
ما آدمها همیشه چیزی کم داریم. این جمله را میشود در جاهای مختلفی شنید: از دل یک رابطه عاشقانهی رو به زوال، از دهان مشتریای که تازه از بازار آمده، از یادداشتهای روانکاوانهی نیمهشب، یا از لبهای مادری که نگران است چرا با اینهمه زحمت، هنوز خوشحال نیست.
اما این «چیز» چیست که همیشه نیست؟ چرا به محض آنکه چیزی به دست میآوریم، نیاز به چیز دیگری پدیدار میشود؟ چرا حتی آنجا که همهچیز داریم، باز هم چیزی نیست؟ شاید باید با وضوح بیشتری به این احساس همیشگی نگاه کنیم: احساس فقر در دل وفور.
این احساس که همیشه چیزی کم است، بیشتر از آنکه یک وضعیت باشد، یک رویکرد به زندگی است؛ نوعی نگاه ساختاری به جهان. کسی که با این عینک به دنیا نگاه میکند، حتی وقتی در یک رابطهی خوب، شغل مناسب، یا خانهای دلخواه قرار دارد، ناگهان هوسی به جانش میافتد: «نکند بهترش آن طرف دیوار است؟»
اینجا نه با یک نیاز مشخص، که با ولع روبهرو هستیم. ولعی بهظاهر طبیعی اما درواقع خودویرانگر: میل به آنچه نیست، میل به ناپیدا.
در روانشناسی یونگی، یکی از استعارههای مهم «سایه» است: آن بخشهای نادیده، سرکوبشده یا انکارشدهی درون ما که در ضمیر ناخودآگاهمان باقی ماندهاند و از آنجا بر رفتارهایمان اثر میگذارند. سندروم نارضایتی دائمی، شاید نوعی زندگی با سایههاست. ما نه با چیزی مشخص، بلکه با تصویر مهآلودی از آنچه نداریم زندگی میکنیم.
این کمبود نه واقعی است و نه ملموس. بلکه ابریست که روی خوشیهای کنونی سایه میاندازد. درست شبیه کسی که وسط یک باغ گل میایستد اما مشغول فکر کردن به عطری است که فقط در خواب دیده بود.
در منطق بازار، میل انسان منبعی پایانناپذیر برای مصرف است. اما نکته اینجاست که بازار دقیقاً از همین «احساس کمبود همیشگی» تغذیه میکند. تبلیغات، رسانهها و شبکههای اجتماعی همواره به ما القا میکنند که چیزی را کم داریم: یک رژ لب دیگر، یک سفر دیگر، یک سبک زندگی دیگر.
اما آیا واقعاً چیزی کم است؟ یا اینکه ما در یک اقتصاد تمنّا گرفتار شدهایم که بقا و سودش وابسته به این است که ما هیچگاه قانع نشویم؟
فروید میگفت تمدن، نارضایتی میآورد. و شاید حق با او بود. ما هر چه بیشتر متمدن شدیم، بیشتر هم خسته شدیم. اگر در گذشتههای دور، کمبودها واقعی بودند ـ نان و سرپناه ـ امروز کمبودها انتزاعیاند: معنا، آرامش، اصالت، لحظهی ناب.
در جهانی که «خود بودن» تبدیل به پروژهای بیپایان شده، حتی خود ما هم برای خودمان کافی نیستیم.
اما این همه ماجرا نیست. شاید، فقط شاید، این کمبود همیشگی، پیامآور چیزی دیگر باشد. نه لزوماً یک بیماری، که نشانی از انسانی بودن. شاید نارضایتی، زبانی است که ناخودآگاهمان با آن سخن میگوید. صدایی که میخواهد بگوید: «زندگی فقط در تکرار و تملک خلاصه نمیشود.»
ما به چیزی «کامل» نمیرسیم، چون خودمان ناتمامیم. شاید وظیفهی ما این نباشد که به نقطهی پایان برسیم، بلکه آن است که با آگاهی از این نقص، زندگی کنیم؛ با خونسردی، با طنز، با اندکی آگاهی از مسخرگیِ این همه تلاش برای چیزی که شاید اصلاً وجود نداشته باشد.
اگر در دوراهی خریدن، عاشق شدن و یا حتی مهاجرت کردنید و جملهای در ذهنتان تکرار میشود که میگوید «یه چیزی کمه»، شاید وقت آن است که مکث کنید.
شاید کمبودی که احساس میکنید، نه بیرون از شما، که در درونتان در کمین نشسته.
شاید آن «چیز» ناپیدا، همان آرامشیست که با دانستن این حقیقت میآید:
همیشه چیزی کم خواهد بود. و این، بخشی از بودن ماست.
نه باید از آن ترسید، نه باید آن را پر کرد. باید فقط… دیدش.
همین.