
چند سال پیش، هنوز در دورانِ پُرغلیان خود بودم؛ از آن نسل خُردهروشنفکرانِ پرتردید، پرسشگر، اهلمطالعه و سرشار از خشم. شبها با چشمهای سرخمانده از بحثهای تلگرامی میخوابیدم، و صبحها با ذهنی آشفته از درهمریختگیِ روایتها بیدار میشدم. همه چیز مبهم بود، و همین ابهام، نَفَسم را تازه میکرد؛ مثل کسی که لابهلای دودِ غلیظ دنبال نشانهای از آتش میگردد. حقیقت، هرچقدر هم که گریزان، همچنان ارزش جنگیدن داشت. اما حالا؟ حالا که این را مینویسم، خستهام. از خودم. از تلاشم. از آن چیزی که دیگر نامش را «حقیقت» نمیگذارم، چون نمیدانم چیست.
در ابتدای مسیر، حقیقت برایم یک مقصد بود. چیزی دور، اما ممکن؛ مثل قلهای که بالا رفتنش سخت است، اما بالاخره بالا میروی. بعدها فهمیدم مسیر رسیدن به آن نه تنها پرپیچوخم، بلکه پر از مینهای کلامی، تحریفهای پرزرقوبرق، و تلههای روایی است. حالا دیگر شک ندارم: حقیقت تبدیل به کالایی شده که یا باید برایش پول بدهی، یا هویت، یا دوستانت را از دست بدهی، یا وقت و آرامشت را. یک «لوکس فکری» که فقط گروهی خاص توان تحمل هزینههایش را دارند. بقیه، باید با بدلیها زندگی کنند.
دنیای امروز پر است از روایت. هرکسی روایتی دارد، هر پلتفرمی، هر روزنامهنگاری، هر برند شخصی. همه با لحنهایی قاطع و حسابشده، چیزی را «افشا» میکنند، «نقد» میکنند، «روشن» میکنند. اما هرچقدر بیشتر میخوانم، بیشتر میبینم که آنچه ارائه میشود، بستهبندیهای زیبا و فروشپسند از «واقعیت»های شخصیسازیشده است. حقیقت، این وسط، مثل کالایی پشت ویترین است. میتوانی فقط تماشایش کنی.
گاهی فکر میکنم ما نه با پنهانکاری، بلکه با وفور روایتها از حقیقت دور شدهایم. حقیقت آنقدر روایت شده، آنقدر تکهتکه و بستهبندیشده به دستمان رسیده، که دیگر جرات نمیکنیم به آن نزدیک شویم. شاید چون اگر بخواهی واقعاً حقیقت را بفهمی، باید همۀ آن روایتهای قبلی را بشکافی، نقد کنی، کنار بزنی. و این کار، وقت میخواهد. اعصاب میخواهد. بیطرفی میخواهد. و در نهایت، هیچ تضمینی هم نیست که به نتیجه برسی.
ممکن است بعضی این یادداشت را نوعی تسلیم بدانند. من اما اسمش را میگذارم «خستگی انسانی». دیگر آن میلِ آتشین به دانستن ندارم. نه چون دانستن بد است، بلکه چون دانستن، در این روزگار، اغلب به دردسر ختم میشود. چه کسی واقعاً میخواهد حقیقت را بداند؟ حتی خود من هم، حالا که فکرش را میکنم، بیشتر دنبال روایتی هستم که آرامم کند. حقیقت اگر آزاردهنده باشد، اگر روابطت را خراب کند، اگر خواب شب را ازت بگیرد، واقعاً به چه درد میخورد؟
روزی دوستی گفت: «دانستن دردیست که نمیشود با کسی قسمت کرد.» و راست میگفت. چه فایده که بفهمی سیاستمداری که به او دل بستهای، دروغگوست؟ یا بفهمی رواندرمانگری که به او اعتماد کردهای، پشتپرده دروغ میگوید؟ یا بفهمی آن کتابی که زندگیات را عوض کرد، سراسر تحریف بود؟ کجا باید این دانستهها را بریزی؟ در دل که بگذاری، سمی میشوند. بلند هم که بگویی، کسی باور نمیکند. یا حتی اگر باور کند، تنهایت میگذارد.
حقیقت، زمانی یک حق همگانی تلقی میشد. اما حالا، شبیه کالاهایی شده که فقط در فروشگاههای خاص به فروش میرسند. «دانش» تخصصی شده. «دسترسی» طبقاتی شده. «تحلیل» نیاز به منابع دارد. و «واقعیت» گاهی فقط در محافل خاص گفته میشود، با زبان رمز، با پیشفرضهای مشترک، و با هزینههایی که فقط بعضیها میتوانند بپردازند.
مردم عادی، کارمند، معلم، کارگر، یا مادر خانهدار، وقت ندارند تحلیلهای طولانی بخوانند یا روایتهای موازی را کنار هم بگذارند. آنها حقیقت را در همان بستههای آمادهی اینستاگرامی یا توییتری مصرف میکنند. درست مثل فستفود: سریع، ارزان، و کشنده.
این روزها برایم بقا مهمتر از پرسشگری شده. نه از سر ترس، بلکه از سر خستگی. دیگر نمیخواهم دربارۀ هر رویدادی موضع داشته باشم. دیگر نمیخواهم تمام جزئیات یک مسئله را بدانم. نه چون اهمیت ندارند، بلکه چون ظرفیت روانیام پر شده است.
وقتی در هر حوزهای با دهها روایت متضاد مواجه میشوی، و همه هم ادعا میکنند حقیقت را میگویند، ذهنت میبُرد. کمکم اعتماد خودت را به قضاوتت از دست میدهی. از خودت میپرسی: «نکند من اشتباه میکنم؟» یا بدتر: «اصلاً چرا باید بفهمم؟» در این خستگی، تسلیمشدن نوعی بقاست. نوعی دفاع از روانت.
راستش را بخواهید، گاهی فکر میکنم راه نجات از این وضعیت، بازگشت به سادگیست. اما نه سادهلوحی؛ سادگی در پرسش. سادگی در پذیرفتن اینکه همهچیز را نمیشود دانست. اینکه شاید حقیقت، مثل افق، همیشه چند قدم جلوتر از ما باشد. اینکه شاید هدف، رسیدن نباشد؛ بلکه رفتن باشد. اما این حرفها، بیشتر شبیه تسکینیاند برای ذهنی خسته.
در دلِ این همه روایت، شاید تنها کاری که از ما برمیآید، مراقبت از خودمان است؛ و از حقیقتهای کوچک و زیستهای که در زندگی روزمره کشف میکنیم: صداقت در یک رابطه، شجاعت در یک تصمیم، و سکوت در مواجهه با دروغ.
این یادداشت نه مانیفست روشنفکریست، نه فراخوانی به بازگشت به حقیقت. بیشتر شبیه نجواهای ذهنیست برای خودم و شبیههام. ما که روزی به حقیقت ایمان داشتیم، و حالا در دل تردیدها و روایتهای پُر زرق و برق، به دنبال پناهگاهی میگردیم. نه برای دانستن، بلکه برای نفس کشیدن.
شاید حقیقت، مثل آفتاب باشد؛ همیشه آنجاست، ولی فقط بعضی روزها خود را نشان میدهد. و ما، گاهی فقط باید پشت پنجره بنشینیم، فنجانی چای در دست، و منتظر باشیم.