌نشینی می‌تواند شجاعانه باشد. دو باور با هم سازگار نیستند.

مرحله ۴ - Aporia: تعریف اول کنار گذاشته می‌شود و جست‌وجو دوباره آغاز می‌شود. مطالعات جدید روش سقراطی را دقیقاً بر اساس این ویژگی توضیح می‌دهند: پاسخ‌دهنده باید از باورهای خودش جواب بدهد و سقراط می‌کوشد مجموعه‌ای از باورهای ناسازگار را آشکار کند.

آیا Elenchus حقیقت را اثبات می‌کند؟ این مسئله هنوز میان پژوهشگران محل بحث است. فرض کنید سقراط ثابت کند سه باور مخاطب با هم ناسازگارند. یعنی A و B و C متناقض هستند. از این امر فقط می‌فهمیم نمی‌توان هر سه را هم‌زمان پذیرفت. اما کدام‌یک غلط است؟ Elenchus همیشه پاسخ نمی‌دهد. به همین دلیل دو تفسیر مهم وجود دارد:

• تفسیر سازنده: سقراط با حذف باورهای ناسازگار، ما را واقعاً به حقیقت نزدیک‌تر می‌کند.

• تفسیر سلبی: روش او در درجه اول جهل و تناقض را آشکار می‌کند؛ برای اثبات نظریه مثبت به استدلال‌های دیگری نیاز است. هر دو تفسیر در پژوهش معاصر طرفداران جدی دارند.

سقراط مخاطب را رد می‌کند یا فقط گزاره را؟ این هم نکته مهمی است، ]چرا که Elenchus فقط مثل حل معادله‌ای روی کاغذ نیست. اگر فردی ادعا کند من عادل هستم اما در گفت‌وگو مشخص شود تعریفش از عدالت با رفتار خودش ناسازگار است، مسئله فقط یک گزاره غلط نیست بلکه خودِ شیوه زندگی شخص زیر سؤال می‌رود.

به همین دلیل گفت‌وگوی سقراطی اغلب برای مخاطبان شرم‌آور و ناخوشایند بود. او نه فقط می‌پرسید آیا استدلالت صحیح است؟ بلکه عملا میپرسید آیا خودت مطابق آنچه ادعا می‌کنی زندگی می‌کنی؟

۳.۶. طنز یا Irony سقراطی

سقراط اغلب با ظاهری فروتنانه می‌گوید من نمی‌دانم؛ تو که متخصصی برایم توضیح بده. مخاطب با اعتماد به نفس شروع می‌کند. چند دقیقه بعد معلوم می‌شود پاسخ‌هایش با یکدیگر ناسازگارند. این شیوه را طنز سقراطی (Socratic Irony) می‌نامند.

اما نباید آن را صرفا تظاهر دروغین به نادانی بدانیم. یکی از مناقشات بزرگ پژوهشی این است که سقراط واقعاً تا چه اندازه نادان است و تا چه اندازه از ابتدا پاسخ را می‌داند؟ گاهی پرسش‌های او چنان جهت‌دارند که به نظر می‌رسد دقیقاً می‌داند بحث را به کجا می‌برد. در عین حال دفاعیه نشان می‌دهد اعتراف او به محدودیت دانش دست‌کم بخشی واقعی از شخصیت فلسفی‌اش بوده است.

۳.۷. مامایی اندیشه (Maieutics)

یکی از زیباترین استعاره‌های افلاطونی درباره سقراط در رساله تئتتوس آمده است. سقراط می‌گوید مادرش فاینارته ماما بوده و خودش نیز ماما است. اما مادرش کودکان جسمانی را به دنیا می‌آورد و او (سقراط) به ذهن‌ها کمک می‌کند ایده‌های خود را به دنیا بیاورند. سپس باید بررسی کرد این فرزند فکری واقعی است یا توهم؟ یعنی وظیفه فیلسوف دو مرحله دارد:

۱.کمک به تولد یک ایده

۲. آزمایش آن ایده

۳.۸. «فضیلت دانش است»؛ اخلاق‌گرایی عقلانی سقراط

یکی از مشهورترین آموزه‌هایی که در گفت‌وگوهای سقراطی افلاطون دیده می‌شود این است که میان فضیلت (Virtue) و معرفت (Knowledge) رابطه‌ای بسیار نزدیک وجود دارد. این موضع را عقل‌گرایی اخلاقی سقراط (Socratic Intellectualism) می‌نامند. صورت ساده‌شده آن است که اگر کسی واقعاً خیر را بشناسد، مطابق آن عمل می‌کند.

هیچ‌کس آگاهانه بدی نمی‌کند؟ در رساله پروتاگوراس، سقراط استدلال می‌کند انسان با علم کامل به اینکه عملی بدتر است، آگاهانه آن را انتخاب نمی‌کند. فرض کنید کسی دزدی کند. او ممکن است بداند جامعه دزدی را بد می‌داند، اما از دید سقراط این هنوز شناخت حقیقی خیر نیست. او در لحظه عمل باور دارد که داشتن این پول برای من بهتر از رعایت عدالت است. یعنی در محاسبه خیر خودش اشتباه کرده است. اگر واقعاً می‌دانست فساد شخصیت و نفس از پول به‌دست‌آمده بدتر است، عمل متفاوتی انجام می‌داد.

پس ضعف اراده چه می‌شود؟ ما معمولاً می‌گوییم می‌دانستم کار اشتباه است، ولی انجامش دادم. یونانیان بعداً برای این پدیده واژه ضعف اراده (Akrasia) را به کار بردند. موضع سقراطی رادیکال است، اگر واقعاً دانش داشتی، مغلوب میل نمی‌شدی. آنچه می‌دانستم نامیده ای شاید فقط عقیده، حفظ یک قاعده یا باور ضعیف بوده است. ارسطو بعدها این نظریه را به طور گسترده بررسی و تعدیل کرد.

وحدت فضایل: در برخی گفت‌وگوهای افلاطونی، سقراط حتی از رابطه بسیار نزدیک میان فضایل مختلف (شجاعت، عدالت، تقوا، خویشتنداری، حکمت و...) دفاع می‌کند. اگر شجاعت واقعی نیازمند شناخت چیزی است که باید از آن ترسید و چیزی که نباید ترسید، پس شجاعت بدون نوعی دانش ممکن نیست. اگر عدالت نیز نیازمند شناخت خیر و شر است، باز دانش وارد می‌شود.

از اینجا این فکر پدید می‌آید که شاید فضایل متعدد در عمق خود جلوه‌های مختلف حکمت اخلاقی واحدی باشند. اما باید اضافه کرد دقیقا اینکه سقراط تاریخی چه نسخه‌ای از «وحدت فضایل» را پذیرفته، یکی از مسائل تفسیری است و نباید تمام استدلال‌های شخصیت سقراط در آثار مختلف افلاطون را بدون احتیاط به شخص تاریخی نسبت داد.

۳.۹. سقراط و سیاست؛ نه دموکرات ساده، نه الیگارش ساده

یکی از دلایل محاکمه سقراط فضای سیاسی بسیار پیچیده آتن بود. دو شخصیت مشهور مرتبط با او

• آلکیبیادس

• کریتیاس

بعدها برای دموکراسی آتنی به نمادهای سیاسی بسیار مسئله‌داری تبدیل شدند. کریتیاس حتی رهبر تندرو حکومت سی جبار (الیگارشی دست‌نشاندهٔ اسپارت ها در آتن) شد. اما این بدان معنا نیست که سقراط خود حامی آن حکومت بود. اتفاقاً دو رویداد مهم نشان می‌دهند او در برابر هر دو جناح سیاسی حاضر بود مقاومت کند.

مقاومت در برابر دموکراسی (ماجرای ژنرال‌های آرگینوسای): در سال ۴۰۶ ق.م. آتن در نبرد دریایی آرگینوسای پیروز شد، اما به دلیل طوفان تعداد زیادی از سربازان نجات داده نشدند و اجساد نیز جمع‌آوری نشد. خشم عمومی بسیار شدید بود. مجمع تصمیم گرفت چند فرمانده را به صورت جمعی محاکمه کند؛ روشی که از نظر قانون مشکل داشت. سقراط در آن زمان به طور تصادفی عضو هیئت ریاست‌کننده شورا بود و در برابر فشار جمعیت از همراهی با روند غیرقانونی خودداری کرد. این یعنی سقراط حتی در برابر دموکراسی نیز وقتی آن را ناعادلانه می‌دید مقاومت کرد.

لئون سالامینی و مقاومت در برابر سی جبار: چند سال بعد حکومت الیگارشیک سی جبار به سقراط و چند نفر دیگر دستور داد لئون سالامینی را برای اعدام بازداشت کنند. سقراط حاضر نشد. او به خانه برگشت، با اینکه این نافرمانی می‌توانست جان خودش را به خطر اندازد. کمی بعد حکومت سی جبار سقوط کرد و سقراط از مجازات احتمالی نجات یافت. بنابراین دو صحنه داریم:

• تحت دموکراسی: در برابر رأی غیرقانونی اکثریت ایستاد.

• تحت الیگارشی: از دستور سرکوبگرانه حاکمان سرپیچی کرد.

اصل مشترک هردوی این مخالفت ها نه وفاداری به یک حزب، بلکه امتناع از انجام کاری بود که ناعادلانه می‌دانست.

۳.۱۰. صدای مرموز سقراط (Daimonion)

سقراط بارها از چیزی سخن می‌گوید که با واژه Daimonion شناخته می‌شود. در روایت افلاطون، این نشانه الهی از کودکی همراه او بوده و معمولاً وقتی ظاهر می‌شود که سقراط نباید کاری را انجام دهد.

دانشنامه فلسفه استنفورد صراحتا هشدار می‌دهد که Daimonion الزاماً با مفهوم مدرن وجدان اخلاقی یا Superego یکی نیست؛ گاهی حتی درباره تصمیم‌هایی ظاهر می‌شود که مستقیماً اخلاقی نیستند. پس بهتر است آن را وجدان ترجمه نکنیم. می‌توان آن را نشانه الهی، ندای بازدارنده، یا علامت درونی الهی نامید.

پارادوکس اتهام بی‌دینی: این موضوع محاکمه سقراط را عجیب‌تر می‌کند. سقراط خود را دارای مأموریت الهی می‌دانست، پیشگویی دلفی را جدی می‌گرفت و از نشانه الهی سخن می‌گفت اما هم‌زمان متهم شد که به خدایان شهر اعتقاد ندارد و امور الهی تازه‌ای وارد می‌کند. پس مسئله لزوما دین‌دار در برابر بی‌دین نبود. نزاع می‌توانست درباره این باشد که چه نوع رابطه‌ای با امر الهی برای یک شهروند آتنی مشروع است؟

۳.۱۱. مسئله سقراطی (The Socratic Problem)

هر مقاله دقیق درباره سقراط باید یک هشدار روش‌شناختی بزرگ داشته باشد سقراط هیچ کتابی ننوشت. ما صدای او را مستقیم در اختیار نداریم، آنچه داریم «سقراط‌های» نویسندگان دیگر است. همین مشکل در پژوهش به مسئله سقراطی (The Socratic Problem) معروف شده است.

سه منبع اصلی معاصر و یک شاهد متأخر

۱. آریستوفانس (Aristophanes): در کمدی ابرها (Clouds) سال ۴۲۳ ق.م. سقراط را به صورت طبیعت‌پژوهی عجیب، آموزگار استدلال‌های فریبنده و شخصیتی نزدیک به سوفسطاییان به طنز می‌کشد. این اثر زندگی‌نامه نیست، اما بسیار مهم است زیرا نشان می‌دهد بخشی از افکار عمومی آتن چگونه سقراط را می‌دید.

۲. گزنفون (Xenophon): در Memorabilia و Apology و Symposium و Oeconomicus سقراطی بسیار عملی، اخلاقی، دین‌دار و پندآموز نشان می‌دهد. مشکل این است که گزنفون نیز مانند هر نویسنده‌ای علایق خودش را وارد تصویر می‌کند.

۳. افلاطون (Plato): غنی‌ترین منبع فلسفی ماست. اما گفت‌وگوهای افلاطون صورت‌جلسه ضبط‌شده مکالمات واقعی سقراط نیستند. آن‌ها آثار ادبی و فلسفی افلاطون‌اند.

۴. ارسطو (Aristotle): منبعی مهم ولی هم‌عصر مستقیم سقراط نیست. ارسطو بعد از مرگ سقراط متولد شد. او دو دستاورد استدلال‌های استقرایی و جست‌وجوی تعریف‌های کلی را به سقراط نسبت می‌دهد. گزارش او مهم است، اما از طریق سنت‌های موجود به سقراط دسترسی داشته است.

آیا گفت‌وگوهای اولیه برابرند با سقراط واقعی؟ در بسیاری از کتاب‌های تاریخ فلسفه گفته می‌شود آثار اولیه افلاطون سقراط تاریخی است. اما آثار میانی و متاخر سقراط به عنوان سخنگوی افلاطون است. این مدل بسیار تأثیرگذار است، اما یک نظریه تفسیری است، نه واقعیت اثبات‌شده. حتی ترتیب دقیق نگارش برخی گفت‌وگوها و این فرض که تغییرات شخصیت سقراط مستقیما مراحل تحول فلسفی افلاطون را نشان می‌دهد، محل اختلاف است. دانشنامه فلسفه استنفورد از چند رویکرد رقیب به این مسئله سقراطی یاد می‌کند.

۳.۱۲. محاکمه سقراط؛ چرا آتن فیلسوف خود را کشت؟

سال ۳۹۹ پیش از میلاد آتن هنوز از دهه‌ای فاجعه‌بار بیرون نیامده بود. شهر جنگ پلوپونزی را باخته بود، امپراتوری خود را از دست داده بود، حکومت دموکراتیک سقوط کرده بود، سی جبار برای مدتی حکومت کرده بودند و سپس دموکراسی بازگشته بود. دو نفر از چهره‌های بدنام این دوران کریتیاس و آلکیبیادس که پیشتر نام بردیم با سقراط ارتباط شناخته‌شده داشتند. اگرچه اتهامات رسمی سیاسی نبودند، شماری از پژوهشگران خصومت سیاسی و گناه از راه معاشرت با شخصیت‌هایی چون کریتیاس را بخشی از زمینه مهم محاکمه می‌دانند.

«تهمت‌های قدیمی»؛ آریستوفانس پیش از دادگاه: خود سقراط در دفاعیه می‌گوید مشکلش فقط اتهامات رسمی که ملتوس (که یکی از سه شاکی رسمی او بود) مطرح می‌کند نیست. ملتوس، سقراط را به این متهم کرد که جوانان آتن را فاسد می‌کند و در امور دینی نیز به خدایان مورد قبول شهر باور ندارد و موجودات/امور الهی تازه‌ای را مطرح می‌کند.

از طرف دیگر کسانی بودند که طی سال‌ها تصویر منفی‌ای از سقراط ساخته‌اند. برای سال‌ها تصویری از او در ذهن مردم وجود داشته مردی که آسمان را مطالعه می‌کند، زیر زمین را بررسی می‌کند، استدلال ضعیف را قوی می‌کند و خدایان سنتی را کنار می‌گذارد. این تصویر شباهت زیادی به شخصیت سقراط در ابرهای آریستوفانس دارد. بنابراین دادگاه سال ۳۹۹ ق.م. روی بستری از دهه‌ها بدگمانی فرهنگی برگزار شد.

شاکیان: سه نام با پرونده مرتبط‌اند:

• ملتوس (Meletus): شاعر و شاکی اصلی

• آنیتوس (Anytus): سیاستمدار و چهره بانفوذ آتن

• لیکون (Lycon): خطیب و نمایندهٔ گروه سخنوران/خطیبان

اتهامات رسمی: صورت اتهام تقریباً سه جزء داشت:

۱. نپذیرفتن خدایانی که شهر می‌پذیرد

۲. وارد کردن امور یا موجودات الهی تازه: این بخش احتمالاً با Daimonion نیز ارتباط پیدا می‌کرد.

۳. فاسد کردن جوانان: یعنی تأثیر نامناسب بر نسل جوان آتن.

آیا سقراط واقعاً جوانان را «آموزش» می‌داد؟ یکی از خطوط دفاع او این است که من آموزگار حرفه‌ای نیستم. او شهریه نمی‌گیرد، فهرست شاگردان رسمی ندارد و وعده نمی‌دهد کسی را بافضیلت کند. مردم آزادانه گفت‌وگوهایش را می‌شنوند. بنابراین نمی‌توان به همان معنایی که یک سوفسطایی حرفه‌ای مسئول برنامه آموزشی خود است، سقراط را مسئول هر کاری دانست که افراد جوانی که روزی با او گفت‌وگو کرده‌اند بعدها انجام داده‌اند.

اگر جوانان را فاسد می‌کنم، عمدی است یا غیرعمدی؟ سقراط از ملتوس می‌پرسد اگر من عمداً اطرافیانم را بد کنم، خودم نیز در کنار انسان‌های بد زندگی خواهم کرد و احتمال دارد از آنان آسیب ببینم. پس چرا باید آگاهانه چنین کنم؟ اگر فساد من غیرعمدی است، باید مرا آموزش دهید، نه اعدام کنید (طبق منطق سقراط). دانشنامه فلسفه استنفورد همین استدلال دفاعیه را یکی از پاسخ‌های سقراط به اتهام فساد جوانان می‌داند.

سقراط خرمگس آتن: یکی از مشهورترین استعاره‌های رساله دفاعیه این است که آتن اسبی بزرگ و نجیبی است که به دلیل بزرگی کمی کند شده، و سقراط مانند خرمگس (Gadfly) است که آن را نیش می‌زند و بیدار نگه می‌دارد.

کار فلسفه از این منظر همیشه راحت کردن جامعه نیست. گاهی باید سیاستمدار را ناراحت کند، باور عمومی را زیر سؤال ببرد و انسان را مجبور کند از خودش توضیح بخواهد.

اگر آزاد شوی ولی دیگر فلسفه نکنی؟ سقراط تقریباً می‌گوید اگر دادگاه پیشنهاد دهد آزادت می‌کنیم به شرط اینکه دیگر فلسفه نکنی، او اطاعت نخواهد کرد. زیرا فرمان خدا برای انجام رسالت فلسفی را بالاتر می‌داند. این نکته برای فهم رساله کریتون بسیار مهم است. سقراط معتقد به اطاعت کورکورانه از هر دستور دولت نیست. دانشنامه فلسفه استنفورد حتی تضاد ظاهری میان التزام او به قانون در رساله کریتون و وعده‌اش در رسااله دفاعیه برای نافرمانی از حکمی که فلسفه را ممنوع کند، یکی از مسائل مهم تفسیری می‌داند.

رأی دادگاه: محاکمات آتنی با هیئت‌های بزرگ شهروندی انجام می‌شدند. در بازسازی رایج، پرونده سقراط توسط ۵۰۱ عضو هیئت منصفه بررسی شد و نتیجه مرحله نخست حدود ۲۸۰ رأی مجرم در برابر ۲۲۱ رأی بی‌گناه بود. این اعداد در پژوهش تاریخی به طور گسترده پذیرفته شده‌اند، هرچند جزئیات محاکمه را عمدتاً از منابع ادبی بازسازی می‌کنیم.

چرا سقراط با دفاعیه‌اش خودش را نجات نداد؟ پس از رأی گناهکاری، دادستان مجازات مرگ را پیشنهاد کرد. در نظام حقوقی آتن، متهم می‌توانست مجازات جایگزین پیشنهاد دهد. سقراط ابتدا با لحنی تحریک‌آمیز می‌گوید اگر بناست چیزی متناسب با خدماتش دریافت کند، شاید شایسته غذا خوردن رایگان در Prytaneum باشد (افتخاری که معمولاً به قهرمانان و خدمتگزاران برجسته شهر داده می‌شد.). بعدا با اصرار دوستانش جریمه‌ای تا ۳۰ مینا پیشنهاد می‌کند و افلاطون، کریتون و دیگران ضمانت آن را بر عهده می‌گیرند.

• دستمزد روزانهٔ یک کارگر معمولی در آتن کلاسیک تقریباً در حدود ۱ دراخما (و هر ۱۰۰ دراخما یک مینا) بود. ۳۰ مینا می‌توانست تقریبا معادل چندین سال درآمد یک کارگر باشد.

برای داورانی که تازه او را مجرم شناخته بودند، پیشنهاد اولیه می‌توانست به‌شدت گستاخانه به نظر برسد و در نهایت مجازات مرگ انتخاب شد.

چرا سقراط بلافاصله اعدام نشد؟ درست پیش از محاکمه، کشتی مقدس آتن برای مراسمی مرتبط با آپولون و دلوس حرکت کرده بود. تا زمانی که کشتی بازنگشته بود اجرای حکم اعدام در شهر ممنوع بود. بنابراین سقراط مدتی در زندان منتظر ماند. گفت‌وگوی Crito در همین فاصله قرار داده می‌شود. در این گفت‌وگو، کریتون، دوست قدیمی سقراط، به زندان می‌آید و از او می‌خواهد با کمک دوستانش فرار کند؛ اما سقراط نمی‌پذیرد. بحث اصلی میان آن‌ها این است که آیا انسان برای نجات جان خود حق دارد قانون را زیر پا بگذارد یا نه. سقراط استدلال می‌کند که نباید در پاسخ به بی‌عدالتی، خود مرتکب بی‌عدالتی شد و فرار از حکمی که شهر صادر کرده با اصولی که تمام عمر از آن‌ها دفاع کرده ناسازگار است. افلاطون در بخشی مشهور حتی قوانین آتن را به‌صورت شخصیت‌هایی فرضی وارد استدلال می‌کند. گویی قوانین از سقراط می‌پرسند چگونه می‌تواند پس از یک عمر زندگی و برخورداری از نظم شهر، اکنون که حکمی به زیان او صادر شده آن نظم را نادیده بگیرد. به این ترتیب، Crito پلی میان محاکمه در دفاعیه و واپسین ساعات زندگی سقراط در Phaedo است و یکی از مهم‌ترین بحث‌های افلاطون درباره عدالت، وظیفه اخلاقی و اطاعت از قانون را شکل می‌دهد.

چرا سقراط پیش‌تر از فرمان حکومت سرپیچی کرده بود؟ اما اینجا یک تناقض ظاهری وجود دارد. اگر سقراط در کریتون فرار از زندان را نمی‌پذیرد و بر احترام به قوانین آتن تأکید می‌کند، پس چرا در موقعیت‌های دیگری آشکارا از فرمان حکومت سرپیچی کرده بود؟ خود او در دفاعیه دو نمونه مهم به دست می‌دهد. در دوران حکومت سی جبار، وقتی به او دستور داده شد در دستگیری لئونِ سالامینی مشارکت کند (اقدامی که احتمالا به اعدام لئون منتهی می‌شد) سقراط از اجرای فرمان خودداری کرد و به خانه بازگشت. همچنین در دادگاه می‌گوید حتی اگر آزادی‌اش مشروط به این باشد که دیگر فلسفه‌ورزی نکند، چنین دستوری را نخواهد پذیرفت؛ زیرا رسالت فلسفی خود را وظیفه‌ای الهی و برتر از فرمان انسان‌ها می‌داند.

بنابراین موضع سقراط را نمی‌توان به این اصل ساده فروکاست که هر فرمانی از سوی دولت باید اطاعت شود. آنچه در اندیشه او اهمیت بیشتری دارد، این است که انسان تحت هیچ شرایطی نباید آگاهانه مرتکب بی‌عدالتی شود. وقتی سی جبار از او می‌خواهند در بازداشت لئون مشارکت کند، اطاعت از فرمان به معنای مشارکت مستقیم در عملی ناعادلانه است؛ پس سقراط سرپیچی می‌کند. اما در رساله کریتون وضعیت متفاوت است. این بار خود سقراط قربانی حکمی ناعادلانه شده و پرسش این است که آیا مجاز است در پاسخ به این بی‌عدالتی، با فرار از زندان کاری انجام دهد که خودش آن را نادرست می‌داند.

اصل بنیادین او در رساله کریتون همین‌جاست. یعنی نباید ظلم را با ظلم پاسخ داد. از دید سقراط، اینکه دیگران در حق ما بی‌عدالتی کرده‌اند، مجوزی برای انجام بی‌عدالتی از سوی ما ایجاد نمی‌کند. به همین دلیل تصمیم او برای ماندن در زندان را بهتر است نه به‌عنوان اطاعت مطلق از دولت، بلکه به‌عنوان وفاداری به اصلی اخلاقی فهمید که سقراط حاضر نیست حتی برای نجات جان خود از آن عدول کند. البته اینکه استدلال کریتون دقیقاً چه نوع تعهدی به قوانین ایجاد می‌کند، همچنان یکی از مسائل تفسیری مهم این گفت‌وگوست.

آخرین روز سقراط و جام شوکران: روایت افلاطونی زندگی سقراط با گفت‌وگوی Phaedo (فایدون) به پایان می‌رسد. زمان گفت‌وگو آخرین روز زندگی سقراط است؛ کشتی مقدس از دلوس بازگشته و دیگر مانعی مذهبی برای اجرای حکم وجود ندارد. دوستان سقراط در زندان گرد او جمع شده‌اند، اما بخش عمده گفت‌وگو نه درباره دادگاه و سیاست، بلکه درباره مرگ، فلسفه و جاودانگی نفس است. سقراط در آستانه مرگ از این ایده دفاع می‌کند که فیلسوف واقعی در تمام زندگی خود به نوعی برای مرگ آماده می‌شود، زیرا فلسفه می‌کوشد نفس را از وابستگی بیش از اندازه به بدن و لذت‌های جسمانی دور کند و به سوی حقیقت سوق دهد.

با نزدیک شدن غروب، زمان اجرای حکم فرا می‌رسد. مأمور زندان جام حاوی شوکران را به سقراط می‌دهد. برخلاف دوستانش که آشکارا اندوهگین‌اند، سقراط در روایت افلاطون آرامش خود را حفظ می‌کند، جام را می‌گیرد و سم را می‌نوشد. سپس مدتی راه می‌رود تا پاهایش سنگین می‌شوند و دراز می‌کشد. افلاطون از طریق رساله فایدون توصیف می‌کند که بی‌حسی از پاها آغاز می‌شود و به‌تدریج به سمت بالای بدن پیش می‌رود تا سرانجام سقراط می‌میرد.

بااین‌حال، باید در استفاده تاریخی از این صحنه احتیاط کرد. رساله فایدون گزارش پزشکی یا صورت‌جلسه رسمی اعدام سقراط نیست، بلکه اثری فلسفی و ادبی از افلاطون است و خود افلاطون نیز در متن می‌گوید که آن روز در زندان حضور نداشته است. بنابراین نمی‌توان مطمئن بود تمام جزئیات مرگ سقراط دقیقا به همان صورتی رخ داده که در گفت‌وگو می‌خوانیم. آنچه افلاطون ارائه می‌کند، علاوه بر روایت یک مرگ، تصویری فلسفی از انسانی است که می‌کوشد در آخرین لحظات زندگی نیز مطابق اصولی زندگی کند که سال‌ها درباره آن‌ها سخن گفته است.

آخرین سخن سقراط؛ بدهی به اسکلپیوس: در واپسین لحظات فایدون، سقراط جمله‌ای عجیب و بسیار مشهور به کریتون می‌گوید:

کریتون، به اسکلپیوس یک خروس بدهکاریم؛ آن را ادا کنید و فراموش نکنید.

کریتون پاسخ می‌دهد که چنین خواهد کرد و می‌پرسد آیا سخن دیگری دارد، اما دیگر پاسخی از سقراط نمی‌آید. این، در روایت افلاطون، آخرین سخن سقراط است.

اسکلپیوس در جهان یونانی خدای پزشکی و درمان بود و مردم معمولا پس از بهبودی از بیماری برای او نذر یا قربانی تقدیم می‌کردند. همین موضوع باعث شده آخرین جمله سقراط برای بیش از دو هزار سال موضوع تفسیر باشد. یکی از مشهورترین برداشت‌ها این است که سقراط زندگی جسمانی را نوعی بیماری و مرگ را درمان یا رهایی نفس از آن می‌دانسته است؛ در این خوانش، خروسی که باید برای اسکلپیوس قربانی شود نوعی سپاسگزاری برای درمان نهایی سقراط است.

اما این تفسیر را نباید به‌عنوان معنای قطعی جمله پذیرفت. افلاطون هیچ توضیح مستقیمی درباره منظور سقراط نمی‌دهد و احتمال‌های دیگری نیز مطرح شده است؛ از جمله اینکه این سخن ممکن است به نذر یا بدهی مذهبی مشخصی مربوط بوده باشد. شاید همین ابهام بخشی از قدرت پایان‌بندی فایدون باشد:

مردی که زندگی خود را صرف پرسیدن معنای فضیلت، معرفت و زندگی خوب کرده بود، با جمله‌ای از جهان می‌رود که خودش به پرسشی فلسفی برای نسل‌های بعد تبدیل شده است.

آیا سقراط «شهید فلسفه» بود؟ مرگ سقراط در سنت فلسفی بعدی به نماد وفاداری به وجدان فلسفی، جست‌وجوی حقیقت و ترجیح اصول اخلاقی بر حفظ جان تبدیل شد.

۳.۱۳. سقراط و سوفسطاییان؛ شباهت‌ها و تفاوت‌های واقعی

جدول‌های سنتی اغلب بیش از حد ساده‌اند:

این جدول تا حدی مفید اما از نظر تاریخی گمراه‌کننده است. نسخه دقیق‌تر چنین است:

مهم‌ترین نتیجه این مقایسه آن است که مرز سقراط/سوفسطایی در زمان خود سقراط به روشنی‌ای که بعدها در تاریخ فلسفه ایجاد شد وجود نداشت. تلاش افلاطون برای جداکردن استادش از «سوفسطاییان» خود بخشی از فرایندی بود که معنای این دو عنوان را برای نسل‌های بعد شکل داد.

