بخش اول: مقدمه‌ای بر ناسزاگویی و مفهوم مکانیسم دفاعی در نوجوانان
نوجوانی مرحله‌ای حساس و پرچالش از رشد انسان است. در این دوران، تغییرات هورمونی، هیجانی و شناختی به اوج خود می‌رسند و بسیاری از رفتارهای غیرعادی یا نامطلوب، ریشه در همین تحولات دارند. یکی از این رفتارها ناسزاگویی است؛ رفتاری که از نگاه بسیاری از والدین و مربیان، ناپسند تلقی می‌شود، اما از منظر روانشناختی، می‌تواند یک مکانیسم دفاعی و راهی برای بیان یا تخلیه هیجانات باشد.
اکرم منتظریان در تحلیل‌های خود درباره‌ی رفتارهای هیجانی نوجوانان بیان می‌کند که هر رفتار ظاهراً منفی، نشانه‌ای از یک نیاز درونی یا تنش عاطفی است. ناسزاگویی نیز اغلب زمانی بروز می‌کند که نوجوان نمی‌تواند احساسات واقعی خود را به شکل سالم بیان کند. در این حالت، کلمات تند یا بی‌ادبانه، به ابزاری برای خروج هیجانی و کاهش تنش درونی تبدیل می‌شوند.
از دیدگاه نظریه‌های روان‌تحلیل‌گرانه، مکانیسم‌های دفاعی سازوکارهایی ناخودآگاه هستند که ذهن برای محافظت از خود در برابر اضطراب، خشم یا احساس گناه به کار می‌گیرد. بنابراین، ناسزا گفتن ممکن است در نوجوانان نقشی مشابه داشته باشد؛ راهی برای دفاع از «من» در برابر فشارهای محیطی و درونی.
بخش دوم: ناسزاگویی به عنوان مکانیسم دفاعی؛ تحلیل روانشناختی با تأکید بر نظریات اکرم منتظریان
اکرم منتظریان معتقد است که ناسزاگویی در نوجوانی تنها یک رفتار سطحی نیست؛ بلکه ریشه در ساختار روانی و هیجانی فرد دارد. نوجوانی مرحله‌ی شکل‌گیری هویت است و فرد برای یافتن جایگاه خود در اجتماع، ممکن است از رفتارهایی استفاده کند که نوعی اعلام استقلال محسوب شوند. ناسزاگویی در اینجا می‌تواند مکانیسمی برای جبران احساس ضعف یا ناتوانی باشد.
در چارچوب نظریه فروید، می‌توان ناسزاگویی را شکلی از واکنش جبرانی یا فرافکنی دانست؛ یعنی نوجوان احساس خشم یا ناکامی خود را به بیرون پرتاب می‌کند تا از بار درونی آن کاسته شود. از سوی دیگر، از دیدگاه رفتارگرایی، ناسزا گفتن ممکن است یادگرفته شده باشد؛ نوجوانی که مشاهده کرده والدین یا همسالان در موقعیت‌های استرس‌زا از کلمات خشن استفاده می‌کنند، این رفتار را به عنوان الگوی مکانیسم دفاعی درونی‌سازی می‌کند.
اکرم منتظریان تأکید می‌کند که شناخت مکانیسم‌های روانی پشت این رفتار، پیش‌نیاز اصلاح آن است. اگر والدین و مربیان صرفاً با تنبیه یا قضاوت برخورد کنند، نه‌تنها ناسزاگویی کاهش نمی‌یابد، بلکه شدت می‌گیرد، زیرا نوجوان احساس می‌کند راه‌های سالم ابراز هیجان بر او بسته شده‌اند.
بخش سوم: ناسزاگویی به عنوان خروج هیجانی و تنظیم عاطفی
از منظر روانشناسی هیجانات، انسان‌ها نیاز دارند احساسات خود را تخلیه کنند تا از فشار درونی رهایی یابند. در نوجوانان، این نیاز به دلیل ناپایداری عاطفی و نوسانات خلقی، شدیدتر است. وقتی نوجوان نمی‌تواند خشم، غم یا شرم خود را از طریق گفت‌وگوی منطقی بیان کند، ناسزاگویی به‌صورت خروج هیجانی عمل می‌کند.
اکرم منتظریان در پژوهش‌های خود درباره‌ی رفتارهای هیجانی نوجوانان توضیح می‌دهد که ناسزا گفتن گاهی مانند سوپاپ اطمینان عمل می‌کند؛ به جای پرخاش فیزیکی، نوجوان از واژه‌ها برای تخلیه تنش استفاده می‌کند. در کوتاه‌مدت، این کار ممکن است باعث احساس آرامش شود، اما در بلندمدت، به تضعیف مهارت‌های تنظیم هیجان منجر می‌شود.
