ویرگول
ورودثبت نام
مهرداد قربانی
مهرداد قربانیدرباره چیزهای کوچک و ساده
مهرداد قربانی
مهرداد قربانی
خواندن ۶ دقیقه·۲ سال پیش

لذتِ مبهم بودن؛ چرا همیشه نخواسته‌ام شفاف باشم

در جهانی که مدام از ما می‌خواهد واضح، صریح و قابل‌فهم باشیم، مبهم بودن یک نوع مقاومت خاموش است؛ نوعی ایستادن با لبخند در برابر سیلِ شفاف‌سازی‌ها. ما در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که هر چیزی باید فوراً قابل طبقه‌بندی، قابل‌تحلیل، و قابل پیش‌بینی باشد؛ از سلیقه‌مان در موسیقی گرفته تا نظرات‌مان درباره جهان، باید مثل یک نمودارِ تمیز و قابل‌استناد ارائه شود.

ولی من همیشه در برابر این وضوحِ تحمیلی ایستاده‌ام. نه از سر پنهان‌کاری، نه از ترسِ دیده شدن، بلکه به‌خاطر دلبستگی‌ام به آن فضای میان‌خطوط. به آن جایی که هنوز همه‌چیز مشخص نیست، هنوز جواب‌ها قطعی نشده‌اند، هنوز می‌شود عقب ایستاد و تماشا کرد.

مبهم بودن برای من، مثل باز گذاشتن پنجره‌ای در اتاقی خنثی است؛ اجازه دادن به نور و سایه که با هم وارد شوند، بی‌آن‌که بخواهی انتخاب کنی کدام زیباتر است.

ما یاد گرفته‌ایم که شفاف بودن فضیلت است. که باید خودمان را «تعریف» کنیم، تا دیگران راحت‌تر با ما ارتباط بگیرند. اما من همیشه با این تعریف‌ها مشکل داشته‌ام. چون گاهی تعریف کردن، یعنی بریدنِ بخشی از وجودت برای قابل‌فهم بودن. و من این حذف را نمی‌خواهم.

نه، من نمی‌خواهم همیشه روشن باشم. نمی‌خواهم همیشه خودم را توضیح بدهم. گاهی می‌خواهم مثل مه باشم. جایی میان حضور و غیاب. جایی که هنوز می‌شود گم شد و پیداکرد.

چون گاهی، مبهم بودن زیباتر است.

ابهام یعنی داشتن فضا برای حرکت

وقتی خودت را کاملاً شفاف تعریف می‌کنی، داری مرز می‌کشی. می‌گویی «من اینم، نه آن». اما انسان‌ها موجودات در حال گذارند. امروز چیزی را دوست داریم که دیروز از آن بیزار بودیم. فردا شاید لباسی بپوشیم که دیروز فکر می‌کردیم «سبک ما نیست». ابهام، مثل خانه‌ای در باز است است. جایی برای عبورِ جریان. جایی که می‌توانی عوض شوی، بدون این‌که مجبور باشی عذرخواهی کنی.

مبهم بودن، یعنی اجازه داشتن برای نشناخته ماندن. برای بازتعریف شدن، بی‌آن‌که بگویی چرا.

ما همیشه در حال تجربه‌ایم، در حال آزمون و خطا، در حال ساختن و ویران‌کردنِ نسخه‌های مختلفی از خودمان. شفاف بودن، یعنی پذیرفتن یک شکل ثابت. یعنی ساختن یک «منِ رسمی» که قرار است همیشگی باشد، حتی وقتی دل‌مان می‌خواهد دیگر نباشد.

اما مبهم بودن، یعنی آزاد بودن از این تعهداتِ نانوشته. یعنی گفتنِ اینکه «شاید هنوز نمی‌دانم دقیقاً کی‌ام، و شاید هم نخواهم بدانم».
در دنیایی که همه از تو می‌خواهند برچسب بزنی—به خودت، به احساساتت، به مسیرت—ابهام یک فرصت نادر است. فرصتی برای باقی ماندن در جریان، برای درآمیختن با تجربه‌های تازه، بی‌آن‌که مجبور باشی هر بار هویتت را از نو تعریف کنی.

مبهم بودن، نوعی وفاداری‌ست به پیچیدگیِ وجود انسان. نوعی احترام گذاشتن به اینکه ما فقط «یک چیز» نیستیم، و قرار هم نیست باشیم.

ابهام، یک حجاب عاشقانه است

در فرهنگ ما، همیشه چیزی شاعرانه و دل‌نشین در پوشیدگی وجود داشته است. روشناییِ کامل، گاهی خسته‌کننده است؛ اما وقتی چیزی نیمه‌پیداست، ذهن شروع به حرکت می‌کند. صدا وقتی از پشت پرده شنیده می‌شود، شاعرانه‌تر می‌نشیند. تصویر وقتی از میان مه دیده می‌شود، خیال‌انگیزتر است.

در شعر فارسی، در عرفان، در هنر و روایت‌های سنتی ما، همیشه این مفهوم وجود داشته که «حجاب، خود نوعی حضور است». پنهان بودن به معنای نبودن نیست؛ بلکه به معنای حضور در سطحی دیگر است—حضور در ذهن، در تفسیر، در رؤیا.

وقتی مبهمی، مخاطب را دعوت می‌کنی به مشارکت. به ساختن، نه فقط مصرف کردن. به تجربه‌ی یک «رمز» به جای یک «خبر». و مگر نه اینکه راز، زیباتر از جواب است؟
ابهام، ذهن را فعال می‌کند، نه منفعل. به دیگران اجازه می‌دهد از زاویه‌ی خودشان نگاه کنند، معنا بسازند، و احساسِ کشف داشته باشند.