۳.۱۴. میراث سقراط؛ چرا او نقطه عطف شد؟

سقراط هیچ کتابی ننوشت و آنچه از او می‌دانیم تقریباً به‌طور کامل از نوشته‌های دیگران به ما رسیده است؛ بااین‌حال، تأثیر او بر فلسفه یونان چنان عمیق بود که تقریباً هیچ‌یک از جریان‌های مهم پس از او نتوانستند از سایه‌اش بیرون بمانند. اهمیت سقراط فقط در مجموعه‌ای از عقاید مشخص نبود؛ شیوه زندگی، روش پرسشگری، تأکید او بر فضیلت و مراقبت از نفس، و حتی نحوه مواجهه‌اش با مرگ همگی به بخشی از میراث فلسفی او تبدیل شدند. همین ویژگی باعث شد کسانی که خود را ادامه‌دهنده راه سقراط می‌دانستند، از یک شخصیت واحد به نتایج بسیار متفاوتی برسند.

مشهورترین این مسیرها البته از افلاطون می‌گذرد. سقراط شخصیت اصلی بسیاری از گفت‌وگوهای افلاطون است و پرسش‌های او درباره عدالت، فضیلت، معرفت و زندگی خوب به نقطه آغاز پروژه فلسفی بسیار گسترده‌تری تبدیل می‌شوند. تشخیص اینکه سقراط تاریخی دقیقاً کجا تمام می‌شود و فلسفه خود افلاطون از کجا آغاز می‌شود همیشه آسان نیست؛ اما روشن است که بدون سقراط، فلسفه افلاطون به شکلی که امروز می‌شناسیم قابل تصور نبود. از طریق افلاطون نیز میراث سقراط به ارسطو و سپس به بخش بزرگی از سنت فلسفی غرب منتقل شد.

اما افلاطون تنها وارث سقراط نبود. آنتیستنس و سنتی که بعدها با کلبیان پیوند خورد، بیش از هر چیز بر سادگی زندگی سقراط، خودبسندگی، تحمل سختی و بی‌اعتنایی او به ثروت و منزلت اجتماعی تأکید کرد. این گرایش در کلبیانی چون دیوژن سینوپی بسیار رادیکال‌تر شد، اگر فضیلت برای خوشبختی کافی است، پس بسیاری از چیزهایی که جامعه ضروری یا ارزشمند می‌داند مثل ثروت، شهرت، تجمل و موقعیت اجتماعی ممکن است نه‌تنها ضروری نباشند، بلکه مانعی برای آزادی انسان باشند.

در سوی دیگری، آریستیپوس کورنایی و پیروانش، یعنی کورناییان، وجه متفاوتی از میراث سقراطی را گسترش دادند. آنان مسئله لذت را در مرکز توجه قرار دادند و لذت را برای زندگی خوب بسیار مهم دانستند. این دیدگاه در نگاه اول ممکن است کاملاً مخالف زهد کلبیان به نظر برسد، اما هر دو جریان می‌توانستند ادعا کنند که چیزی سقراطی در خود دارند. این که انسان نباید برده امور بیرونی باشد. تفاوت در این بود که کلبیان این آزادی را عمدتا در بی‌نیازی از لذت‌ها و دارایی‌ها می‌دیدند، در حالی که کورناییان می‌کوشیدند لذت ببرند بی‌آنکه خود به برده لذت تبدیل شوند.

مگاراییان نیز مسیر دیگری را دنبال کردند. آنان بیش از جنبه زاهدانه یا شیوه زندگی سقراط، به استدلال، تعریف مفاهیم و مسائل منطقی توجه نشان دادند. سنت مگارایی بعدها به خاطر بحث‌های جدلی، پارادوکس‌ها و مسائل مربوط به امکان، ضرورت و منطق اهمیت پیدا کرد. به این ترتیب، حتی وجه پرسشگر و استدلالی سقراط نیز می‌توانست مستقل از سایر جنبه‌های شخصیت او به یک سنت فلسفی تبدیل شود.

تأثیر سقراط به شاگردان مستقیم و نسل پس از او محدود نماند. چند قرن بعد، رواقیان او را یکی از بزرگ‌ترین نمونه حکیم می‌دیدند، انسانی که بر خواسته‌ها و ترس‌های خود مسلط است، ارزش فضیلت را بالاتر از ثروت و آسایش می‌داند، از مرگ هراسی ندارد و حاضر نیست برای حفظ جان خود اصول اخلاقی‌اش را کنار بگذارد. داستان حضور آرام سقراط در دادگاه، امتناعش از فرار در کریتون و مواجهه‌اش با مرگ در فایدون همگی با آرمان رواقیِ آزادی درونی و استقلال از شرایط بیرونی سازگار بودند.

حتی سنت‌هایی که با افلاطون و رواقیان اختلاف‌های اساسی داشتند نیز می‌توانستند بخشی از سقراط را از آنِ خود کنند. شکاکان برای مثال می‌توانستند از تأکید سقراط بر محدودیت دانش انسان و آمادگی او برای اعتراف به ندانستن الهام بگیرند؛ هرچند نباید جمله مشهور می‌دانم که هیچ نمی‌دانم را بدون احتیاط نقل کرد، زیرا این عبارت دقیقا با همین صورت در آثار افلاطون از زبان سقراط نیامده است. آنچه در رساله دفاعیه می‌بینیم ظریف‌تر است. سقراط خود را از کسانی داناتر می‌داند که چیزی را نمی‌دانند اما تصور می‌کنند می‌دانند؛ او دست‌کم نسبت به نادانی خودش آگاهی دارد.

به همین دلیل، شاید بهتر باشد میراث سقراط را نه مجموعه‌ای ثابت از آموزه‌ها، بلکه چند امکان متفاوت برای فلسفه‌ورزی بدانیم. افلاطونیان از پرسش‌های او درباره حقیقت و معرفت آغاز کردند، کلبیان سادگی و استقلالش را رادیکال کردند، کورناییان مسئله لذت و خودفرمانی را پیش بردند، مگاراییان وجه جدلی و منطقی روش او را دنبال کردند و رواقیان از شخصیت و مرگ او الگویی برای زندگی فلسفی ساختند.

از این منظر، سقراط در تاریخ فلسفه دیگر فقط نام یک فرد نیست. او به چهره‌ای تبدیل شد که سنت‌های گاه متضاد می‌توانستند خود را وارثش بدانند. شاید همین نکته بهترین توضیح برای جایگاه استثنایی او باشد. سقراط نظام فلسفی مکتوبی از خود باقی نگذاشت، اما پرسش‌هایی مطرح کرد و الگویی از زندگی فلسفی به جا گذاشت که دیگران برای قرن‌ها کوشیدند پاسخ خودشان را از دل آن بیرون بکشند. به همین دلیل است که مرگ سقراط پایان داستان او نبود؛ از بسیاری جهات، تاریخ فلسفی سقراط تازه پس از مرگش آغاز شد.

بخش ۴: شاگردان سقراط و سنت‌های سقراطی پس از او

پس از مرگ سقراط در سال ۳۹۹ پیش از میلاد، فلسفه سقراطی به یک مکتب واحد با مجموعه‌ای مشخص از آموزه‌ها تبدیل نشد. برعکس، شاگردان و همراهان او برداشت‌های بسیار متفاوتی از شخصیت، شیوه زندگی و اندیشه‌های استاد خود ارائه کردند. یکی بر خودمهاری و عمل اخلاقی تأکید کرد، دیگری «خیر» را با «واحد» پیوند داد؛ گروهی زندگی خوب را در رهایی از نیازهای مصنوعی جامعه جست‌وجو کردند و گروهی دیگر برای لذت اهمیت بنیادی قائل شدند. برخی میراث سقراط را به سوی منطق و جدل بردند و برخی دیگر فلسفه را تقریباً به یک شیوه زندگی عملی و حتی خیابانی تبدیل کردند.

همین تنوع این نکته را آشکار می کند که سقراط یک نظام فلسفی آماده به شاگردانش تحویل نداده بود. او مدرسه‌ای رسمی مانند آکادمی افلاطون نداشت و کتابی هم ننوشت. تأثیر او بیش از هر چیز از طریق شیوه زندگی، گفت‌وگو و پرسشگری، نقد باورهای رایج، خودمهاری و تأکید بر فضیلت منتقل می‌شد. در نتیجه، کسانی که با او معاشرت کرده بودند می‌توانستند جنبه‌های متفاوتی از این میراث را برجسته کنند و هرکدام از آن نقطه به مسیری فلسفی متفاوت برسند. شاید به همین دلیل است که پس از مرگ سقراط به‌جای کتب سقراطی، با مجموعه‌ای از سقراطیان روبه‌رو می‌شویم که گاهی حتی در مسائل اساسی با یکدیگر اختلاف داشتند.

آیا «مکاتب کوچک سقراطی» عنوان دقیقی است؟ در تاریخ‌نگاری فلسفه مدت‌ها اصطلاح سقراطیان کوچک (Minor Socratics) برای اشاره به شاگردان و پیروان سقراطی‌ای به کار می‌رفت که در مقایسه با افلاطون شهرت و تأثیر تاریخی کمتری پیدا کردند. بااین‌حال، این اصطلاح کاملاً بی‌طرفانه نیست؛ زیرا صفت کوچک ممکن است این تصور را ایجاد کند که این افراد در زمان خود نیز متفکرانی حاشیه‌ای یا درجه‌دو بوده‌اند. به همین دلیل، در پژوهش‌های جدید گاهی ترجیح داده می‌شود به‌جای سقراطیان کوچک، ساده‌تر از عنوان سقراطیان (The Socratics) استفاده شود. دیوگنس لائرتیوس در سنت باستان از هفت تن از همراهان مهم سقراط نام می‌برد:

• آنتیستنس

• آیسخینس

• افلاطون

• گزنفون

• اقلیدس مگارایی

• آریستیپوس

• فایدون

همه این افراد آثاری نوشته بودند، اما از میان آن‌ها تقریباً فقط نوشته‌های افلاطون و گزنفون به شکلی گسترده و نسبتاً کامل به دست ما رسیده‌اند. از آیسخینس و بسیاری دیگر تنها قطعاتی پراکنده، عنوان برخی آثار یا گزارش‌هایی در نوشته‌های مؤلفان متأخر باقی مانده است. این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا تصویری که امروز از سقراط داریم ناگزیر بیش از همه از دریچه افلاطون و گزنفون شکل گرفته است. اگر آثار دیگر سقراطیان نیز باقی مانده بود، ممکن بود سقراطی که امروز می‌شناسیم چهره‌ای تا حدی متفاوت داشته باشد.

گفت‌وگوی سقراطی و ظهور یک ژانر جدید: یکی از مهم‌ترین نتایج مرگ سقراط، شکل‌گیری نوعی ادبیات فلسفی بود که بعدها با عنوان گفتارها یا گفت‌وگوهای سقراطی (Sōkratikoi Logoi) شناخته شد. همراهان سقراط شروع به نوشتن آثاری کردند که در آن‌ها سقراط معمولا شخصیت اصلی بود و در گفت‌وگو با افراد مختلف، موضوعاتی مانند فضیلت، سیاست، عشق، تعلیم، عدالت و خودشناسی را بررسی می‌کرد. به این ترتیب، گفت‌وگوی سقراطی فقط روشی برای ثبت خاطرات یک استاد از‌دست‌رفته نبود؛ به قالبی ادبی و فلسفی تبدیل شد که نویسنده می‌توانست از طریق شخصیت سقراط مسائل موردنظر خود را بررسی کند.

بنابراین افلاطون تنها نویسنده دیالوگ‌های سقراطی نبود، هرچند آثار او بعدها مشهورترین نمونه‌های این ژانر شدند. آنتیستنس، آیسخینس، فایدون، اقلیدس و دیگر سقراطیان نیز با این سنت ادبی ارتباط داشتند و آثاری به نام یا درباره سقراط می‌نوشتند. همین موضوع مسئله شناخت «سقراط تاریخی» را پیچیده‌تر می‌کند.

ما با یک سقراط که خودش افکارش را نوشته باشد روبه‌رو نیستیم، بلکه با چندین تصویر از سقراط مواجهیم که شاگردان و معاصرانش ساخته‌اند و بخش بزرگی از آن تصاویر نیز در طول تاریخ از میان رفته است. اگر آثار دیگر سقراطیان به اندازه آثار افلاطون باقی مانده بود، شاید امروز نه‌تنها برداشت متفاوتی از فلسفه سقراط، بلکه تصور متفاوتی از خود شخصیت او داشتیم.

۴.۱. گزنفون (Xenophon)

گزنفون (حدود ۴۳۰/۴۲۵ تا ۳۵۴ پیش از میلاد) یکی از چندوجهی‌ترین شخصیت‌های یونان کلاسیک بود. او سرباز، فرمانده، تاریخ‌نگار، نویسنده سیاسی، نظریه‌پرداز مدیریت و از معاشران سقراط. او بعدها با کتاب Anabasis به‌سبب روایت مشهور عقب‌نشینی «ده هزار» مزدور یونانی از درون قلمرو هخامنشی شهرت فراوانی یافت. بااین‌حال، اهمیت او برای تاریخ فلسفه بیش از هر چیز از این واقعیت ناشی می‌شود که در کنار افلاطون، یکی از دو منبع عمده باقی‌مانده درباره سقراط است.

گزنفون در جوانی سقراط را می‌شناخت، هرچند میزان نزدیکی او به حلقه اصلی اطراف سقراط دقیقا روشن نیست. به همین دلیل، توصیف او به‌عنوان یار و معاشر سقراط محتاطانه‌تر از آن است که او را شاگرد رسمی سقراط بنامیم. آنچه اهمیت دارد این است که گزنفون تصویری از سقراط برای ما باقی گذاشته که در بسیاری از موارد با تصویر افلاطون تفاوت دارد و جنبه‌های دیگری از شخصیت و اندیشه او را برجسته می‌کند.

آثار سقراطی گزنفون: چهار اثر گزنفون ارتباط مستقیمی با سقراط دارند:

• Memorabilia

• Oeconomicus

• Symposium

• Apology

این آثار در کنار یکدیگر سقراطی را نشان می‌دهند که نه‌فقط درباره فضیلت و عدالت، بلکه درباره دوستی، خانواده، مدیریت، ثروت، عشق، رهبری و حتی نحوه اداره زندگی روزمره سخن می‌گوید. مهم‌ترین آن‌ها خاطرات سقراطی (Memorabilia) است. یکی از اهداف اصلی گزنفون در این کتاب دفاع از سقراط در برابر دو اتهام مشهور بی‌دینی و فاسد کردن جوانان است. اما دفاع او به اثبات بی‌گناهی سقراط محدود نمی‌شود؛ گزنفون می‌خواهد نشان دهد که سقراط در عمل برای کسانی که با او معاشرت می‌کردند سودمند بود. به همین دلیل او را در حال گفت‌وگو با افراد بسیار متفاوتی می‌بینیم. از سیاستمداران جوان و فرماندهان گرفته تا دوستان، صنعتگران و اعضای خانواده. موضوع این گفت‌وگوها نیز می‌تواند از عدالت و تقوا تا دوستی، جنگ، کار و روابط خانوادگی تغییر کند.

اثر مهم دیگر اقتصاد یا مدیریت خانه (Oeconomicus) است. واژه یونانی Oikonomia در اصل به اداره Oikos، یعنی خانه، خانواده و دارایی مربوط می‌شود و معنای آن با مفهوم مدرن اقتصاد کاملاً یکسان نیست. در این گفت‌وگو مسائلی مانند مدیریت املاک، کشاورزی، تقسیم کار، رهبری و اداره خانواده مطرح می‌شوند. Oeconomicus نمونه خوبی برای نشان دادن این نکته است که در سنت سقراطی، فلسفه الزاما فعالیتی جدا از زندگی روزمره و انتزاعی نبود؛ پرسش درباره خوب زندگی کردن می‌توانست مستقیماً به شیوه اداره خانه، کار و روابط انسانی مربوط شود.

