
در رمانهای بزرگ، آنهایی که نفس ما را در سطر آخر نمیگیرند، بل در میانۀ جملهای نیمکاره رهایمان میکنند، همیشه چیزی ناتمام باقی میماند. اما این ناتمامی، ضعف نویسنده نیست؛ بخش اصلی معماری اثر است. زندگی هم همینطور است: ناتمامیاش نه نقص، که جوهرهاش است.
ناتمامی را اغلب با «نرسیدن» یا «شکست» اشتباه میگیریم، حالآنکه ناتمامی میتواند شکلی از استمرار باشد؛ نوعی پویایی در دل ایستایی. انسان نه با رسیدن به مقصد، که با میل به حرکت زنده میماند. گفتوگو، نوشتن، دوستداشتن، همه مسیرهایی هستند که هیچگاه به مقصد نمیرسند. ما فقط یاد میگیریم بهتر راه برویم.
ما با آدمها حرف میزنیم، قهر میکنیم، آشتی میکنیم، دوباره دور میشویم، و در این بین، گفتوگوهایی ناتمام باقی میمانند. جملههایی که باید میگفتیم و نگفتیم. خاطراتی که بیپاسخ ماندند. عذرخواهیهایی که هرگز تلفظ نشدند. حتی سوگواریها—غمهای عزیزانی که رفتند و ما هنوز داریم با آنها حرف میزنیم، در ذهن، در خواب، در خیابانهایی که دیگر با ما راه نمیآیند.
روابط انسانی کمتر شبیه داستانهای دارای پایانبندی مشخصاند. بیشتر شبیه دفترچههایی هستند با صفحات خالی بین نوشتهها. فاصلههایی که هیچگاه پر نمیشوند، اما به همان نسبت معنا تولید میکنند. درست مثل سکوت در موسیقی.
نوشتن شاید یکی از صادقترین اشکال زندگی باشد، چون از ابتدا با ناتمامی آشتی کرده است. هر جملهای، وعدهای است برای جملهای دیگر. هیچ یادداشتی کامل نیست، همانطور که هیچ زیستی، هیچ روایتی، هیچ نسخهای از «خود» به تنهایی ما را تبیین نمیکند.
در «یادداشتنویسی» به معنای اصیلش قرار نیست پاسخ همهچیز را بدهیم. کافی است بخشی از جهان را روشن کنیم. بخشی از یک گفتوگو را آغاز کنیم، یا ادامه دهیم، یا حتی رها کنیم برای کسی دیگر. نوشتن همیشه نوعی «وقفه» است، نه «خاتمه».
چه کسی میتوانیم باشیم؟ این پرسش، برخلاف آنچه روانشناسی عامهپسند میخواهد القا کند، پاسخی ندارد که در پنج گام یا سه ویژگی خلاصه شود. هویت ما نه یک پازل است که منتظر کشف شدن باشد، نه مسیری خطی که با زحمت کافی به انتهای آن برسیم. هویت، اگر بخواهیم استعارهای بسازیم، بیشتر شبیه دستنوشتهای پراکنده است؛ مجموعهای از شروعهای متعدد، موضوعهای نیمهکاره، پاراگرافهایی بدون نقطهپایان.
بخشی از ما همیشه در حال مذاکره است: با خودِ گذشتهمان، با خودِ ایدهآل، با تصویرهایی که دیگران از ما ساختهاند، با رؤیاهایی که به آنها نرسیدهایم. این مذاکره بیپایان، هویت ما را زنده نگه میدارد. اگر روزی همهچیز در ما «حلوفصل» شود، آنروز دیگر کسی برای زیستن باقی نمیماند.
آیا ناتمامی ترسناک است؟ گاهی بله. چون امنیت را از ما میگیرد. اما ناتمامی همچنین جا میگذارد برای بازنویسی، برای تغییر، برای دومرتبه گفتن، برای دوباره شنیدن. کسی که هنوز چیزی برای گفتن دارد، هنوز زنده است. کسی که هنوز درگیرِ خودِ درحالشکلگیریاش است، هنوز در مسیر است. کسی که یادش نمیرود حرفهای ناتمامش با دیگران را، هنوز اهل گفتوگو است.
شاید زندگی قرار نیست روزی «کامل» شود. شاید اصلاً نباید بشود. شاید زیباییاش همین است: که مثل یک دفتر یادداشت خوب، همیشه صفحهای خالی برای فکر تازه، برای گفتوگویی دیگر، برای خودی دیگر، باقی گذاشته است.
پانوشت:
زندگی گفتوگویی ناتمام است، نه چون نمیدانیم چه بگوییم، بلکه چون همیشه چیزی برای گفتن باقی میماند. و همین است که زندگی را—با تمام دردهایش—ارزشمند میکند.