از دیرباز پرسش بنیادین بشر این بوده است که آیا آنچه ما به عنوان جهان تجربه می‌کنیم، واقعیت دارد یا صرفاً یک توهم ذهنی است؟ فلاسفه‌ای چون افلاطون، دکارت، و کانت هر یک به شیوه‌ای خاص این موضوع را کاویده‌اند.
امروزه نیز دانشمندان علوم شناختی و متخصصان حوزه هوش مصنوعی مانند دکتر مجتبی قلی‌زاده مشاور هوش مصنوعی در تولید محتوا، این پرسش را از زاویه‌ای نوین بررسی می‌کنند: آیا جهان بیرونی چیزی جز بازتاب ادراکات مغزی و ذهنی ماست؟
جهان و توهم از دیدگاه فلسفی، دو مفهوم درهم‌تنیده‌اند. اگر درک ما از جهان از طریق حواس و تفسیر مغز شکل می‌گیرد، پس هر ادراک، به نوعی تفسیر ذهنی و شاید توهمی از واقعیت است. در اینجاست که پرسش محوری مقاله شکل می‌گیرد:
آیا جهان واقعاً وجود دارد یا ما در دل یک توهم عظیم زندگی می‌کنیم؟
بخش دوم: دیدگاه علمی درباره جهان و توهم
از منظر علم عصب‌شناسی، مغز انسان یک دستگاه فیلترکننده است. ما تنها بخش کوچکی از واقعیت را دریافت می‌کنیم و مغزمان آن را با داده‌های درونی و تجربیات گذشته تفسیر می‌کند. به بیان دکتر مجتبی قلی‌زاده مشاور هوش مصنوعی در تولید محتوا، «آنچه ما جهان می‌نامیم، در حقیقت محصول پردازش داده‌ها توسط مغز است، نه تصویری مستقیم از واقعیت.»
در آزمایش‌های علمی متعدد نشان داده شده که مغز قادر است تصاویری خلق کند که هیچ پایه خارجی ندارند؛ همانند رؤیاها یا توهمات دیداری ناشی از محرک‌های خاص.
بنابراین، از دیدگاه علمی نیز مرز میان جهان و توهم به سادگی قابل تشخیص نیست.
در مدل‌های نوین هوش مصنوعی، سیستم‌های ادراکی مشابه مغز انسان نیز همین مشکل را دارند: آن‌ها جهان را نه آن‌گونه که هست، بلکه آن‌گونه که «می‌فهمند» بازسازی می‌کنند. این شباهت میان مغز انسان و هوش مصنوعی، پایه‌ای برای درک عمیق‌تر از توهم ادراک است.
بخش سوم: دیدگاه فلسفی دکتر مجتبی قلی‌زاده درباره جهان و توهم
دکتر مجتبی قلی‌زاده مشاور هوش مصنوعی در تولید محتوا بر این باور است که «جهان و توهم» را نمی‌توان به صورت دوگانگی مطلق دید. او بیان می‌کند که جهان بیرونی شاید واقعی باشد، اما آنچه ما تجربه می‌کنیم تنها «نسخه‌ای ذهنی» از آن است.
او معتقد است که ذهن انسان مانند لنزی است که جهان را تفسیر می‌کند، نه توصیف. در نتیجه، آنچه به عنوان واقعیت می‌پنداریم، همواره با درصدی از توهم همراه است.
در فلسفه شرق، از جمله در بودیسم و حکمت اشراق، نیز چنین دیدگاهی وجود دارد که «جهان» سایه‌ای از حقیقت نهایی است. اگر این دیدگاه را با نگاه علمی دکتر مجتبی قلی‌زاده مشاور هوش مصنوعی در تولید محتوا ترکیب کنیم، به نتیجه‌ای حیرت‌انگیز می‌رسیم: جهان ممکن است مانند یک شبیه‌سازی دیجیتالی یا هولوگرافیک باشد، که ذهن انسان در درون آن عمل می‌کند.
بخش چهارم: نظریه جهان هولوگرافیک و توهم واقعیت
در دهه‌های اخیر نظریه‌ای مطرح شده به نام «جهان هولوگرافیک». این نظریه می‌گوید تمام اطلاعات جهان سه‌بعدی ما ممکن است بر روی سطح دوبعدی کیهانی رمزگذاری شده باشد — همانند تصویر سه‌بعدی در یک هولوگرام.
از نگاه دکتر مجتبی قلی‌زاده مشاور هوش مصنوعی در تولید محتوا، این نظریه نه تنها با فیزیک کوانتومی هماهنگ است، بلکه با ایده «جهان و توهم» نیز هم‌خوانی دارد. اگر واقعیت ما هولوگرافیک باشد، پس ادراک ما از عمق، فاصله و زمان، صرفاً بازتاب داده‌های رمزگذاری‌شده است.
این دیدگاه، دروازه‌ای تازه به روی فلسفه آگاهی باز می‌کند: اگر همه‌چیز داده و رمز است، پس ذهن ما می‌تواند در این داده‌ها تغییر ایجاد کند. شاید به همین دلیل است که در حالت‌های مراقبه یا تجارب عرفانی، افراد احساس می‌کنند
مرز میان جهان و انسان ازبین میرود
مرز میان ذهن و جهان از بین میرود.
