آیا دچارِ توهم اعتماد به نفس هستی؟

روزی از روزهای سال 1995، مرد بلندقد سنگین‌وزن میان‌سالی در روز روشن به دو بانک در پیتسبورگ دستبرد زد. او نه نقابی به صورت داشت و نه هیچ نوع تغییر قیافه یا تغییر لباسی داده بود. او پیش از خارج شدن از هر بانکی، رو به دوربین‌های حفاظتیِ بانک‌ها لبخند زده بود.

شبِ همان روز پلیس، مک‌آرتور ویلر را انگشت به دهان دستگیر کرد. هنگامی که مأموران فیلمِ دوربین‌های حفاظتی را به او نشان دادند، او با ناباوری به آن‌ها خیره ماند و زیر لب گفت: «اما من که آب‌میوه به تنم مالیده بودم!»

ظاهراً، ویلر تصور کرده بود که با مالیدن عصاره‌ی لیمو به پوستش، در مقابل دوربین‌های ویدئویی نامرئی خواهد شد. چرا که عصاره‌ی لیمو به عنوان مرکب نامرئی به کار می‌رود و، در صورتی که شخص به منبع گرما نزدیک نشود، حتماً کاملاً نامرئی به نظر می‌رسد.

و پلیس به این نتیجه رسید که ویلر نه دیوانه است و نه تحت تأثیر مواد مخدر بوده – او فقط خطایی باورنکردنی کرده است.

این ماجرا توجه دیوید دانینگِ روان‌شناس اجتماعی در دانشگاه کورنل را به خود جلب کرد. او یکی از دانشجویان دوره‌ی کارشناسی‌اش، جاستین کروگر، دعوت کرد که با هم به بررسی این موضوع بپردازند.

استدلال آن‌ها این بود که، اگرچه تقریباً هر کسی دربارۀ توانایی‌های خودش در عرصه‌های گوناگون اجتماعی و فکری برآورد مثبتی دارد، برخی از افراد ارزیابی غلطی درباره‌ی توانایی‌هایشان دارند و این توانایی‌ها را بسیار بیش از آن‌چه عملاً هست محاسبه می‌کنند.

در همین رابطه بخونید: نشانه‌های عزت نفس پایین کدام‌اند؟

بسیاری از ما در مورد استعدادها و قابلیت‌های شخصی خود مبالغه می‌کنیم، و در واقع درک درستی از توانایی‌های خود نداریم. این تمایل ذهنی اغلب ما را در مورد امکانات و توانایی‌های واقعی خود به اشتباه می‌اندازد و به ما «توهم اعتماد به نفس» می‌دهد، و همین توهم مانع از آن می‌شود که بتوانیم اشتباهات خود را اصلاح کنیم.

امروزه این «توهم اعتماد به نفس» را «اثر دانینگ-کروگر» می‌نامند؛ این توهم به سوگیریِ شناختی در زیاده از حد به خود بها دادن اشاره دارد.

چارلز داروین در تبار انسان (۱۸۷۱) می‌نویسد:
«نادانی بیشتر از دانش موجب اعتماد به نفس می‌شود.»

باید به این نکته توجه کنیم. گاه به کارهایی دست می‌زنیم که به نتایج مطلوبی ختم می‌شوند، اما در مواقعی هم (مثل استفاده از عصاره‌ی لیمو) رویکردهای ما نادرست، غیرعقلانی، نامناسب، یا کاملاً به وضوح ابلهانه‌اند.

چاره آن است که با توهم برتری گول نخوریم، و یاد بگیریم که توانایی و قابلیت خود را به طور دقیق از نو ارزیابی کنیم.

در همین رابطه بخونید: راه‌های کسب مهارت خودآگاهی

سرانجام، همان‌طور که نقل کرده‌اند، کنفوسیوس می‌گوید: دانشِ واقعی دانستنِ حجم نادانی خود است.

محمدجعفر زاهدپور
یک روانشناس