گزنفون نیز مانند افلاطون اثری با نام ضیافت (Symposium) دارد، اما این دو کتاب یک اثر یا دو روایت یکسان نیستند. در ضیافت گزنفون، سقراط و دیگر مهمانان در فضایی نسبتا شاد و اجتماعی درباره عشق، زیبایی، فضیلت، استعداد و خودمهاری گفت‌وگو می‌کنند. دفاع (Apology) سقراط نیز روایت گزنفون از رفتار سقراط در ارتباط با دادگاه و مرگ اوست. یکی از پرسش‌های مهم این اثر آن است که چرا سقراط چنان از خود دفاع کرد که ظاهرا امکان نجاتش را کاهش می‌داد. گزنفون این رفتار را با نگرش سقراط به پیری، مرگ، شهرت اخلاقی و نشانه الهی‌اش مرتبط می‌کند.

سقراط گزنفون در برابر سقراط افلاطون: برای مدت‌ها در تاریخ پژوهش این تصور رایج بود که افلاطون «سقراط فلسفی» و گزنفون «سقراط عملی و سطحی» را به ما نشان می‌دهد. امروزه این تقابل بیش از حد ساده‌انگارانه دانسته می‌شود. درست است که گزنفون بیش از افلاطون بر کاربرد عملی فلسفه در زندگی تأکید می‌کند، اما این به معنای فقدان اندیشه فلسفی در آثار او نیست. در نوشته‌هایش می‌توان مجموعه‌ای نسبتا منسجم از ایده‌ها درباره فضیلت، آزادی، نیاز، ثروت و به‌خصوص خودمهاری پیدا کرد.

در واقع، شاید تفاوت را بتوان بیشتر در نوع پرسش‌هایی دید که برجسته می‌شوند. در بسیاری از آثار افلاطون، گفت‌وگو می‌تواند به پرسش‌هایی بسیار انتزاعی درباره معرفت، حقیقت یا ماهیت فضیلت برسد؛ در حالی که گزنفون اغلب می‌پرسد این فضیلت در زندگی واقعی چه شکلی پیدا می‌کند و چه تأثیری بر رفتار انسان دارد.

خودمهاری به‌عنوان پایه آزادی (Enkrateia): یکی از مهم‌ترین مفاهیم در تصویر گزنفون از سقراط Enkrateia، یعنی خودمهاری یا حاکمیت بر خویشتن است. انسانی که برده خوراک، شراب، شهوت، خواب یا ثروت باشد، ممکن است از نظر سیاسی فردی آزاد به حساب بیاید، اما در سطح شخصی همچنان تحت فرمان امیال خودش زندگی می‌کند. بنابراین آزادی واقعی پیش از آنکه مسئله‌ای بیرونی باشد، به توانایی انسان برای حکومت بر خودش مربوط می‌شود.

به همین دلیل خودمهاری در اثر Memorabilia جایگاهی بنیادی دارد و زمینه‌ای برای سایر فضایل محسوب می‌شود. می‌توان منطق این دیدگاه را با این پرسش خلاصه کرد که چه کسی بر من حکومت می‌کند؛ عقل من یا میل من؟ کسی که قادر نیست خواسته‌های خود را مهار کند، حتی اگر از فرمان دیگران آزاد باشد، هنوز به معنای عمیق‌تر کلمه آزاد نیست.

ثروت؛ دارایی بیشتر یا نیاز کمتر؟ نگاه گزنفون به ثروت نیز با همین مفهوم خودمهاری ارتباط دارد. فرض کنیم فردی ۱۰۰ واحد درآمد دارد اما برای رضایت به ۱۵۰ واحد نیاز دارد؛ در مقابل، فرد دیگری تنها ۱۰ واحد دارد اما نیازهایش از ۵ واحد فراتر نمی‌رود. از منظر سقراط گزنفونی، شخص دوم از جهتی ثروتمندتر است، زیرا آنچه اهمیت دارد فقط مقدار دارایی نیست، بلکه نسبت میان دارایی و نیاز است.

در این نگاه، کسی که دائماً نیازهای تازه‌ای برای خود ایجاد می‌کند ممکن است با وجود ثروت فراوان همچنان احساس فقر کند؛ در حالی که انسانی که قادر به کنترل نیازهایش است، با دارایی بسیار کمتر می‌تواند به کفایت و استقلال برسد. این پیوند میان کاهش نیازها و افزایش آزادی بعدها در سنت‌هایی مانند کلبی‌گری و رواقی‌گری نیز اهمیت فراوانی پیدا کرد.

خدا و نظم طبیعت در گزنفون: سقراط گزنفون فقط درباره شیوه اداره زندگی روزمره سخن نمی‌گوید. گزنفون حتی نوعی استدلال غایت‌شناختی را به او نسبت می‌دهد. چشم برای دیدن مناسب است، پلک از چشم محافظت می‌کند، دندان‌ها برای کارکردهای متفاوت شکل گرفته‌اند و حواس انسان با محیط اطراف تناسب دارند. از چنین هماهنگی‌هایی نتیجه گرفته می‌شود که ساختار موجودات زنده و جهان صرفا حاصل تصادف نیست و نوعی عقل یا تدبیر الهی در پس آن قرار دارد.

این بخش از آثار گزنفون مهم است، زیرا نشان می‌دهد تصویر او از سقراط را نباید به یک مشاور زندگی روزمره تقلیل داد. سقراط گزنفون درباره خدا، نظم طبیعت و جایگاه انسان در جهان نیز استدلال می‌کند، هرچند این مباحث را به شیوه‌ای متفاوت از آنچه بعدها در فلسفه افلاطون می‌بینیم پیش می‌برد.

چرا گزنفون برای شناخت سقراط مهم است؟ در نهایت، بهتر است گزنفون را نه نسخه‌ای کم‌عمق‌تر از افلاطون، بلکه شاهدی مستقل و بسیار مهم از سنت سقراطی در نظر بگیریم. ارزش نوشته‌های او دقیقاً در این است که سقراط را از زاویه‌ای متفاوت نشان می‌دهند، سقراط به عنوان فیلسوفی که فضیلت را نه فقط در بحث‌های نظری، بلکه در پول، کار، دوستی، خانواده، قدرت، لذت و نحوه اداره زندگی روزانه آزمایش می‌کند.

به همین دلیل شاید بتوان تفاوت تأکید او را با یک پرسش خلاصه کرد. در بسیاری از صفحات گزنفون، پرسش اصلی کمتر این است که ماهیت متافیزیکی خیر چیست؟ و بیشتر این است که یک انسان خوب در عمل چگونه زندگی می‌کند؟ همین جنبه عملی است که سقراط گزنفون را به یکی از مهم‌ترین تصاویر باقی‌مانده از میراث سقراطی تبدیل می‌کند.

۴.۲. آیسخینس سقراطی (Aeschines of Sphettus)

آیسخینس سقراطی را نباید با آیسخینس، خطیب مشهور سده چهارم پیش از میلاد اشتباه گرفت. او اهل Sphettus در آتیکا و از همراهان سقراط بود و در منابع باستانی به‌عنوان یکی از چهره‌های نزدیک به حلقه سقراطیان معرفی می‌شود. نام او همچنین با واپسین دوره زندگی سقراط پیوند خورده است؛ در سنت‌های باستانی از حضور او در ارتباط با محاکمه و آخرین روزهای زندگی سقراط سخن گفته می‌شود. اهمیت آیسخینس برای تاریخ فلسفه بیش از هر چیز به گفت‌وگوهای سقراطی او بازمی‌گردد. در دوران باستان هفت گفت‌وگو با نام‌های

• Alcibiades

• Axiochus

• Aspasia

• Callias

• Miltiades

• Rhinon

• Telauges

به‌عنوان آثار معتبر او شناخته می‌شدند. متأسفانه هیچ‌یک از این آثار به‌طور کامل باقی نمانده و شناخت ما از آن‌ها بر قطعات پراکنده و گزارش نویسندگان بعدی استوار است. بااین‌حال، نوشته‌های آیسخینس در دوران باستان به‌ویژه به دلیل سبک و توانایی او در بازآفرینی شخصیت و گفت‌وگوهای سقراط مورد توجه بودند.

مسئله آلکیبیادس؛ اگر سقراط جوانان را بهتر می‌کرد...: یکی از مشکلاتی که یاران سقراط پس از مرگ او با آن روبه‌رو بودند، سرنوشت برخی از جوانانی بود که با سقراط معاشرت داشتند. اگر سقراط واقعاً جوانان را به سوی فضیلت هدایت می‌کرد، پس چگونه باید حضور شخصیتی مانند آلکیبیادس در حلقه اطراف او را توضیح داد؟

آلکیبیادس یکی از درخشان‌ترین و در عین حال جنجالی‌ترین سیاستمداران آتن بود؛ مردی با استعداد و بلندپروازی فوق‌العاده که زندگی سیاسی پرآشوبش او را بارها در برابر شهر خودش قرار داد. ارتباط او با سقراط می‌توانست برای مخالفان سقراط شاهدی مناسب باشد تا ادعا کنند معاشرت با این فیلسوف الزاما جوانان را بهتر نمی‌کرد. بخشی از گفت‌وگوی Alcibiades آیسخینس را می‌توان در زمینه همین مسئله فهمید. یعنی تلاشی برای نشان دادن اینکه سقراط مسئول انتخاب‌های بعدی آلکیبیادس نبود و رابطه او با این جوان ماهیتی اصلاح‌گرانه داشت.

اصلاح اخلاقی از طریق Eros: یکی از جالب‌ترین جنبه‌های سقراط آیسخینس این است که او ادعا نمی‌کند صاحب یک Technē، یعنی فن یا دانش آموزشی مشخصی برای تولید فضیلت است. سقراط نمی‌تواند مانند یک صنعتگر بگوید روشی در اختیار دارد که با اجرای آن هر شاگردی الزاماً به انسانی بهتر تبدیل خواهد شد. در عوض، قدرت تربیتی او با Eros، یعنی نوعی عشق، کشش و دلبستگی فلسفی ارتباط پیدا می‌کند.

در قطعات باقی‌مانده از Alcibiades، سقراط با مقایسه آلکیبیادس با شخصیت بزرگی مانند تمیستوکل، اعتمادبه‌نفس و غرور او را به چالش می‌کشد. آلکیبیادس که خود را آماده ورود به سیاست و دستیابی به بزرگی می‌داند، به‌تدریج درمی‌یابد فاصله زیادی میان تصورش از خودش و فضیلتی که واقعا در اختیار دارد وجود دارد. این مواجهه چنان شدید است که در روایت، آلکیبیادس سرانجام تحت تأثیر قرار می‌گیرد و گریه می‌کند.

نکته مهم اینجاست که سقراط این توانایی را نتیجه داشتن یک روش آموزشی رسمی نمی‌داند. او تأثیر خود بر آلکیبیادس را به Eros و نوعی موهبت یا یاری الهی نسبت می‌دهد. از این منظر، فلسفه صرفا انتقال مجموعه‌ای از اطلاعات از استاد به شاگرد نیست؛ فلسفه می‌تواند رابطه‌ای باشد که فرد را وادار می‌کند تصورش از خودش را زیر سؤال ببرد و نیاز به تغییر را در خود احساس کند.

سقراط در برابر آموزگار حرفه‌ای: در اینجا یکی از تفاوت‌های مهم میان تصویر سقراط و تصویر سنتی از سوفسطاییان آشکار می‌شود. یک آموزگار حرفه‌ای می‌تواند ادعا کند من فنی در اختیار دارم و در برابر دریافت مزد آن را به تو آموزش می‌دهم. اما سقراط آیسخینس چنین ادعایی درباره فضیلت ندارد. او صاحب فرمولی نیست که بتواند با استفاده از آن انسان‌های خوب تولید کند.

موضع او را می‌توان تقریبا چنین خلاصه کرد که من فن تولید فضیلت را در اختیار ندارم؛ اما معاشرت و گفت‌وگو با من ممکن است تو را وادار کند به شکلی تازه با خودت روبه‌رو شوی. در این فرایند، نخست باید غرور و اطمینان کاذب فرد نسبت به خودش شکسته شود تا امکان اصلاح اخلاقی پدید آید. به همین دلیل، آیسخینس یکی از مهم‌ترین شاهدان برای شناخت جنبه شخصی، رابطه‌ای و اروس‌آلود تربیت سقراطی است؛ جنبه‌ای که نشان می‌دهد تأثیر سقراط بر اطرافیانش تنها از استدلال‌های او ناشی نمی‌شد، بلکه به نوع رابطه‌ای که با آنان برقرار می‌کرد نیز وابسته بود.

۴.۳. مکتب مگارایی (Megarian School)

مکتب مگارایی با اقلیدس مگارایی آغاز شد و در نسل‌های بعد به یکی از مهم‌ترین سنت‌های یونانی در زمینه جدل، پارادوکس، معناشناسی و منطق تبدیل شد. این مسیر جالب است، زیرا نقطه آغاز آن هنوز به حلقه مستقیم سقراط مربوط می‌شود، اما چند نسل بعد به مسائلی بسیار فنی درباره صدق، امکان، ضرورت و ساختار گزاره‌های شرطی می‌رسد.

بااین‌حال، باید میان مگاراییان و گروهی که امروزه معمولا مکتب دیالکتیکی (Dialectical School) نامیده می‌شود تمایز گذاشت. در تاریخ‌نگاری قدیمی، فیلسوفانی مانند دیودوروس کرونوس و فیلون گاهی مستقیما «مگارایی» خوانده می‌شدند، اما پژوهش جدید معمولا آن‌ها را اعضای سنتی مرتبط اما متمایز می‌داند که از میراث مگارایی و به‌ویژه سنت جدلی ائوبولیدس رشد کرده بود.

از سقراط به «خیر واحد» با اقلیدس مگارایی: اقلیدس مگارایی (Euclides of Megara)، که حدود ۴۵۰ تا ۳۸۰ پیش از میلاد می‌زیست، از همراهان مستقیم سقراط بود. او را نباید با اقلیدس اسکندرانی، ریاضی‌دان مشهور و نویسنده رساله اصول، اشتباه کرد. اقلیدس مگارایی در واپسین روز زندگی سقراط در کنار او بود و بنا بر سنت باستانی، پس از اعدام سقراط تعدادی از اعضای حلقه او، از جمله افلاطون، برای مدتی به مگارا و نزد اقلیدس رفتند.

گزارش‌های باستانی نظریه‌ای جالب به اقلیدس نسبت می‌دهند که می گوید خیر در حقیقت یک چیز است، هرچند با نام‌های مختلفی مانند خدا، خرد، عقل یا بینش خوانده شود. همچنین گفته شده که او وجود چیزی را که حقیقتاً مقابل این خیر باشد نمی‌پذیرفت. از سوی دیگر، سنت باستانی او را تحت تأثیر الئاییان نیز می‌دانست و همین موضوع باعث شده برخی مفسران اندیشه او را نوعی پیوندی میان سقراط و پارمنیدس بدانند. یعنی اگر سقراط خیر را در مرکز فلسفه قرار می‌دهد و سنت پارمنیدسی بر وحدت واقعیت تأکید می‌کند، شاید اقلیدس این دو را در ایده «خیرِ واحد» به یکدیگر نزدیک کرده باشد.

این بازسازی جذاب است، اما باید با احتیاط با آن برخورد کرد. اطلاعات ما درباره آموزه‌های مثبت اقلیدس بسیار اندک است و بخش بزرگی از تصویر «اقلیدسِ الئایی» بر گزارش‌های متأخر استوار است. چیزی که با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که سنت منسوب به او به‌تدریج توجه زیادی به استدلال و جدل پیدا کرد. حتی گزارش شده که اقلیدس در بحث، به‌جای حمله مستقیم به مقدمات استدلال حریف، نتیجه آن را هدف می‌گرفت. همین گرایش در نسل‌های بعد به مجموعه‌ای از پارادوکس‌ها و مسائل منطقی بسیار تأثیرگذار منتهی شد.

ائوبولیدس و ظهور پارادوکس‌های مگارایی: یکی از مهم‌ترین چهره‌های مرتبط با این سنت ائوبولیدس میلتی (Eubulides of Miletus) است. شهرت او بیش از هر چیز به پارادوکس‌هایی بازمی‌گردد که برخی از آن‌ها هنوز پس از بیش از دو هزار سال در فلسفه زبان و منطق مورد بحث‌اند. اهمیت این پارادوکس‌ها در این است که با مثال‌هایی بسیار ساده، مشکلات عمیقی را در مفاهیمی مانند صدق، ابهام و شناخت آشکار می‌کنند.

مشهورترین نمونه، پارادوکس دروغگو (The Liar) است. فرض کنید کسی بگوید «من اکنون دروغ می‌گویم.» اگر گفته او درست باشد، پس دروغ می‌گوید و جمله باید نادرست باشد؛ اما اگر جمله نادرست باشد، ظاهراً آنچه گفته حقیقت ندارد و دوباره با مشکل روبه‌رو می‌شویم. این نوع خودارجاعی به یکی از مسائل ماندگار نظریه صدق تبدیل شد.

پارادوکس مشهور دیگر پارادوکس توده (Sorites) است. یک دانه شن توده نیست؛ دو دانه هم توده نیست و افزودن تنها یک دانه ظاهراً نمی‌تواند ناگهان چیزی را از «غیرتوده» به «توده» تبدیل کند. اما اگر این استدلال را ادامه دهیم، چه زمانی واقعاً توده‌ای از شن شکل می‌گیرد؟ همین مشکل درباره مفاهیمی مانند پیر، بلند، ثروتمند یا کچل نیز وجود دارد. اگر انسانی با صد هزار تار مو کچل نیست و برداشتن تنها یک تار او را کچل نمی‌کند، دقیقاً در کدام مرحله باید او را «کچل» بنامیم؟ پارادوکس نشان می‌دهد بسیاری از واژه‌هایی که روزانه بدون مشکل استفاده می‌کنیم، مرز دقیق و روشنی ندارند.

نمونه دیگر پارادوکس مرد نقاب‌دار (Veiled Man) است. شما پدرتان را می‌شناسید؛ مردی نقاب‌دار وارد اتاق می‌شود و شما نمی‌دانید او کیست، اما آن مرد در واقع پدر شماست. آیا از این مقدمات می‌توان نتیجه گرفت که شما هم پدرتان را می‌شناسید و هم او را نمی‌شناسید؟ مسئله در واقع به تفاوت میان شناخت یک شخص و شناخت هویت او در یک توصیف خاص مربوط می‌شود. این مثال‌ها نشان می‌دهند که چگونه سنت مگارایی از بحث‌های جدلی به مسائلی رسید که بعدها در مرکز منطق و فلسفه زبان قرار گرفتند.

استیلپون؛ از منطق تا استقلال اخلاقی: یکی از مشهورترین استادان مگارایی در دوره بعد استیلپون (Stilpo) بود که در اوایل سده سوم پیش از میلاد درگذشت. آوازه او در جدل چنان زیاد بود که شاگردان متعددی از مکاتب مختلف جذبش شدند؛ مهم‌ترین آن‌ها زنون کیتیومی بود که بعدها رواقی‌گری را بنیان گذاشت. همین ارتباط یکی از مسیرهایی است که از طریق آن برخی عناصر سنت سقراطی و مگارایی به فلسفه رواقی راه یافتند.

دیدگاهی عجیب درباره حمل (Predication) نیز به استیلپون نسبت داده شده است. اگر بگوییم «انسان خوب است»، «انسان» و «خوب» یا دقیقاً یک چیزند یا نیستند. اگر یک چیز باشند، گزاره تقریباً به همان‌گویی تبدیل می‌شود؛ و اگر متفاوت باشند، این پرسش پیش می‌آید که چگونه می‌توان یکی را درباره دیگری حمل کرد. بازسازی دقیق استدلال استیلپون دشوار است، اما اهمیت آن در نوع پرسشی است که مطرح می‌کند. او می پرسد چگونه زبان می‌تواند چیزی را درباره چیزی دیگر بگوید؟ گزارش‌هایی نیز وجود دارد که او از استدلال‌هایی از این نوع علیه مُثُل افلاطونی استفاده می‌کرد.

اما استیلپون فقط یک جدل‌گر منطقی نبود. آموزه‌های اخلاقی منسوب به او رنگی آشکارا سقراطی و تا حدی کلبی دارند. او بر این نکته تأکید می‌کرد که مهم‌ترین دارایی‌های انسان، یعنی خرد و شخصیت اخلاقی او، از جنس اموال خارجی نیستند که دشمن بتواند آن‌ها را غارت کند. ممکن است خانه، ثروت یا موقعیت اجتماعی خود را از دست بدهی، اما اگر فضیلت و خردت باقی مانده باشد، مهم‌ترین دارایی خود را از دست نداده‌ای. این ایده بعدها در رواقی‌گری به یکی از اصول مهم درباره استقلال انسان از شرایط بیرونی تبدیل شد.

۴.۳.۱. مکتب دیالکتیکی؛ از مگاراییان به منطق هلنیستی: در منابع قدیمی، دیودوروس کرونوس و فیلون منطقی اغلب با سنت مگارایی پیوند خورده‌اند و گاهی خودشان نیز «مگارایی» نامیده شده‌اند. بااین‌حال، امروزه معمولاً آن‌ها را در گروهی متمایز با عنوان مکتب دیالکتیکی (Dialectical School) قرار می‌دهند؛ حلقه‌ای مرتبط با سنت مگارایی و میراث ائوبولیدس که تمرکزش بیش از پیش بر گزاره‌ها، شرطی‌ها، امکان و ضرورت و پارادوکس‌های منطقی قرار گرفت.

این تمایز مهم است، زیرا با دیودوروس و فیلون دیگر صرفا با ادامه مستقیم فلسفه سقراطی روبه‌رو نیستیم؛ وارد مرحله‌ای شده‌ایم که در آن مسائل فنی منطق اهمیت مستقلی پیدا کرده‌اند. همین مباحث بعدها در منطق رواقی، به‌ویژه نزد خروسیپوس، با گستردگی بیشتری دنبال شدند.

دیودوروس کرونوس و مسئله «امکان»: دیودوروس کرونوس (Diodorus Cronus) یکی از مشهورترین منطقیان آغاز دوره هلنیستی بود و یکی از مسائل اصلی او پرسشی به ظاهر ساده بود. این که وقتی می‌گوییم چیزی «ممکن» است، دقیقاً چه منظوری داریم؟

مشهورترین بحث مرتبط با او استدلال غالب (Master Argument) است که گزارش مهم آن را در آثار اپیکتتوس داریم. این استدلال سه ادعای ظاهراً معقول را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد:

• نخست اینکه هر حقیقت تثبیت‌شده‌ای درباره گذشته اکنون ضروری است؛

• دوم اینکه از امر ممکن، امر محال نتیجه نمی‌شود؛

• سوم اینکه چیزهایی وجود دارند که ممکن‌اند، حتی اگر اکنون رخ ندهند و هرگز نیز در آینده رخ ندهند.

دیودوروس استدلال می‌کرد که نمی‌توان هر سه اصل را هم‌زمان حفظ کرد و در نهایت اصل سوم را کنار می‌گذاشت.

در نتیجه، تعریف مشهور دیودوروسی از امکان تقریباً چنین است که، ممکن چیزی است که اکنون صادق است یا در آینده صادق خواهد شد. این تعریف با برداشت عادی ما از «امکان‌های تحقق‌نیافته» تفاوت زیادی دارد. اگر سکه‌ای را پرتاب کنیم و شیر بیاید، معمولاً می‌گوییم ممکن بود خط بیاید. اما دیودوروس ما را وادار می‌کند بپرسیم اگر آن وضعیت هرگز تحقق پیدا نکرد، دقیقاً بر چه اساسی آن را واقعاً «ممکن» می‌نامیم؟

این نظریه بلافاصله پرسش‌هایی درباره جبر، آینده‌های بدیل و امکان‌های تحقق‌نیافته ایجاد می‌کند و به همین دلیل با مسائل امروزی منطق موجهات نیز قابل مقایسه است. بااین‌حال، نباید دیدگاه دیودوروس را به جمله ساده «همه‌چیز از قبل مقدر است» فروکاست؛ بحث او بخشی از مسئله پیچیده‌تری درباره رابطه زمان، صدق، امکان و ضرورت بود.

فیلون منطقی و معنای «اگر... آنگاه...»: فیلون منطقی (Philo the Dialectician)، شاگرد دیودوروس، بیش از همه به دلیل نظریه‌اش درباره گزاره‌های شرطی اهمیت دارد. پرسش اصلی این بود که یک جمله به شکل اگر P، آنگاه Q دقیقاً در چه شرایطی درست یا غلط است؟

فیلون معتقد بود چنین شرطی فقط در یک حالت غلط است که وقتی P درست و Q غلط باشد. در سه حالت دیگر، گزاره شرطی صادق محسوب می‌شود. این الگو بسیار نزدیک به چیزی است که در منطق جدید استلزام مادی (Material Implication) نامیده می‌شود.

همین تعریف نتایجی دارد که در زبان روزمره عجیب به نظر می‌رسند. فرض کنیم امروز روز است. جمله «اگر ماه از پنیر ساخته شده باشد، امروز روز است» بر اساس معیار فیلونی می‌تواند صادق باشد، زیرا مقدم آن غلط و تالی آن درست است. در گفت‌وگوی عادی انتظار داریم میان دو بخش جمله نوعی ارتباط وجود داشته باشد، اما تعریف منطقی فیلون چنین ارتباطی را الزامی نمی‌کند. مسائلی از این نوع بعدها با عنوان پارادوکس‌های استلزام مادی شناخته شدند.

دیودوروس در برابر فیلون معیار سخت‌گیرانه‌تری برای شرطی‌ها داشت. در برداشت او، «اگر P، آنگاه Q» زمانی معتبر است که هیچ زمانی ممکن نباشد P درست و Q غلط باشد. برای نمونه، «اگر من راه می‌روم، در حال حرکت هستم» شرطی قدرتمندی است، زیرا نمی‌توان وضعیتی را در نظر گرفت که واقعاً راه بروم اما حرکت نکنم. اختلاف دیودوروس و فیلون درباره معنای شرطی‌ها یکی از بحث‌های مهمی بود که بعدها منطقیان رواقی، به‌ویژه خروسیپوس، آن را ادامه دادند.

از سقراط تا منطق گزاره‌ها: مسیر مگاراییان نمونه‌ای جالب از تحول سریع فلسفه یونانی پس از سقراط است. این سنت با اقلیدس، یکی از همراهان شخصی سقراط، و مسئله خیر آغاز می‌شود؛ در ائوبولیدس به پارادوکس‌های صدق، شناخت و ابهام می‌رسد؛ در استیلپون مسائل زبان و حمل را در کنار استقلال اخلاقی دنبال می‌کند؛ و در حلقه دیالکتیکی دیودوروس و فیلون به بحث‌های فنی درباره امکان، ضرورت و گزاره‌های شرطی منتهی می‌شود.

به این ترتیب، در فاصله چند نسل، پرسش سقراطی درباره «خوب زیستن» در کنار پرسش کاملاً متفاوتی قرار گرفت: «یک استدلال چگونه درست کار می‌کند؟» همین مسیر یکی از زمینه‌هایی را فراهم کرد که منطق هلنیستی و به‌ویژه منطق رواقی بعدها بر پایه آن رشد کرد.

۴.۴. مکتب الیس–ارتره (The Elean–Eretrian Tradition)

سنت الیس–ارتره یکی دیگر از شاخه‌هایی بود که از حلقه سقراطیان شکل گرفت. آغاز آن را به فایدون الیسی، از همراهان جوان سقراط، نسبت می‌دهند و چند نسل بعد مندموس ارتره‌ای ادامه‌دهنده مهم آن شد. بااین‌حال، اطلاعات ما درباره آموزه‌های این مکتب بسیار کمتر از سنت‌هایی مانند مگاراییان، کلبیان یا کورناییان است. بخش بزرگی از آثار اعضای آن از میان رفته و آنچه می‌دانیم عمدتاً از گزارش نویسندگان متأخر به دست آمده است؛ بنابراین در بازسازی فلسفه این مکتب باید با احتیاط بیشتری سخن گفت.

فایدون الیسی (از حلقه سقراط تا تأسیس مکتب الیس): فایدون الیسی (Phaedo of Elis) همان شخصیتی است که گفت‌وگوی مشهور رساله Phaedo افلاطون به نام او نام‌گذاری شده است. در آن اثر، فایدون راوی واپسین روز زندگی سقراط و گفت‌وگوهای او پیش از نوشیدن شوکران است. اما این نکته را نباید فراموش کرد که دیدگاه‌هایی که سقراط در فایدون افلاطون درباره مرگ، نفس و جاودانگی بیان می‌کند، لزوماً عقاید فایدون تاریخی نیستند. نام‌گذاری گفت‌وگو به نام او به‌تنهایی دلیلی برای نسبت دادن نظریه‌های آن اثر به فایدون نیست.

فایدون در اصل اهل الیس بود و در جوانی به آتن آمد. برخی گزارش‌های باستانی سرگذشت پرماجرایی برای او نقل می‌کنند و احتمال می‌دهند در شرایط مربوط به جنگ و اسارت به آتن رسیده باشد. آنچه اهمیت بیشتری دارد این است که او به حلقه سقراط پیوست و پس از مرگ استاد به زادگاهش بازگشت. سنت باستانی تأسیس یک مکتب فلسفی در الیس را نیز به او نسبت می‌دهد.

رساله Zopyrus و امکان تغییر شخصیت: از میان نوشته‌های فایدون، دست‌کم دو گفت‌وگوی سقراطی با نام‌های Zopyrus و Simon به او نسبت داده شده‌اند که هیچ‌کدام به‌طور کامل باقی نمانده‌اند. بااین‌حال، از Zopyrus داستانی در سنت متأخر حفظ شده که یکی از جالب‌ترین نمونه‌های اندیشه سقراطی درباره طبیعت انسان و امکان خودسازی است.

