
فرض کنید در آستانۀ رابطهای جدید قرار دارید. فردی وارد زندگیتان شده که در همان نگاه اول، «آشنا» مینماید. گویی سالهاست او را میشناسید. حرفهایش، نگاهش، حتی سکوتش، چیزی را در شما بیدار میکند. حسی شبیه آرامش ولی آمیخته با اضطراب. آشنا، اما ناآرام.
این احساس، اغلب از نوعی شناسایی ناخودآگاه میآید. روانشناسان از مفهومی سخن میگویند بهنام «بازآفرینی زخمهای کهنه»؛ ما جذب کسانی میشویم که بهنحوی یادآور دردهای قدیمی ما هستند، به این امید که اینبار پایان داستان متفاوت باشد. اما چرا باید مغزمان، این ماشینی که میلیونها سال برای بقا تکامل یافته، چنین بازی خطرناکی با ما بکند؟
دکتر هاری هارلو در آزمایش معروف خود روی میمونها، نشان داد که موجودات زنده، حتی در فقدان غذا، به سمت منبع محبت کشیده میشوند ـ حتی اگر آن منبع، تنها عروسکی از جنس پارچه باشد. حال تصور کنید انسانی که در کودکی محبت مشروط، ناپایدار یا خشن دیده، بعدها چه نوع محبتی را آشنا تلقی میکند؟ درست است: همان نوع زخمزننده.
مغز انسان میل شدیدی به تکرار دارد، نه از سر تنبلی، بلکه برای "حلناشدۀ" روان. این تکرار گاهی بهاشتباه، «عشق» تعبیر میشود. بهقول رولو می، رواندرمانگر اگزیستانسیالیست، «ما گاهی در عشق، به دنبال خوددرمانی هستیم، نه ارتباط.» فردی که ما را تحقیر میکند، بیثبات است، سرد است، ممکن است همان کسی باشد که در کودکی «بابا» یا «مامان» مینامیدیم.
آیا ما مقصریم؟ نه لزوماً. بسیاری از این مکانیسمها خارج از حیطه آگاهی عمل میکنند. اما نکتۀ مهمتر این است: اینکه چیزی طبیعی است، الزاماً بهمعنای سالمبودن آن نیست.
دکتر شری کارتر اسکات در کتاب «اگر عشق بازی است، این قوانین آن است» میگوید: «هر رابطهای یک درس دارد.» اما آیا همۀ ما باید تا ته این درسهای خونآلود برویم تا یاد بگیریم؟ شاید نه. شاید تنها کافی باشد از خود بپرسیم: «چرا این شخص برایم آشناست؟»
اگر این آشنایی از جنس زخم است، نه از جنس درک و محبت، زنگ خطر را باید جدی گرفت.
سندرم استکهلم فقط یک پدیده روانی برای گروگانها نیست؛ ما در زندگی عاطفیمان هم گاه به کسانی دل میبندیم که ما را زندانی میکنند. اما چرا؟ چون این زندان، همان سلولیست که کودک درونمان سالها در آن زیسته.
پژوهشها نشان دادهاند که تجربیات کودکی، بهویژه روابط اولیه با مراقبان، نقش عمدهای در شکلگیری سبکهای دلبستگی دارند. کسی که عشق را همیشه در «پیروی بیچونوچرا» یا «ترککردن» دیده، در بزرگسالی هم در چنین الگوهایی عشق را میجوید. حتی اگر بداند که این عشق، به ناکجاآباد ختم میشود.
بله. نقطۀ شروع، آگاهی است. شناختن الگوها، نه بهعنوان سرنوشت، بلکه بهعنوان ساختارهایی که میتوان بازنویسیشان کرد. درمان روانکاوانه، تحلیل رفتار متقابل، و حتی نوشتن ـ آری، نوشتن همین زخمها ـ راههایی برای بازخوانی اسکریپت روانیاند.
عشق، باید از جایی بیاید که ما را بهبود ببخشد، نه جایی که زخم را تکرار کند. شاید جذابترین آدمها برای ما، آنهایی نباشند که زخممان را شبیه خود میدانند، بلکه آنهایی باشند که برای نخستینبار، زخممان را میبینند و نمیترسند.