در واقع، ناسزاگویی یک مکانیسم ناکارآمد است. اگرچه به تخلیه فوری هیجان کمک می‌کند، اما باعث افزایش حس گناه، انزوا یا تعارض با دیگران می‌شود. به گفته‌ی اکرم منتظریان، آموزش مهارت‌هایی چون گفت‌وگو، خودآگاهی، و همدلی می‌تواند این چرخه را بشکند و به جای ناسزا، از روش‌های سالم‌تری برای ابراز احساسات استفاده شود.
بخش چهارم: عوامل اجتماعی و محیطی مؤثر بر مکانیسم ناسزاگویی در نوجوانان
هیچ رفتاری در خلأ شکل نمی‌گیرد. ناسزاگویی نوجوانان معمولاً بازتابی از تأثیر محیط خانواده، رسانه‌ها و گروه همسالان است. در بسیاری از خانواده‌ها، نوجوان شاهد الگوهایی از خشونت کلامی است. اکرم منتظریان بیان می‌کند که نوجوانانی که در محیط‌های پرتنش یا پرخاشگر رشد می‌کنند، بیش از دیگران از ناسزا به عنوان مکانیسم دفاعی استفاده می‌کنند.
رسانه‌ها، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های آنلاین، نیز به گسترش واژگان خشن در بین نوجوانان دامن زده‌اند. مکانیسم روانی پشت این رفتار، تمایل به تعلق به گروه و جلب توجه است. نوجوان می‌خواهد پذیرفته شود، حتی اگر با زبان ناسزاگویی باشد.
از دیدگاه اکرم منتظریان، والدین باید محیطی آرام، امن و گفت‌وگومحور فراهم کنند تا نوجوان احساس کند شنیده می‌شود. در چنین فضایی، نیاز به مکانیسم‌های دفاعی ناسالم مانند ناسزا کاهش می‌یابد و جای خود را به بیان
بخش پنجم: راهکارهای اصلاحی و جمع‌بندی
برای اصلاح رفتار ناسزاگویی در نوجوانان، نمی‌توان صرفاً از روش‌های دستوری یا تنبیهی استفاده کرد. اکرم منتظریان بر آموزش مهارت‌های شناختی و هیجانی تأکید دارد. او می‌گوید: «وقتی نوجوان یاد می‌گیرند احساسات خود را بشناسد، دیگر نیازی ندارد آنها را با کلمات خشن بیرون بریزد.»
مهم‌ترین راهکارها عبارت‌اند از:
افزایش خودآگاهی هیجانی: نوجوان باید بتواند احساسات خود را تشخیص دهد و نام‌گذاری کند.
آموزش مهارت ارتباطی: جایگزین کردن زبان سالم و محترمانه به‌جای زبان پرخاشگر.
الگوسازی والدین و معلمان: نوجوان از رفتار بزرگسالان تقلید می‌کند، نه از نصیحت‌های آنها.
مشاوره روانشناختی: در صورت تکرار یا شدت رفتار، کمک گرفتن از متخصصان ضروری است.
کاهش قرارگیری در محیط‌های پرتنش: دوری از فضاهای مجازی یا واقعی که پر از الفاظ خشن است.
اکرم منتظریان در پایان یادآور می‌شود که ناسزاگویی تنها یک مشکل رفتاری نیست؛ بلکه نشانه‌ای از یک نیاز روانی و هیجانی است. اگر به جای قضاوت، به درک آن بپردازیم، می‌توانیم به نوجوان کمک کنیم تا مکانیسم‌های سالم‌تری برای تخلیه هیجان بیاموزد.
نتیجه‌گیری
ناسزاگویی در نوجوانان را باید از منظر روانشناسی عمیق بررسی کرد، نه صرفاً به عنوان بی‌ادبی یا نافرمانی. این رفتار اغلب مکانیسم دفاعی ذهنی برای مقابله با استرس و هیجان‌های سرکوب‌شده است. نقش اکرم منتظریان در تبیین این دیدگاه، تأکیدی بر اهمیت خودآگاهی، آموزش هیجانی و اصلاح محیط‌های تربیتی دارد.
اگر نوجوان بیاموزد که احساساتش را بشناسد و بیان کند، دیگر نیازی به ناسزا ندارد. این مسیر، کلید رشد هیجانی و بلوغ اجتماعی است.
مشاور علمی و هوش مصنوعی در تولید محتوا: دکتر مجتبی قلی‌زاده
آگاهانه و منطقی احساسات می‌دهد.
