مدتی است متن‌های خیلی تمیز و شسته‌رفته دیگر مثل گذشته ذوق‌زده‌ام نمی‌کنند. قبلا اگر نوشته‌ای روان بود و ایرادهای ویرایشی مشهودی نداشت، ناخودآگاه احترام بیشتری برای نویسنده‌اش قائل می‌شدم. با خودم می‌گفتم لابد زیاد خوانده، زیاد نوشته و برای رسیدن به این سادگی، چند بار با متنش کشتی گرفته است. اما مدتی است که دیگر چندان از این بابت مطمئن نیستم. متن همچنان زیباست، اما زیبایی آن دیگر لزوما چیز زیادی درباره نویسنده‌اش به ما نمی‌گوید.
فصاحت تا همین چند سال پیش فقط یک ویژگی زبانی نبود، نوعی گواه هم بود. برای اینکه کسی بتواند فکرش را منظم و روشن بنویسد، معمولا لازم بود پیش از آن چیزی در ذهنش نظم گرفته باشد. البته همیشه نویسندگان خوش‌قلمی بوده‌اند که حرف چندانی برای گفتن نداشته‌اند و آدم‌های عمیقی هم بوده‌اند که بد نوشته‌اند. با این حال، میان کیفیت جمله‌ها و میزان تلاشی که برای ساختنشان صرف شده بود، نسبتی وجود داشت. ما مراحل نگارش، ویرایش و بازنویسی متن را نمی‌دیدیم، اما از روی بنای نهایی می‌توانستیم حدس بزنیم کارگری برای ساختن این ساختمان عرق ریخته است.
اما حالا ممکن است همان ساختمان یک‌شبه تحویل داده شود، آن هم با نمای رومی و نورپردازی کامل. متن مقدمه و نتیجه دارد، گذارهایش نرم است، لحنش مطمئن است و حتی در جای مناسب کمی هم تردید می‌کند تا بیش‌ازاندازه ماشینی به نظر نرسد. در ظاهر همه نشانه‌های فکر کردن را با خود دارد، بی‌آنکه بتوان مطمئن بود واقعا تفکری پشت آن رخ داده است. این همان چیزی است که در مورد متن‌های تازه آزارم می‌دهد: نه ایراد مشخصی دارند که بتوان به آن اشاره کرد، نه چیزی دارند که پس از خواندن در ذهن باقی بماند.
بعید می‌دانم مقصر اصلی هوش مصنوعی باشد. ما پیش از آمدن ماشین هم آمادگی عجیبی داشتیم که ظاهر فکر را با خود فکر اشتباه بگیریم. اگر کسی روان حرف می‌زد، گمان می‌کردیم بر موضوع مسلط است. اگر با اعتمادبه‌نفس می‌نوشت، احتمال می‌دادیم شواهد محکمی در اختیار دارد. اگر چند واژه سنگین هم چاشنی متنش می‌کرد، دیگر کار تمام بود. هوش مصنوعی فقط از این ضعف قدیمی ما بهره برد و همان چیزی را که می‌پسندیدیم، به مقدار نامحدود تحویلمان داد: ظاهری آراسته از اندیشه، بی‌آنکه لزوما زحمتی برای اندیشیدن کشیده شده باشد.
اسم این وضعیت را می‌توان «تورم فصاحت» گذاشت. فصاحت زمانی کمیاب بود و به همین دلیل ارزش مبادله‌ای داشت. حالا به پولی می‌ماند که بیش‌ازاندازه چاپ شده است. هنوز می‌شود با آن چیزی خرید، اما دیگر کسی با دیدن چند اسکناس در دست شما درباره میزان ثروتتان داوری نمی‌کند. متن روان نیز همچنان از متن آشفته بهتر است، اما دیگر امتیاز ویژه‌ای محسوب نمی‌شود. وقتی همه می‌توانند ظرف چند دقیقه متنی شسته‌رفته تولید کنند، شسته‌رفته نوشتن از یک امتیاز به حداقل انتظار تبدیل می‌شود.
البته از این حرف نباید نتیجه گرفت که از فردا باید بد بنویسیم تا ثابت کنیم انسانیم. غلط املایی سند اصالت نیست، همان‌طور که جمله نامفهوم نشانه عمق نیست. اتفاقا اینکه آدم‌های بیشتری بتوانند افکارشان را روشن بیان کنند، اتفاق خوبی است. بسیاری از کسانی که حرف ارزشمندی برای گفتن دارند، فقط به این دلیل شنیده نشده‌اند که بر زبان معیار تسلط نداشته‌اند، از آموزش کافی برخوردار نبوده‌اند یا اعتمادبه‌نفس نوشتن را در خود نمی‌دیده‌اند. اگر هوش مصنوعی این مانع را از سر راهشان بردارد، چه بهتر. من هم دعوایی با خود ابزار ندارم. مسئله‌ام این است که بعد از ارزان شدن فصاحت، هنوز هم می‌خواهیم آن را به همان قیمت سابق بفروشیم.
به گمانم مسئله اصلی دیگر تمایز میان متن انسانی و متن ماشینی نیست. یک انسان هم ممکن است نوشته‌ای کاملا بی‌جان تولید کند، همان‌طور که فردی دیگر می‌تواند با کمک هوش مصنوعی متنی بسازد که فکر، انتخاب و مسئولیت در آن حضور داشته باشد. مسئله اصلی آنجا بروز می‌کند که فرد، آنچه را در متن بیان شده است، نظر و قضاوت شخصی خودش می‌پندارد و پشت لحن بی‌نقص آن پنهان می‌شود. آیا نویسنده در چنین متنی واقعا نظر خودش را بیان کرده و حاضر است از آن دفاع کند، یا فقط جمله‌هایی را کنار هم چیده است که خودش هم نمی‌داند تا چه اندازه به آنها باور دارد؟
برای همین، این روزها هنگام خواندن کمتر به دنبال تسلط نویسنده بر کلمات می‌گردم و بیشتر دنبال رد حضور او هستم. دنبال جایی که از انتخاب امن گذشته باشد، چیزی را دیده باشد که دیگران ندیده‌اند یا دست‌کم حاضر شده باشد یک حرف آشنا را از زاویه دید خودش بیان کند. لازم نیست متن حتما روایتگر تجربه‌ای عجیب یا نظری تکان‌دهنده باشد. کافی است احساس کنم جمله پیش رویم اگر از متن حذف شود، چیزی از هویت نویسنده کم می‌شود. بسیاری از متن‌های تازه را می‌توان از ابتدا تا انتها خواند، بی‌آنکه حتی یک جمله چنین خطری کرده باشد.
شاید هوش مصنوعی با همه دردسرهایش یک خدمت ناخواسته هم به نوشتن کرده باشد. به ما نشان داده که چه اندازه آسان تحت تاثیر ظواهر زبانی قرار می‌گرفتیم. فصاحت هنوز مهم است، اما دیگر اعتبارنامه نویسنده نیست. چند سال پیش از روی نثر مرتب حدس می‌زدیم کسی چیزی برای گفتن دارد. حالا ناچاریم صبر کنیم تا واقعا حرفش را بزند. شاید بد هم نباشد. بالاخره جمله‌های مرتب نمی‌توانند تا ابد خودشان را جای فکر جا بزنند.