در این داستان، زوپیروس که یک چهره‌خوان (physiognomist) است، ادعا می‌کند می‌تواند از ظاهر جسمانی افراد به شخصیت و تمایلات درونی آنان پی ببرد. او با مشاهده چهره سقراط مجموعه‌ای از تمایلات اخلاقی نامطلوب را به او نسبت می‌دهد. دوستان سقراط این تشخیص را مضحک می‌دانند، زیرا سقراط را به‌عنوان انسانی خودمهار و منضبط می‌شناسند. اما واکنش خود سقراط متفاوت است. بنا بر روایت، او می‌پذیرد که زوپیروس کاملا اشتباه نکرده و چنین تمایلاتی واقعا در طبیعت او وجود داشته‌اند، اما سقراط با عقل، تمرین و انضباط بر آن‌ها غلبه کرده است.

اگر این روایت مضمون اصلی گفت‌وگوی فایدون را به‌درستی منعکس کرده باشد، نتیجه‌ای که به دست می‌آید این هست که طبیعت اولیه انسان لزوما سرنوشت اخلاقی او نیست. انسان ممکن است خشم، شهوت، میل شدید یا ضعف‌های طبیعی داشته باشد، اما تربیت عقلانی و تمرین فلسفی می‌توانند رابطه او با این تمایلات را تغییر دهند. فضیلت در این تصویر چیزی نیست که انسان صرفا با آن متولد شود؛ می‌تواند نتیجه نوعی کار کردن بر روی خویشتن باشد.

فلسفه به‌عنوان نوعی خودسازی: همین داستان باعث شده برخی پژوهشگران در بازسازی اندیشه فایدون بر جنبه اصلاحی و حتی «درمانگر» فلسفه تأکید کنند. بااین‌حال، شواهد باقی‌مانده آن‌قدر کامل نیست که بتوان با اطمینان گفت فایدون دستگاه فلسفی مشخصی درباره «درمان روح» داشته است.

دقیق‌تر آن است که بگوییم قطعات و بازسازی‌های مربوط به Zopyrus نشان می‌دهند فایدون احتمالاً به توانایی تربیت فلسفی در اصلاح تمایلات طبیعی و شخصیت توجه داشته است. این برداشت در عین حال با یکی از جنبه‌های مهم میراث سقراطی سازگار است. این که فلسفه فقط دانستن مجموعه‌ای از گزاره‌ها نیست، بلکه می‌تواند به تغییر شیوه زندگی و ساختن شخصیت انسان مربوط باشد.

مندموس ارتره‌ای و ادامه سنت چند نسل بعد: چند نسل بعد، این سنت با مندموس ارتره‌ای (Menedemus of Eretria)، حدود ۳۳۹ تا ۲۶۵ پیش از میلاد، ادامه پیدا کرد. مندموس ارتباط جالبی با چند شاخه مختلف فلسفه سقراطی داشت. او مدتی با استیلپون مگارایی فلسفه آموخت و سپس با سنت فلسفی الیس ارتباط پیدا کرد. بعدها به یکی از مهم‌ترین چهره‌های این جریان تبدیل شد و با انتقال مرکز فعالیت آن به ارتره، سنتی که ابتدا با فایدون در الیس آغاز شده بود به «مکتب ارتره‌ای» شهرت یافت. به همین دلیل امروزه از کل این مسیر با عنوان مکتب الیس–ارتره یاد می‌شود.

مندموس برخلاف تصویری که ممکن است از فیلسوفان سقراطی منزوی داشته باشیم، تنها به تدریس و بحث فلسفی مشغول نبود. او در سیاست شهر ارتره نیز فعالیت جدی داشت و به مقام‌های مهمی رسید، اما درگیر منازعات سیاسی شد و سرانجام ناچار به ترک شهر گردید. در سال‌های پایانی زندگی نیز با دربار آنتیگونوس گوناتاس در مقدونیه ارتباط داشت. زندگی او یادآوری می‌کند که پیروان سنت سقراطی الزاماً از سیاست فاصله نمی‌گرفتند؛ برخی از آنان فلسفه و فعالیت سیاسی را در کنار یکدیگر دنبال می‌کردند.

وحدت فضیلت در اندیشه مندموس: یکی از معدود آموزه‌های فلسفی مشخصی که منابع متأخر به مندموس نسبت می‌دهند، نظریه وحدت بنیادی فضیلت است. بر اساس این گزارش‌ها، عدالت، شجاعت، خویشتنداری و خرد ممکن است نام‌های متفاوتی داشته باشند، اما در بنیاد به یک فضیلت واحد بازگردند. به بیان ساده، ممکن است یک توانایی عقلانی واحد هنگامی که در برابر خطر ظاهر می‌شود شجاعت و هنگامی که در مواجهه با امیال عمل می‌کند خویشتنداری نامیده شود.

این دیدگاه شباهت آشکاری با بحث سقراطی درباره وحدت فضایل دارد و نشان می‌دهد چگونه برخی مسائل مطرح‌شده در حلقه سقراط، نسل‌ها بعد همچنان در مکاتب منشعب از آن حضور داشتند. بااین‌حال، اطلاعات ما درباره فلسفه مندموس آن‌قدر محدود است که نباید از این گزارش‌ها یک دستگاه فلسفی کامل بازسازی کنیم. بنابراین به‌جای اینکه با قطعیت بگوییم «مندموس همه فضایل را معرفت به خیر می‌دانست»، اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم سنت باستان وحدت بنیادی فضیلت را به مندموس نسبت می‌دهد.

در مجموع، مکتب الیس–ارتره در مقایسه با دیگر شاخه‌های سقراطی ردپای بسیار کمتری از خود باقی گذاشته است، اما همین قطعات محدود نیز دو مضمون آشنا را نشان می‌دهند. در فایدون با امکان اصلاح شخصیت از طریق تربیت و فلسفه روبه‌رو می‌شویم و در مندموس دوباره مسئله وحدت فضیلت ظاهر می‌شود. هر دو مضمون نشان می‌دهند که پرسش سقراط درباره اینکه «انسان چگونه می‌تواند بهتر شود؟» مدت‌ها پس از مرگ او همچنان در میان وارثانش زنده بود.

۴.۵. کلبیان (Cynics)

شاید هیچ جریان فلسفی در یونان باستان به اندازه کلبیان فلسفه را به یک شیوه زندگی رادیکال و نمایشی تبدیل نکرد. برای یک کلبی، نوشتن رساله درباره آزادی کافی نبود؛ باید آزاد زندگی می‌کرد. بحث نظری درباره بی‌نیازی کافی نبود؛ باید نیازها را عملاً کاهش می‌داد. نقد ثروت نیز زمانی معنا داشت که فیلسوف با زندگی خودش نشان دهد بدون ثروت هم می‌توان خوب زیست. به همین دلیل، بخش بزرگی از فلسفه کلبی نه در رساله‌های منظم، بلکه در قالب حکایت‌ها، رفتارها، لطیفه‌ها و داستان‌هایی درباره شیوه زندگی فیلسوفان کلبی به ما رسیده است. از آثار نخستین کلبیان نیز مجموعه کاملی باقی نمانده و همین موضوع جدا کردن تاریخ از افسانه را دشوار می‌کند.

چرا «کلبی»؟ واژه یونانی Kynikos تقریباً به معنای «سگ‌وار» است، هرچند منشأ دقیق این نام مشخص نیست. برخی آن را به Cynosarges، مکانی مرتبط با آنتیستنس، مربوط می‌دانند؛ برخی به لقب «سگ» و برخی نیز به رفتار مشهور دیوگنس سینوپی. پاسخ قطعی نداریم، اما روشن است که کلبیان سرانجام تصویر «سگ» را پذیرفتند و آن را به نمادی فلسفی تبدیل کردند.

سگ ساده زندگی می‌کند، به تجمل نیازی ندارد، از بیان خواسته‌های طبیعی خود شرم نمی‌کند و در برابر صاحبان قدرت نیز می‌تواند «پارس» کند. برای کلبیان، همین ویژگی‌ها نمادی از آزادی از قراردادهای پیچیده و نیازهای مصنوعی جامعه شدند. آن‌ها در واقع توهینی را که می‌توانست علیه‌شان به کار رود، به نشانه‌ای از استقلال خود تبدیل کردند.

کلبی‌گری نیز «مکتب» به معنایی که درباره آکادمی افلاطون یا لوکیوم ارسطو به کار می‌بریم نبود. کلبیان ساختمان آموزشی، برنامه درسی یا ریاست منظم نداشتند؛ خیابان، بازار و فضای عمومی شهر می‌توانست محل فلسفه آنان باشد. از این جهت بهتر است کلبی‌گری را علاوه بر مجموعه‌ای از عقاید، نوعی منش و شیوه زندگی (Way of Life) بدانیم.

طبیعت، خودبسندگی و تمرین برای آزادی: چند مفهوم در فهم این شیوه زندگی اهمیت ویژه‌ای دارند. نخست Physis یا طبیعت است. کلبیان میان نیازهای طبیعی انسان و نیازهایی که جامعه به او تحمیل می‌کند تفاوت می‌گذاشتند. انسان واقعاً به چه چیزهایی برای خوب زیستن نیاز دارد؟ غذا و سرپناه، یا خانه مجلل، لباس گران، مقام، شهرت و احترام اجتماعی؟ پرسش کلبی این بود که چند مورد از چیزهایی که ضروری می‌پنداریم واقعاً طبیعی‌اند و چند مورد را جامعه به ما آموخته است که ضروری بدانیم؟

از اینجا مفهوم Autarkeia یا خودبسندگی اهمیت پیدا می‌کند. هرچه سعادت انسان به چیزهای بیشتری وابسته باشد، آزادی او شکننده‌تر می‌شود. اگر خوشبختی من به پول، مقام یا تحسین دیگران وابسته باشد، کسی که این امور را کنترل می‌کند تا حدی من را نیز کنترل می‌کند. بنابراین کلبیان یکی از راه‌های آزادی را در کاهش وابستگی‌ها می‌دیدند.

اما رسیدن به چنین استقلالی آسان نبود و به Askēsis، یعنی تمرین و ممارست، نیاز داشت. همان‌طور که ورزشکار بدن خود را تمرین می‌دهد، فیلسوف کلبی نیز خود را برای تحمل گرسنگی، سرما، محرومیت و تحقیر آماده می‌کرد تا در مواجهه با آن‌ها شکسته نشود. در کنار آن، Parrhēsia یا آزادگویی قرار داشت. توانایی گفتن حقیقت حتی در برابر قدرتمندترین افراد، بدون اینکه ترس از پیامدهای اجتماعی یا سیاسی زبان فیلسوف را ببندد.

کلبیان حتی از Anaideia، نوعی بی‌شرمی فلسفی، استفاده می‌کردند. آنان عمداً برخی قواعد و تابوهای اجتماعی را زیر پا می‌گذاشتند تا نشان دهند بسیاری از چیزهایی که جامعه «شرم‌آور» می‌نامد ممکن است نه بر طبیعت، بلکه صرفاً بر قرارداد استوار باشند. این بی‌شرمی را نباید با فقدان اخلاق یکی دانست؛ کلبی معیار اخلاق را حذف نمی‌کرد، بلکه می‌کوشید فضیلت و طبیعت را جایگزین معیارهای قراردادی جامعه کند.

آنتیستنس؛ حلقه میان سقراط و کلبیان: آنتیستنس (Antisthenes)، که از میانه سده پنجم تا میانه سده چهارم پیش از میلاد می‌زیست، از همراهان نزدیک سقراط و نویسنده‌ای بسیار پرکار بود. او درباره اخلاق، سیاست، زبان، ادبیات، معرفت، طبیعت و خطابه آثاری نوشته بود، اما از این مجموعه گسترده تقریباً فقط دو خطابه Ajax و Odysseus به‌طور کامل باقی مانده‌اند.

تاریخ‌نگاری باستان معمولاً زنجیره‌ای مستقیم به شکل:

سقراط ← آنتیستنس ← دیوگنس ← کراتس ← زنون

ترسیم می‌کرد و آنتیستنس را بنیان‌گذار کلبی‌گری می‌دانست. پژوهش جدید درباره این روایت محتاط‌تر است و به‌ویژه رابطه مستقیم استاد و شاگردی میان آنتیستنس و دیوگنس محل تردید است. بنابراین دقیق‌تر است بگوییم آنتیستنس یکی از مهم‌ترین پیش‌زمینه‌های سقراطی کلبی‌گری بود و سنت متأخر او را بنیان‌گذار این مکتب معرفی کرد.

یکی از مهم‌ترین آموزه‌های منسوب به آنتیستنس این است که فضیلت برای سعادت کافی است. اگر این اصل را جدی بگیریم، نتیجه‌ای رادیکال دارد. این اصل بیان می کند که برای خوشبختی حقیقی لازم نیست انسان الزاماً ثروتمند، مشهور، زیبا یا صاحب قدرت باشد. تمام این امور در برابر فضیلت به چیزهایی درجه دوم تبدیل می‌شوند.

آنتیستنس همچنین برای سختی (Ponoi)، کوشش و رنج آگاهانه، ارزش تربیتی قائل بود. قهرمان محبوب او هراکلس بود؛ شخصیتی که از راه مأموریت‌های دشوار، رنج و استقامت به بزرگی می‌رسد. پیام این الگو روشن بود، یعنی راحتی دائمی الزاماً انسان را آزاد نمی‌کند؛ گاهی فقط او را شکننده‌تر می‌کند.

دیوگنس؛ وقتی زندگی خود به استدلال تبدیل می‌شود: اگر سقراط فلسفه را به میدان شهر آورد، دیوگنس سینوپی (Diogenes of Sinope) آن را تقریباً به یک نمایش دائمی در فضای عمومی تبدیل کرد. او که حدود اواخر سده پنجم تا اواخر سده چهارم پیش از میلاد زندگی می‌کرد، فقط درباره «زندگی ساده» سخن نمی‌گفت؛ عمداً ساده زندگی می‌کرد تا زندگی خودش به استدلال فلسفی تبدیل شود. به همین دلیل دیوگنس به الگوی اصلی کلبیان بعدی بدل شد.

یکی از روایت‌های مشهور زندگی او به جعل یا مخدوش کردن سکه در زادگاهش سینوپ مربوط می‌شود. جزئیات تاریخی ماجرا روشن نیست، اما عبارت Paracharattein to nomisma، یعنی چیزی شبیه «بازضرب یا تغییر ارزش سکه»، بعدها معنایی فلسفی پیدا کرد. جامعه بر ثروت، مقام و شهرت مهر «ارزشمند» زده است؛ دیوگنس می‌پرسد آیا این ارزش‌ها واقعاً ارزشمندند یا فقط سکه‌هایی هستند که قرارداد اجتماعی به آن‌ها اعتبار داده است؟ وظیفه فیلسوف در این برداشت، ارزیابی دوباره همین ارزش‌هاست.

مشهور است که دیوگنس در یک خمره بزرگ سفالی یا Pithos زندگی می‌کرد، نه در بشکه چوبی‌ای که بعدها در بسیاری از نقاشی‌های اروپایی دیده می‌شود. حکایت دیگری می‌گوید او کاسه‌ای برای نوشیدن آب داشت، اما وقتی کودکی را دید که با دست‌هایش آب می‌نوشد، نتیجه گرفت که حتی این وسیله نیز ضروری نیست و آن را کنار گذاشت. تاریخی بودن چنین حکایت‌هایی قابل اثبات نیست، اما پیام آن‌ها کاملاً کلبیست. هر نیازی که بتوان حذف کرد، وابستگی‌ای است که می‌توان از آن آزاد شد.

دیوگنس و اسکندر؛ چه کسی واقعاً قدرتمند است؟ مشهورترین داستان درباره دیوگنس ملاقات او با اسکندر مقدونی است. بنا بر روایت باستانی، اسکندر نزد فیلسوف می‌آید و می‌گوید هر خواسته‌ای داشته باشد برآورده خواهد کرد. دیوگنس که در آفتاب نشسته یا دراز کشیده است، فقط از او می‌خواهد کنار برود و جلوی نور خورشید را نگیرد.

مانند بسیاری از حکایت‌های دیوگنس، بهتر است این داستان را یک «روایت مشهور باستانی» بدانیم، نه صورت‌جلسه یک ملاقات تاریخی. اما قدرت فلسفی آن دقیقاً به همین دلیل ماندگار شده است. اسکندر می‌تواند طلا، مقام، زمین و قدرت سیاسی ببخشد، اما دیوگنس هیچ‌یک را نیاز ندارد. در نتیجه اتفاق عجیبی می‌افتد. این که قدرتمندترین مرد جهان چیزی در اختیار ندارد که فیلسوف واقعاً از او بخواهد. خودبسندگی دیوگنس او را از قدرت اسکندر مستقل می‌کند و آزادگویی‌اش اجازه می‌دهد همان چیزی را که می‌خواهد بدون ترس بیان کند.

شهروند جهان و مردی که با چراغ دنبال «انسان» می‌گشت: پاسخ مشهور دیگری که به دیوگنس نسبت داده شده، واژه شهروند جهانی (Kosmopolitēs) است. این کلمه از جهان (Kosmos) و شهروند (Politēs) ساخته شده است. در فرهنگی که هویت سیاسی افراد عمیقاً با آتنی، اسپارتی، تبسی یا سینوپی بودن گره خورده بود، چنین پاسخی رادیکال محسوب می‌شد. دیوگنس نمی‌گفت «من به هیچ‌جا تعلق ندارم»، بلکه می‌توان پاسخ او را چنین فهمید که «تعلق من از مرز یک دولت‌شهر بزرگ‌تر است.» این ایده بعدها در جهان‌میهنی رواقی اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرد.

در حکایتی دیگر، دیوگنس در روشنایی روز با چراغی در شهر راه می‌رود و وقتی از او می‌پرسند چه می‌کند، پاسخ می‌دهد «دنبال انسان می‌گردم». منظور البته پیدا کردن یک انسان از نظر زیست‌شناختی نیست؛ طنز داستان در این است که او در میان انبوه مردم به دنبال انسانی می‌گردد که حقیقتا مطابق فضیلت و طبیعت زندگی کند. همین تصویر «فیلسوفی با چراغ در میان مردم» قرن‌ها بعد نیز در فرهنگ اروپایی بازتاب پیدا کرد.

رها کردن ثروت برای به دست آوردن آزادی توسط کراتس: کراتس تبسی (Crates of Thebes)، حدود ۳۶۸/۳۶۵ تا ۲۸۸/۲۸۵ پیش از میلاد، از خانواده‌ای ثروتمند بود اما به شیوه زندگی کلبی روی آورد و دارایی خود را کنار گذاشت. روایت‌های متأخر درباره نحوه این کار متفاوت‌اند و داستان‌هایی مانند «انداختن ثروت در دریا» را نباید واقعیتی قطعی دانست؛ سنت‌های دیگر از بخشیدن دارایی او سخن می‌گویند.

منطق این تصمیم با مفهوم کلبی آزادی ارتباط مستقیم داشت. ثروت فقط چیزی نیست که انسان دارد؛ چیزی است که باید دائماً از آن مراقبت کند. دارایی فراوان می‌تواند نگرانی درباره سرقت، نابودی، مصادره یا از دست رفتن را نیز افزایش دهد. بنابراین یک فیلسوف کلبی می‌تواند بپرسد آیا من صاحب اموالم هستم یا اموالم به‌تدریج صاحب وقت، توجه و اضطراب من شده‌اند؟ در این نگاه، کنار گذاشتن ثروت صرفاً نوعی فقرطلبی نیست، بلکه تلاشی برای کاهش وابستگی و افزایش استقلال است.

کراتس از جهت دیگری نیز اهمیت فراوانی دارد. او یکی از مهم‌ترین حلقه‌های انتقال کلبی‌گری به رواقی‌گری بود و زنون کیتیومی، بنیان‌گذار رواقی‌گری، در سنت باستان از شاگردان او شمرده می‌شود. داستانی مشهور می‌گوید زنون پس از خواندن خاطرات سقراطی گزنفون از یک کتابفروش پرسید «مردانی مانند سقراط را کجا می‌توان پیدا کرد؟» همان هنگام کراتس از آنجا می‌گذشت و کتابفروش او را نشان داد. احتمالا نباید این صحنه را گزارشی دقیق از یک واقعه تاریخی دانست، اما داستان به‌خوبی نسب فلسفی‌ای را نشان می‌دهد که بعدها اهمیت پیدا کرد:

سقراط ← کلبیان ← کراتس ← زنون ← رواقیان.

وقتی زندگی یک زن به نقد قراردادهای اجتماعی تبدیل شد (هیپارخیا): هیپارخیا اهل مارونیا (Hipparchia of Maroneia)، فعال در حدود ۳۰۰ پیش از میلاد، یکی از مهم‌ترین زنان شناخته‌شده در فلسفه یونان و مشهورترین زن در سنت نخستین کلبی است. او اهل مارونیا در تراکیه و خواهر متروکلس، یکی دیگر از فیلسوفان کلبی، بود.

بنا بر روایت دیوگنس لائرتیوس، هیپارخیا تحت تأثیر سخنان و شیوه زندگی کراتس قرار گرفت و با وجود مخالفت خانواده، زندگی مشترک با او و شیوه کلبی را انتخاب کرد. جزئیات دراماتیک این داستان از منابعی متأخر آمده‌اند و باید با احتیاط خوانده شوند، اما اصل سنت اهمیت زیادی دارد. هیپارخیا برخلاف انتظاری که از یک زن مرفه یونانی وجود داشت، زندگی خود را صرفاً به فضای خصوصی خانه محدود نکرد و در فضای عمومی در کنار کراتس در فعالیت‌های فلسفی حضور یافت.

این انتخاب خود با یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های کلبی یعنی «مرز میان طبیعت و قرارداد اجتماعی کجاست؟» ارتباط داشت. جامعه برای یک زن «محترم» مجموعه‌ای از نقش‌ها و رفتارهای مناسب تعریف می‌کرد؛ اما کلبی می‌توانست بپرسد این قواعد تا چه اندازه از طبیعت ناشی شده‌اند و تا چه اندازه صرفاً ساخته جامعه‌اند. از این منظر، شیوه زندگی هیپارخیا خود به نوعی نقد عملی قراردادهای مربوط به جنسیت، منزلت اجتماعی، ثروت و آبرومندی تبدیل شد.

فلسفه‌ای که باید زندگی شود: وجه مشترک شخصیت‌هایی مانند آنتیستنس، دیوگنس، کراتس و هیپارخیا این بود که فلسفه را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از نظریه‌ها دانست. اگر ثروت برای سعادت ضروری نیست، فیلسوف باید بتواند بدون آن زندگی کند؛ اگر شهرت ارزشی ذاتی ندارد، باید توان تحمل تحقیر را داشته باشد؛ اگر قدرت بیرونی تعیین‌کننده سعادت نیست، باید بتوان در برابر قدرتمندترین افراد آزادانه سخن گفت.

در نتیجه، کلبی‌گری یکی از رادیکال‌ترین پاسخ‌ها به پرسش سقراطی «چگونه باید زندگی کرد؟» بود. پاسخ کلبیان را می‌توان در این ایده خلاصه کرد که برای آزادتر شدن، باید چیزهایی را که تصور می‌کنیم بدون آن‌ها نمی‌توانیم زندگی کنیم دوباره بررسی کنیم. هرچه انسان برای سعادت خود کمتر به ثروت، مقام، شهرت و تأیید دیگران وابسته باشد، دیگران نیز ابزار کمتری برای کنترل او خواهند داشت. همین پیوند میان فضیلت، خودبسندگی و آزادی درونی بود که بعدها از طریق کراتس و زنون به یکی از مهم‌ترین میراث‌های کلبی در فلسفه رواقی تبدیل شد.

۴.۶. مکتب کورنایی (Cyrenaics)

در نگاه نخست، کلبیان و کورناییان نمی‌توانستند بیش از این با یکدیگر متفاوت باشند. کلبی می‌گفت «نیازهایت را کم کن»؛ در حالی که کورنایی می‌گفت «لذت را جدی بگیر.» بااین‌حال، هر دو جریان خود را به شکلی وارث سقراط می‌دانستند. همین تضاد ظاهری نکته مهمی درباره میراث سقراط آشکار می‌کند، این که سقراط یک نظام فلسفی مدون و واحد برای شاگردانش باقی نگذاشته بود.

کلبیان از خودمهاری، استقلال و بی‌اعتنایی سقراط به ثروت الهام گرفتند، در حالی که کورناییان از اهمیت خیر برای فرد، خودفرمانی و توانایی انسان برای اداره آگاهانه زندگی برداشت دیگری ساختند. البته تبار سقراطی کورناییان نسبتاً روشن‌تر است. آریستیپوس کورنایی از معاشران سقراط بود و این سنت بعدتر از طریق دخترش آریته و نوه‌اش آریستیپوس جوان ادامه یافت.

آریستیپوس کورنایی؛ لذت بدون بردگی: آریستیپوس کورنایی (Aristippus of Cyrene)، متولد حدود ۴۳۵ پیش از میلاد، از شهر کورن یا قورنه در لیبی امروزی به آتن آمد و به حلقه سقراط پیوست. پس از مرگ سقراط به تدریس فلسفه پرداخت و برخلاف استادش برای آموزش پول می‌گرفت. او همچنین بسیار سفر کرد و مدتی با دربار دیونوسیوس در سیراکوز ارتباط داشت.

در کتاب‌های عمومی اغلب جمله‌ «لذت تنها خیر است.» به آریستیپوس نسبت داده می‌شود. اما این تصویر احتمالاً بیش از حد نظام‌مند است. شواهد موجود نشان می‌دهند که آریستیپوس بزرگ، با وجود اهمیت فراوانی که برای لذت قائل بود، هنوز به ارزش‌هایی آشکارا سقراطی مانند خویشتنداری، حکمت عملی و استقلال اخلاقی اهمیت می‌داد. صورت کامل‌تر لذت‌گرایی کورنایی، به‌ویژه ایده «لذت حاضر به‌عنوان غایت»، احتمالاً بیشتر محصول نسل بعد و آریستیپوس جوان بود.

برای آریستیپوس، مسئله فقط لذت بردن نبود، بلکه نحوه رابطه انسان با لذت اهمیت داشت. حکایت مشهوری درباره رابطه او با لائیس نقل شده است. وقتی او را به خاطر این رابطه سرزنش کردند، پاسخی با این مضمون به او نسبت داده شد که من او را دارم؛ او مرا ندارد. چه این جمله دقیقاً تاریخی باشد چه نه، پیام آن به‌خوبی اندیشه منسوب به آریستیپوس را بیان می‌کند انسان باید بتواند از چیزی لذت ببرد، بی‌آنکه به برده آن تبدیل شود. آزادی یعنی بتوانی از لذتی استفاده کنی و در نبود آن نیز فرو نپاشی.

همین نگرش را می‌توان در توصیه منسوب به او درباره زندگی در زمان حال نیز دید. گذشته دیگر در اختیار ما نیست و آینده هنوز نامطمئن است؛ بنابراین توجه انسان باید بیش از همه به اکنون معطوف باشد. بااین‌حال، این سخن در آریستیپوس بزرگ را بهتر است نوعی تمرین برای آرامش و تمرکز بر زمان حاضر بدانیم، نه نظریه کامل «لذت‌گرایی لحظه‌ای» که بعدها در مکتب کورنایی صورت منسجم‌تری پیدا کرد.

آریته؛ زنی در زنجیره انتقال فلسفه کورنایی: یکی از جذاب‌ترین شخصیت‌های این سنت آریته کورنایی (Arete of Cyrene)، دختر آریستیپوس است. شواهد موجود نشان می‌دهند که پدرش به او فلسفه آموخت، او در سنت کورنایی فعالیت داشت و سپس پسرش آریستیپوس جوان را تعلیم داد. به این ترتیب با زنجیره‌ بسیار نامعمول از پدر به دختر و از دختر به نوه در فلسفه یونان روبه‌رو هستیم.

البته درباره آریته مجموعه‌ای از ادعاهای اغراق‌آمیز نیز در منابع اینترنتی دیده می‌شود؛ برای مثال اینکه ۳۵ سال تدریس کرد، چهل کتاب نوشت، بیش از صد فیلسوف تربیت کرد یا لقب «شکوه یونان» داشت. این اطلاعات عمدتاً به منابع بسیار متأخر و مشکوک بازمی‌گردند و نباید آن‌ها را مانند واقعیت‌های تاریخی قطعی نقل کرد. نکته مهم و قابل دفاع خودِ حضور اوست. زنی در سده چهارم پیش از میلاد آموزش فلسفی دریافت کرده و در زنجیره انتقال یکی از سنت‌های فلسفی مهم قرار گرفته است. درباره نظریات شخصی او، متأسفانه اطلاعات کافی در اختیار نداریم.

آریستیپوس جوان؛ شکل‌گیری نظام فلسفی کورنایی: آریستیپوس جوان (Aristippus the Younger) با لقب مادرآموخته (Metrodidaktos) شناخته می‌شد؛ زیرا آموزگار او مادرش آریته بود. به نظر می‌رسد نقش اصلی در تبدیل گرایش‌های پیشین خانواده به یک دستگاه فلسفی منسجم‌تر کورنایی متعلق به او بوده باشد. دو بخش مهم این دستگاه عبارت بودند از معرفت‌شناسی مبتنی بر حالات و تأثرات فردی و لذت‌گرایی حاضرگرا.

معرفت‌شناسی کورنایی؛ ما دقیقاً چه چیزی را می‌شناسیم؟ یکی از جالب‌ترین بخش‌های فلسفه کورنایی نظریه آنان درباره حالات یا تأثرات (Pathē) است. فرض کنید مقداری عسل می‌خورید. با اطمینان می‌توانید بگویید «من اکنون شیرینی را تجربه می‌کنم.» اما آیا با همان قطعیت می‌توانید بگویید «عسل در ذات خود شیرین است»؟ کورناییان در این مرحله محتاط بودند.

فردی دیگر ممکن است مزه متفاوتی تجربه کند، بیماری می‌تواند حس چشایی را تغییر دهد و موجودی دیگر نیز ممکن است واکنش کاملاً متفاوتی به همان شیء نشان دهد. بنابراین آنچه مستقیماً برای من آشکار است، تجربه خودم است؛ برای سخن گفتن درباره ماهیت شیء خارجی باید یک گام بیشتر بردارم.