مبهم بودن یعنی به دیگران نسخه‌ی نهایی نمی‌دهی. فقط چند نشانه، چند تکه‌ی پراکنده. و از آن‌ها دعوت می‌کنی که کنار هم بچینند، و شاید حتی چیزی ببینند که خودت هم ندیده بودی.

در جهانی که همه‌چیز می‌خواهد واضح، فوری و قابل فهم باشد، ابهام مثل سکوتی هوشمندانه است؛ سکوتی که بیشتر از هزار واژه معنا دارد.

ابهام، زبان ناخودآگاه است

همه‌چیز را نمی‌توان به زبان آورد. بعضی حس‌ها، بعضی تصمیم‌ها، از لایه‌های زیرین می‌آیند. از جایی که هنوز اسم ندارد. ما همیشه نمی‌دانیم چرا کاری می‌کنیم، یا چرا کسی را دوست داریم. گاهی فقط حس می‌کنیم «این کار را باید بکنم»، یا «این‌جا باید بمانم»—بی‌منطق، بی‌تحلیل، بی‌توضیح.

در جهانی که از ما دلیل می‌خواهد، توضیح می‌خواهد، توجیه می‌خواهد، ابهام یعنی نگفتن. یعنی نرفتن به‌سراغ ترجمه‌ی فوریِ درون.
ابهام، اعتراف به این است که هنوز در حال کشف خودت هستی.
نوعی فروتنی در برابر پیچیدگی ذهن و روح.

نوعی پذیرشِ گذرا بودن. اینکه هنوز در حال شکل‌گیری هستی، و نیازی نیست همین حالا پاسخ داشته باشی.
ابهام، نوعی گوش دادن است؛ گوش دادن به صدای درونی، حتی وقتی هنوز جمله نشده. گاهی باید بگذاری حس‌ها و افکار، مدتی در سکوت و درون تو بمانند، تا خودشان آرام آرام مسیرشان را پیدا کنند.

مبهم بودن، یعنی به ناخودآگاهت فرصت حرف زدن بدهی، بی‌آنکه بلافاصله آن را به زبانِ روزمره ترجمه کنی.
و این نوعی احترام است؛ به بخش‌هایی از خودت که هنوز نمی‌خواهند دیده شوند، یا هنوز آماده نیستند.

زیبایی در مه اتفاق می‌افتد

کسی که خیلی واضح است، خیلی زود تمام می‌شود. مثل منظره‌ای که در آفتاب کامل می‌بینی و می‌گویی: «فهمیدم». نگاه می‌کنی، می‌بینی، رد می‌شوی. اما مه، بازی می‌کند. پنهان می‌کند. چیزهایی را نشان می‌دهد و بعد پس می‌گیرد. تو را وادار می‌کند دوباره نگاه کنی، با دقت بیشتر، با کنجکاوی بیشتر.

زیبایی همیشه در دسترس نیست. گاهی باید در مه قدم بزنی، از دور نگاه کنی، صبر کنی تا چیزی خودش را کم‌کم نشان دهد.

شخصیت مبهم هم همین‌طور است؛ مثل شعری‌ست که هر بار می‌خوانی، چیز تازه‌ای در آن پیدا می‌کنی. چون قرار نیست همه‌چیز را یک‌باره بفهمی.
چون راز دارد، و راز یعنی مشارکت دادنِ مخاطب در ساختن معنا.

آدم‌های شفاف، گاهی مثل داستان‌هایی هستند که پایان‌شان را از صفحه‌ی اول می‌دانی. اما آدم‌های مبهم، مثل رمان‌هایی هستند که در هر فصل‌شان گم می‌شوی. و باز هم می‌خواهی ورق بزنی.

ابهام، یعنی ناتمامیِ دلپذیر. یعنی تو هنوز ادامه داری. هنوز چیزهایی هست که خودت هم ندیده‌ای.
و این، همان چیزی‌ست که تو را زنده نگه می‌دارد. هم برای خودت، هم برای دیگران.

و در پایان...

در نهایت، شاید مبهم بودن یک انتخاب نباشد، بلکه یک طبیعت باشد. طبیعت کسی که بیشتر حس می‌کند تا حرف بزند، بیشتر گوش می‌دهد تا تعریف کند، و بیشتر رؤیا می‌بیند تا گزارش بدهد. و شاید گاهی، لذت زندگی نه در دانستن، بلکه در ندانستن است. در نیمه‌شفاف بودن. در مه.

در دنیایی که مدام می‌پرسد: «خودت را در سه کلمه تعریف کن»، بعضی‌ از ما ترجیح می‌دهیم چیزی نگوییم و فقط نگاه کنیم. چون خوب می‌دانیم که سه کلمه کافی نیستند. حتی سی تا هم نیستند.

مبهم بودن گاهی یعنی اعتماد به آن چیزی که هنوز شکل نگرفته، اما زنده است. یعنی ایستادن در حاشیه‌ی معناها، و لذت بردن از اینکه هنوز لازم نیست همه‌چیز روشن شود.

در نهایت، شاید مبهم بودن یک انتخاب نباشد، بلکه یک طبیعت باشد.
طبیعت کسی که بیشتر حس می‌کند تا حرف بزند، بیشتر گوش می‌دهد تا تعریف کند، و بیشتر رؤیا می‌بیند تا گزارش بدهد.
و شاید گاهی، لذت زندگی نه در دانستن، بلکه در ندانستن است. در نیمه‌شفاف بودن. در مه.

زندگیخودشناسیروانشناسینویسندگیادبیات
۲۴
۱۰
مهرداد قربانی
مهرداد قربانی
درباره چیزهای کوچک و ساده
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید