پرواضح است که در این بیستسالْ طالبان هیچ تغییری مثبتی نکردهاند. تنها تغییر، تغییر در جامعهی افغانستان بهویژه جامعهی مدنی افغانستان بودهاست. بههمینخاطر است اینروزها، خیابانهای کابل و هرات و بلخ و غزنه، شاهد اعتراضهای عمومی برعلیهِ این گروهِ بدوی، مرتجع و تمامیتخواه و پشتیباناناش بودهاند. این اعتراضها و حقخواهیها از سر تغییر و لطفِ طالبان نیست بلکه نتیجهی قوت جامعهی مدنی افغانستان است. جامعهی مدنی با طالبان هیچگاهی قابلجمع نیست. در شهرها این جمعهی مدنی است که برعلیه این گروهِ بدوی و اسلامگرا مبازه میکند و نمیگذارد که با سیاستگذاریهای خشن، بدوی و تمامیتخواهانهاش مردم را به بردهگی بکشانند. اما طالبان هم با جامعهی مدنی جمعشدنی نیست. جایی که این گروه حضور داشته باشد جامعهی مدنی هم به بنبست روبهرو خواهد شد. طالبان در طول این بیستسال نهتنها که انعطافپذیرتر و شهریتر نشدهاند بلکه خشنتر، سختگیرتر، مرتجعتر و بدویتر شدهاند. بهخاطر اینکه این گروه قدرتمندتر و نیز روابطاش با گروهای تروریستیای دیگر همچون داعش و القاعده مستحکمتر شدهاست. طالبان بهخاطر نشاندادن و قدرتنمایی هم که شده، خشنتر و بدویتر عمل میکنند. از این طرق هم به گروههای تروریستی دیگر میفهمانند که ما هنوز مسلمانتر و ستیزهجوتر با ارزشهای مدرن هستیم و نیز برای مخالفان و مردم این را نشان میدهند که باید از ما بترسید، چون ما میتوانیم هر بلا و مصیبتی را بر سرِ شما آوار کنیم. طالبان بیستسالپیش اگر بیشتر محلی و قبیلهای فکر میکردند؛ طالبان امروز بیشتر فرامحلیتر فکر میکنند، چون ابزارهای جدیدی مثل رسانهها را در اختیار دارند و از اینها هم تاحدی در جهت پیشبرد اهدافاش آموخته و هم از این ابزارها استفاده کردهاند.

طالبان هنوزهم دختران را نمیگذارند که به مکتب بروند؛ وزارت زنان را لغو کردهاند؛ به زنان اجازهی کار را نمیدهند؛ به سرکوب اقلیتهای قومی و مذهبی: بهخصوص هزارهها و شیعهها میپردازند؛ دیگراندیشان فکری و فعالان مدنی را مخفیانه ترور میکنند؛ ریشزدن و موسیقیشنیدن و فعالیتهای فرهنگی و هنریکردن را در بسیاری از ولایتها ممنوع کردهاند و دهها مواردِ بدوی و خشنِ اینچنینی دیگر. اینها همگی نشاندهندهای خشونت، بدویت و دشتاندیشیِ این گروه است. افغانستان و مردماش در طول این بیستسال بسیار تغییر کردهاند؛ سطح سوادشان بالا رفته؛ کمیتوکیفیت مکتبها و دانشگاهها ارتقا یافته، وضعیت اقتصادی مردم بهبود یافته، آمار شهرنشینی مردم خیلی بیشتر شده، باورهای دموکراتیک در جوانان این کشور شکل گرفته، زنان در امور سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی سهم داشته و دهها مورد مثبت و امیدوارکنندهای دیگر؛ طالبان اما این تغییراتِ مثبت را بر نمیتابانند، چرا که این گروه، اندک تغییر و تحولی مثبت را تجربه نکردهاست. این گروه میخواهد مردم را نهتنها به بیستسال عقب ببرد بلکه میخواهد به دوران صدر اسلام ببرد؛ به دورانِ صحرانشینی، دشتاندیشی، قبیلهگرایی، و کشتوخون.