به همین دلیل منابع باستانی تعبیرهای عجیبی به کورناییان نسبت می‌دهند؛ چیزی شبیه «من با خوردن عسل شیرین می‌شوم» یا «من در مجاورت آتش گرم می‌شوم»، به جای اینکه مستقیماً گفته شود «عسل شیرین است» یا «این شیء گرم است». هدف این زبان عجیب تأکید بر فاصله میان تجربه فرد و شیء خارجی بود. ما به حالات خود دسترسی مستقیم داریم، اما شناخت جهان خارج مستلزم نوعی استنتاج است.

لذت و درد؛ حرکت‌های متفاوت تجربه: کورناییان برای توضیح لذت و درد از زبان «حرکت» استفاده می‌کردند. لذت به حرکتی نرم و هموار تشبیه می‌شد، در حالی که درد نوعی حرکت خشن و آشفته بود. میان این دو نیز حالتی خنثی قرار داشت که گاه به دریای آرام تشبیه شده است.

نتیجه این این تقسیم‌بندی برای کورناییان نبود درد به‌خودی‌خود لذت نیست؛ بلکه فقط حالتی خنثی است. همین نکته بعدها یکی از تفاوت‌های اساسی آنان با اپیکور خواهد بود، زیرا در فلسفه اپیکور فقدان درد و آشفتگی می‌تواند خود شکلی بسیار مهم از لذت محسوب شود.

لذت حاضر به‌عنوان غایت: در صورت نظام‌یافته‌تر فلسفه کورنایی که به آریستیپوس جوان نسبت داده می‌شود، لذت مشخص و حاضر جایگاهی مرکزی پیدا می‌کند. لذت گذشته اکنون فقط به شکل خاطره وجود دارد و لذت آینده هنوز صرفاً انتظار است؛ بنابراین تنها لذتی که واقعاً در همین لحظه تجربه می‌شود، لذت حاضر است. این دیدگاه را می‌توان نوعی لذت‌گرایی حاضرگرا (Presentist Hedonism) نامید.

اما این نظریه به معنای شعار ساده «هر لذتی را همین حالا دنبال کن» نیست. انسان عاقل باید پیامدهای عملش را نیز در نظر بگیرد. اگر لذت کوچک امروز به درد بسیار بزرگ فردا منجر شود، کنار گذاشتن آن کاملاً عقلانی است. بنابراین تمرکز بر لذت حاضر، برنامه‌ریزی برای آینده را حذف نمی‌کند. تفاوت مهمی میان این دو گزاره وجود دارد که «حال مهم است» و «آینده اهمیتی ندارد.»

به همین ترتیب، حتی اگر لذت‌ها از حیث «لذت بودن» ارزش مشابهی داشته باشند، شرایط و پیامدهایشان یکسان نیست. دو کار ممکن است هر دو لذت‌بخش باشند، اما یکی بیماری، هزینه سیاسی یا رنج بزرگ‌تری در آینده ایجاد کند. بنابراین عقل و محاسبه همچنان نقشی جدی در انتخاب میان لذت‌ها دارند.

کورناییان و اپیکور؛ دو نوع لذت‌گرایی متفاوت: کورناییان و اپیکوریان هر دو لذت را در مرکز فلسفه اخلاق قرار می‌دهند، اما منظورشان از لذت یکسان نیست. کورناییان بیشتر بر لذت مثبت و فعال تأکید می‌کنند و نبود درد را حالتی خنثی می‌دانند. اپیکور، در مقابل، معتقد است نبود درد جسمانی و آشفتگی روانی می‌تواند خود یکی از عالی‌ترین شکل‌های لذت باشد.

کورناییان همچنین توجه بیشتری به تجربه حاضر دارند، در حالی که اپیکور زندگی را در افقی گسترده‌تر می‌بیند و خاطره، آینده، دوستی و آرامش پایدار را نیز وارد محاسبه سعادت می‌کند. بنابراین قرار دادن این دو مکتب زیر عنوان کلی «لذت‌گرایی» نباید تفاوت عمیق میان آن‌ها را پنهان کند.

آنیکریس؛ دوستی و لذت‌های انسانی: آنیکریس (Anniceris) نماینده شاخه‌ای از کورنایی‌گری است که نقش روابط انسانی را جدی‌تر کرد. او اصول اصلی مکتب را کنار نگذاشت و همچنان از برتری لذت واقعی نسبت به صرف نبود درد دفاع می‌کرد، اما معتقد بود همه لذت‌های ذهنی را نمی‌توان به لذت‌های جسمانی فروکاست.

برای مثال، لذت شنیدن یک قطعه موسیقی زیبا الزاماً از غذا، تماس جسمانی یا رفع یک درد ناشی نمی‌شود. همچنین موفقیت یک دوست، فرزند یا حتی جامعه‌ای که فرد به آن تعلق دارد می‌تواند لذتی ایجاد کند که منشأ مستقیمی در تحریک جسمانی ندارد. از همین جا در فلسفه آنیکریس برای دوستی، خانواده، پیوند اجتماعی، میهن‌دوستی و توجه به دیگران جای بیشتری باز می‌شود.

این تغییر درباره دوستی اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر دوست فقط کسی باشد که برای من لذت تولید می‌کند، باید با از بین رفتن منفعت، رابطه نیز پایان یابد. اما آنیکریس ظاهراً می‌خواست جایی برای دلبستگی حقیقی به خودِ شخص دیگر باز کند. در نتیجه، فلسفه او را می‌توان نسخه‌ای اجتماعی‌تر و انسانی‌تر از کورنایی‌گری دانست.

هگسیاس؛ وقتی هدف از افزایش لذت به کاهش درد تغییر می‌کند: هگسیاس (Hegesias) یکی از تاریک‌ترین شاخه‌های این سنت را نمایندگی می‌کند. او از این مشکل ساده آغاز کرد که اگر زندگی آن‌قدر بی‌ثبات باشد که دستیابی به مجموعه‌ای پایدار از لذت‌ها تقریباً ناممکن شود، آیا هدف قرار دادن «حداکثر لذت» واقع‌بینانه است؟

پاسخ او به جای جمع‌آوری هرچه بیشتر لذت، به سوی کاهش درد و اندوه حرکت می‌کند. بدن در معرض بیماری است، روابط ممکن است با فقدان پایان یابند و شانس و شرایط بیرونی می‌توانند برنامه‌های انسان را نابود کنند. بنابراین شاید تلاش برای کم کردن رنج هدف واقع‌بینانه‌تری از تضمین بیشترین میزان لذت باشد.

همین نگاه باعث می‌شود ثروت و فقر، آزادی و بردگی، اشراف‌زادگی و تولد معمولی، یا شهرت و گمنامی برای او به خودی خود تعیین‌کننده سعادت نباشند. فرد ثروتمند ممکن است رنج بکشد و فرد فقیر ممکن است لحظاتی خوش داشته باشد؛ بنابراین ارزش امور بیرونی وابسته به تأثیری است که واقعاً بر تجربه فرد می‌گذارند.

داستان مشهوری نیز درباره هگسیاس نقل شده است که سخنرانی‌هایش در اسکندریه آن‌قدر بدبینانه بود که شنوندگان را به خودکشی سوق می‌داد و به همین دلیل لقبی شبیه قانع‌کن برای مرگ (Peisithanatos) گرفت. اما بهتر است این ماجرا را یک روایت متأخر و احتمالاً افسانه‌ای بدانیم، نه واقعیتی تاریخی. حتی آموزه منسوب به خود هگسیاس که زندگی و مرگ برای حکیم فی‌نفسه بی‌تفاوت‌اند، با نسخه افراطی این داستان به‌سادگی سازگار نیست.

تئودوروس؛ از لذت لحظه‌ای به شادمانی پایدار: تئودوروس کورنایی (Theodorus of Cyrene) از مستقل‌ترین و رادیکال‌ترین متفکران این سنت بود. منابع باستانی لقب مشهور «تئودوروس بی‌خدا» را به او داده‌اند و در برخی روایت‌ها حتی لقب متضاد «تئودوروس خدا» نیز دیده می‌شود؛ تضادی که خود نشان می‌دهد بخشی از سنت مربوط به او رنگ جدلی و حکایت‌پردازانه دارد.

تئودوروس از تأکید شدید بر لذت لحظه‌ای فاصله گرفت و دو مفهوم گسترده‌تر، یعنی شادمانی/سرور (Chara) و اندوه (Lypē) را مهم‌تر دانست. برخلاف یک لذت یا درد لحظه‌ای، این‌ها حالت‌هایی هستند که می‌توانند در طول زمان امتداد داشته باشند. بنابراین ممکن است یک لذت کوچک امروز فقط وسیله‌ای برای رسیدن به وضعیت کلی‌تر و پایدارتر شادمانی باشد.

نکته جالب‌تر اینکه در فلسفه منسوب به تئودوروس، خرد و عدالت دوباره جایگاهی مثبت پیدا می‌کنند و در رسیدن به شادمانی نقش دارند. به این ترتیب، پس از چند نسل، زبان کورنایی تا حدی دوباره به میراث سقراطی یعنی زندگی خوب بدون عقل و شخصیت خوب به‌آسانی به دست نمی‌آید نزدیک می شوند.

لقب «بی‌خدا» نشان می‌دهد که دیدگاه‌های تئودوروس درباره دین احتمالاً بسیار رادیکال بوده‌اند، اما از یک لقب نمی‌توان دستگاه الهیاتی دقیقی استخراج کرد. همچنین سخنان تحریک‌آمیزی درباره دزدی، زنا یا بی‌حرمتی مذهبی در برخی شرایط به او نسبت داده شده است. ممکن است بخشی از این سخنان را بهتر باشد در چارچوب جدل علیه قراردادهای اجتماعی و باورهای پذیرفته‌شده فهمید، نه به‌عنوان نسخه‌ای ساده از این اصل که «هر کاری خواستی انجام بده».

آیا کورناییان فقط «عیاش» بودند؟ یکی از ساده‌انگارانه‌ترین برداشت‌ها از کورناییان این است که آن‌ها صرفاً مدافع عیش، مهمانی و تعقیب بی‌محابای لذت‌ها بودند. اما پرسش‌های واقعی این مکتب بسیار پیچیده‌تر از چنین تصویری است. آن‌ها می‌پرسیدند: تجربه لذت دقیقاً چیست؟ آیا ما اشیای خارجی را می‌شناسیم یا فقط حالات خود را؟ آیا لذت حاضر از آینده مهم‌تر است؟ آیا نبود درد خودش لذت محسوب می‌شود؟ دوستی چه ارزشی دارد؟ عقل چگونه باید میان لذت‌های مختلف انتخاب کند؟ و اگر زندگی آکنده از رنج باشد، چه چیزی همچنان ارزش دنبال کردن دارد؟

به همین دلیل، اهمیت مکتب کورنایی فقط در این نیست که یکی از نخستین صورت‌های لذت‌گرایی فلسفی را ارائه کرد. این مکتب در همان حال نوعی نظریه درباره حدود شناخت، تجربه شخصی و رابطه انسان با جهان بیرون نیز پرورش داد. اگر کلبیان می‌خواستند با کاهش نیازها انسان را از سلطه جهان بیرونی آزاد کنند، کورناییان مسیر دیگری پیشنهاد کردند: لذت را تجربه کن، اما آن‌قدر بر خودت مسلط باش که لذت نیز نتواند صاحب تو شود.

۴.۷. دیگر همراهان سقراط

برای کریتون، سیمیاس و کبس، و سیمون کفاش فقط سه معرفی کوتاه متنی بگذار؛ هرکدام نهایتاً یک پاراگراف. این‌ها برای کامل بودن مقاله ارزش دارند، اما مواد کافی ندارند که هرکدام یک زیربخش مفصل شوند.

چگونه یک سقراط به مکاتب کاملاً متفاوت منتهی شد؟ شاید عجیب‌ترین بخش میراث سقراط این باشد که شاگردان و وارثان او به نتایجی گاه کاملاً متفاوت رسیدند. کلبیان از ساده‌زیستی و خودبسندگی او آغاز کردند، کورناییان بر لذت و خودفرمانی تأکید گذاشتند، مگاراییان سنت پرسش و جدل را به سوی منطق بردند و گزنفون وجه عملی و اخلاقی زندگی سقراطی را برجسته کرد. این اختلاف‌ها بیش از آنکه نشانه تناقض در شخصیت سقراط باشند، نشان می‌دهند که او یک نظام فلسفی بسته باقی نگذاشت؛ بلکه مجموعه‌ای از روش‌ها، فضایل و الگوهای زندگی در اختیار نسل بعد قرار داد که هرکس می‌توانست یکی از آن‌ها را بسط دهد.

نقشه میراث سقراطی:

جدول مقایسه مکاتب سقراطی

دو پاسخ متضاد به یک مسئله توسط کلبی یا کورنایی؟ برای فهم تفاوت دو شاخه مشهور سقراطی یک مثال ساده مفید است. فرض کنید شخصی یک ظرف شراب بسیار گران‌قیمت به شما پیشنهاد می‌دهد.

• کلبی می‌گوید چرا برای خوب زندگی کردن باید به چنین چیزی نیاز داشته باشم؟ هدف از بین بردن وابستگی است.

• آریستیپوس می‌گوید اگر نوشیدنش لذت دارد، چرا نه؟ مسئله این است که بتوانم فردا بدون آن نیز کاملاً آرام باشم. هدف تسلط بر لذت است.

در ظاهر دو جواب کاملاً مخالف‌اند. اما در عمق، یک نقطه مشترک سقراطی دارند که هیچ چیز خارجی نباید ارباب نفس تو شود. کلبی با ترک کردن آن آزاد می‌شود و آریستیپوس با استفاده بدون وابستگی. همین مثال به‌خوبی نشان می‌دهد چگونه دو مکتب متضاد می‌توانند هر دو خود را فرزند سقراط بدانند.

از سقراطیان کوچک تا فلسفه هلنیستی: اهمیت این مکاتب بسیار بیشتر از عنوان «کوچک» آن‌هاست. بدون آنان پیوند میان سقراط و فلسفه هلنیستی ناقص می‌ماند. مگاراییان و دیالکتیکیان مقدمات بخشی از منطق رواقی را فراهم کردند.

کلبیان مفاهیمی مانند زندگی مطابق طبیعت، فضیلت به عنوان شرط کافی سعادت، بی‌اعتنایی به امور خارجی، خودبسندگی و Askēsis را به سنتی منتقل کردند که رواقیان آن را به نظامی عظیم تبدیل کردند. کورناییان نیز نخستین نظام بزرگ لذت‌گرایی را توسعه دادند و بعدها یکی از مهم‌ترین رقبای نظری اپیکوریان در بحث ماهیت لذت شدند. به همین دلیل این مکاتب را نمی‌توان حاشیه‌ای کم‌اهمیت میان سقراط و افلاطون دانست.

آن‌ها در واقع آزمایشگاه فلسفه یونان پس از سقراط بودند. سقراط پرسیده بود چگونه باید زندگی کرد؟ اما یک پاسخ قطعی به نسل بعد تحویل نداد. شاگردان و وارثان او پاسخ‌های مختلف ساختند با خودمهاری، با خیر واحد، با استقلال از قراردادها، با زندگی مطابق طبیعت، با لذت و با منطق و بررسی استدلال. و درست از دل همین تکثر بود که در نسل‌های بعد سه جریان عظیم فلسفه یونانی یعنی افلاطونی‌گری، رواقی‌گری و اپیکوریسم سر برآوردند.